[Translated originally from the Sanskrit Sarvāstivāda Madhyamāgama to Classical Chinese by a team led by Sarvāstivāda scholar Gautama Saṃghadeva of Kāśmīra in 398CE.
Translated from the Chinese Taisho Tripiṭaka back to Sanskrit by Ramakrishnan Suryanarayanan in 2024-26.]
śāriputrasaṃyuktavarge sampannaśīlasūtraṃ dvitīyam.
evaṃ mayā śrutam. ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme.
tasminsamaye āyuṣmāñchāriputro bhikṣūnāmantrayata—yo bhikṣuḥ sampannaśīlaḥ sampannasamādhiḥ sampannaprajño bhavati, sa dṛṣṭa eva dharme saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpadyate vyuttiṣṭhate ceti sthānametadvidyate. saceddṛṣṭa eva dharma ājñāṃ nārādhayati, sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātkavaḍīkārāhārāndevānsamatikramyānyatamaṃ manomayaṃ devanikāyamupapadyate. tatra saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpadyate vyuttiṣṭhate ceti sthānametadvidyate.
tasminsamaya āyuṣmānudāyī tasyāmeva pariṣadi sanniṣaṇṇo'bhūt. athāyuṣmānudāyī āyuṣmantaṃ śāriputramidamavocat—yo bhikṣuranyatamaṃ manomayaṃ devanikāyamupapannaḥ saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpadyate vyuttiṣṭhate ceti naitatsthānaṃ vidyate.
āyuṣmāñchāriputro dvitīyamapi tṛtīyamapi bhikṣūnāmantrayata—yo bhikṣuḥ sampannaśīlaḥ sampannasamādhiḥ sampannaprajño bhavati, sa dṛṣṭa eva dharme saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpadyate vyuttiṣṭhate ceti sthānametadvidyate. saceddṛṣṭa eva dharma ājñāṃ nārādhayati, sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātkavaḍīkārāhārāndevānsamatikramyānyatamaṃ manomayaṃ devanikāyamupapadyate. tatra saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpadyate vyuttiṣṭhate ceti sthānametadvidyate. āyuṣmānapyudāyī dvitīyamapi tṛtīyamapyāyuṣmantaṃ śāriputramidamavocat—yo bhikṣuranyatamaṃ manomayaṃ devanikāyamupapannaḥ saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpadyate vyuttiṣṭhate ceti naitatsthānaṃ vidyate.
athāyuṣmataḥ śāriputrasyaitadabhavat—ayambhikṣuryāvattṛtīyamapi mayā bhāṣitaṃ pratyācaṣṭe, na ca kaścidbhikṣurmayā bhāṣitamanumodate. yannvahaṃ yena bhagavāṃstenopasaṅkrāmeyamiti. athāyuṣmāñchāriputro yena bhagavāṃstenopajagāma. upetya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdat.
aciraprakrānte cāyuṣmati śāriputra āyuṣmānudāyī te ca bhikṣavo yena bhagavāṃstenopajagmuḥ. upetya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdan. tatra cāyuṣmāñchāriputraḥ punareva bhikṣūnāmantrayata—yo bhikṣuḥ sampannaśīlaḥ sampannasamādhiḥ sampannaprajño bhavati, sa dṛṣṭa eva dharme saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpadyate vyuttiṣṭhate ceti sthānametadvidyate. saceddṛṣṭa eva dharma ājñāṃ nārādhayati, sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātkavaḍīkārāhārāndevānsamatikramyānyatamaṃ manomayaṃ devanikāyamupapadyate. tatra saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpadyate vyuttiṣṭhate ceti sthānametadvidyate.
āyuṣmānudāyī punarapyāyuṣmantaṃ śāriputramidamavocat—yo bhikṣuranyatamaṃ manomayaṃ devanikāyamupapannaḥ saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpadyate vyuttiṣṭhate ceti naitatsthānaṃ vidyate.
āyuṣmāñchāriputro dvitīyamapi tṛtīyamapi bhikṣūnāmantrayata—yo bhikṣuḥ sampannaśīlaḥ sampannasamādhiḥ sampannaprajño bhavati, sa dṛṣṭa eva dharme saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpadyate vyuttiṣṭhate ceti sthānametadvidyate. saceddṛṣṭa eva dharma ājñāṃ nārādhayati, sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātkavaḍīkārāhārāndevānsamatikramyānyatamaṃ manomayaṃ devanikāyamupapadyate. tatra saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpadyate vyuttiṣṭhate ceti sthānametadvidyate.
āyuṣmānapyudāyī dvitīyamapi tṛtīyamapyāyuṣmantaṃ śāriputramidamavocat—yo bhikṣuranyatamaṃ manomayaṃ devanikāyamupapannaḥ saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpadyate vyuttiṣṭhate ceti naitatsthānaṃ vidyate.
athāyuṣmataḥ śāriputrasyaitadabhavat—ayambhikṣurbhagavataḥ sammukhaṃ yāvattṛtīyamapi mayā bhāṣitaṃ pratyācaṣṭe, na ca kaścidbhikṣurmayā bhāṣitamanumodate. yannvahamidānīṃ tūṣṇīṃbhaveyamiti.
atha bhagavānāyuṣmantamudāyinamāmantrayata—kimudāyi, tvaṃ manomayaṃ devanikāyaṃ rūpiṇaṃ prajñapayasīti? āyuṣmānudāyī bhagavantamidamavocat—evametadbhagavanniti.
bhagavānāyuṣmantamudāyinaṃ sammukhamapasādayāmāsa—mohapuruṣāndhastvamasyacakṣuṣkaḥ. kathaṃ nāma tvaṃ mohapuruṣa gambhīramabhidharmaṃ bhāṣitumarhasīti?
athāyuṣmānudāyī bhagavatā sammukhamapasāditaḥ saṅkucito durmanā maṅkubhūto'vāṅmukho niṣpratibhānaḥ pradhyāyaṃstūṣṇīṃ nyaṣīdat.
bhagavānāyuṣmantamudāyinaṃ sammukhamapasādyāyuṣmantamānandamāmantrayata—abhijñāta ānanda sthaviro bhikṣuranyena viheṭhyate, kathaṃ nāma tvamupekṣase na nivārayasi? bālastvamasyānandākāruṇiko yastvamabhijñātaṃ sthaviraṃ bhikṣuṃ viheṭhyamānaṃ parityajasīti.
atha bhagavānāyuṣmantamudāyinamāyuṣmantamānandaṃ ca sammukhamapasādya bhikṣūnāmantrayata—yo bhikṣuḥ sampannaśīlaḥ sampannasamādhiḥ sampannaprajño bhavati, sa dṛṣṭa eva dharme saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpadyate vyuttiṣṭhate ceti sthānametadvidyate. saceddṛṣṭa eva dharma ājñāṃ nārādhayati, sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātkavaḍīkārāhārāndevānsamatikramyānyatamaṃ manomayaṃ devanikāyamupapadyate. tatra saṃjñāvedayitanirodhaṃ samāpadyate vyuttiṣṭhate ceti sthānametadvidyate.
idamuktvā bhagavānvihāraṃ prāviśattūṣṇīṃ pratisaṃlayanāya.
tasminsamaya āyuṣmānupavāṇastasyāmeva pariṣadi sanniṣaṇṇo'bhūt. āyuṣmānānanda āyuṣmantamupavāṇamidamavocat—anyenāparāddhaṃ tatra cāhamupālabdhaḥ. āyuṣmannupavāṇa, sāyāhne bhagavānpratisaṃlayanādvyutthāya bhikṣusaṅghasya purastātprajñapta evāsane niṣadyaitamevārthaṃ samārabhya kathāṃ kariṣyati. tatrāyuṣmatopavāṇenodāhartavyam, ahaṃ hi bhagavato gurūṇāṃ ca sabrahmacāriṇāṃ samakṣamatīva hrīmānasmiti.
atha bhagavānsāyāhne pratisaṃlayanādvyutthāya yena bhikṣusaṅghastenopajagāma. upetya bhikṣusaṅghasya purastātprajñapta evāsane nyaṣīdat. niṣadya ca bhagavānāyuṣmantamupavāṇamāmantrayata—katibhirupavāṇa dharmaiḥ samanvāgataḥ sthaviro bhikṣuḥ sabrahmacāriṇāṃ priyaśca bhavati manāpaśca gururbhāvanīyaśceti?
āyuṣmānupavāṇo bhagavantamidamavocat—pañcabhirbhagavandharmaiḥ samanvāgataḥ sthaviro bhikṣuḥ sabrahmacāriṇāṃ priyaśca bhavati manāpaśca gururbhāvanīyaśca. katamaiḥ pañcabhiḥ? iha bhagavansthaviro bhikṣuḥ śīlavānbhavati prātimokṣasaṃvarasaṃvṛto viharatyācāragocarasampanno'ṇumātreṣvavadyeṣu bhayadarśī samādāya śikṣate śikṣāpadeṣu. anena bhagavanprathamena dharmeṇa śīlasampannaḥ sthaviro bhikṣuḥ sabrahmacāriṇāṃ priyaśca bhavati manāpaśca gururbhāvanīyaśca. punaraparaṃ bhagavansthaviro bhikṣurbahuśruto bhavati śrutadharaḥ śrutasaṃnicayaḥ. ye te dharmā ādau kalyāṇā madhye kalyāṇāḥ paryavasāne kalyāṇāḥ sārthāḥ savyañjanāḥ kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ samprakāśayanti, tathārūpā asya dharmā bahuśrutā bhavanti dhṛtā vacasā sahasraśaḥ paricitā manasānuvīkṣitā dṛṣṭyā supratividdhāḥ. anena bhagavandvitīyena dharmeṇa bahuśrutaḥ sthaviro bhikṣuḥ sabrahmacāriṇāṃ priyaśca bhavati manāpaśca gururbhāvanīyaśca.
punaraparaṃ bhagavansthaviro bhikṣuścaturṇāṃ dhyānānāmādhicetasikānāṃ dṛṣṭadharmasukhavihārāṇāṃ nikāmalābhī bhavatyakṛcchralābhyakaṣṭalābhī. anena bhagavantṛtīyena dharmeṇa dhyānasampannaḥ sthaviro bhikṣuḥ sabrahmacāriṇāṃ priyaśca bhavati manāpaśca gururbhāvanīyaśca.
punaraparaṃ bhagavansthaviro bhikṣuḥ prajñāvānbhavatyudayāstagāminyā prajñayā samanvāgata āryayā nairvedhikayā samyagduḥkhakṣayagāminyā. anena bhagavancaturthena dharmeṇa prajñāsampannaḥ sthaviro bhikṣuḥ sabrahmacāriṇāṃ priyaśca bhavati manāpaśca gururbhāvanīyaśca.
punaraparaṃ bhagavansthaviro bhikṣurāsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtopasampadya viharati—kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamasmādbhavaparyāyaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. anena bhagavanpañcamena dharmeṇa āsravakṣayasampannaḥ sthaviro bhikṣuḥ sabrahmacāriṇāṃ priyaśca bhavati manāpaśca gururbhāvanīyaśca. ebhirbhagavanpañcabhirdharmaiḥ samanvāgataḥ sthaviro bhikṣuḥ sabrahmacāriṇāṃ priyaśca bhavati manāpaśca gururbhāvanīyaśca.
bhagavānavocat—yadyupavāṇa sthaviro bhikṣurebhiḥ pañcabhirdharmaiḥ samanvāgato na bhavet, kathamitaḥ sabrahmacāriṇāṃ priyaśca bhavenmanāpaśca gururbhāvanīyaśceti?
āyuṣmānupavāṇo bhagavantamidamavocat—yadi bhagavansthaviro bhikṣurebhiḥ pañcabhirdharmaiḥ samanvāgato na bhavennaiva tvanyena hetunā sabrahmacāriṇāṃ priyaśca bhavenmanāpaśca gururbhāvanīyaśca. anyatra vayo'nuprāpto jīrṇo vṛddho mahallako gatavayāḥ palitaśirāḥ khaṇḍadanto'vanatakāyaḥ pravepamānagātro bhārikakāya ūrdhvaśvāso daṇḍāvaṣṭabdho valīprakṛtastilakācitagātraḥ paripakvendriyo durvarṇa iti, tenaiva hetunā sabrahmacāriṇāṃ priyaśca bhavenmanāpaśca gururbhāvanīyaśca.
bhagavānavocat—evametadupavāṇa, evametadupavāṇa. yadi sthaviro bhikṣurebhiḥ pañcabhirdharmaiḥ samanvāgato na bhavennaiva tvanyena hetunā sabrahmacāriṇāṃ priyaśca bhavenmanāpaśca gururbhāvanīyaśca. anyatra vayo'nuprāpto jīrṇo vṛddho mahallako gatavayāḥ palitaśirāḥ khaṇḍadanto'vanatakāyaḥ pravepamānagātro bhārikakāya ūrdhvaśvāso daṇḍāvaṣṭabdho valīprakṛtastilakācitagātraḥ paripakvendriyo durvarṇa iti, tenaiva hetunā sabrahmacāriṇāṃ priyaśca bhavenmanāpaśca gururbhāvanīyaśca. śāriputrastūpavāṇa bhikṣurebhiḥ pañcabhirdharmaiḥ samanvāgataḥ, tasmātsa yuṣmākaṃ priyaśca manāpaśca gururbhāvanīyaśca bhavitumarhati. tatkasya hetoḥ? ihopavāṇa śāriputro bhikṣuḥ śīlavānbhavati prātimokṣasaṃvarasaṃvṛto viharatyācāragocarasampanno'ṇumātreṣvavadyeṣu bhayadarśī samādāya śikṣate śikṣāpadeṣu. punaraparamupavāṇa śāriputro bhikṣurbahuśruto bhavati śrutadharaḥ śrutasaṃnicayaḥ. ye te dharmā ādau kalyāṇā madhye kalyāṇāḥ paryavasāne kalyāṇāḥ sārthāḥ savyañjanāḥ kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ samprakāśayanti, tathārūpā asya dharmā bahuśrutā bhavanti dhṛtā vacasā sahasraśaḥ paricitā manasānuvīkṣitā dṛṣṭyā supratividdhāḥ. punaraparamupavāṇa śāriputro bhikṣuścaturṇāṃ dhyānānāmādhicetasikānāṃ dṛṣṭadharmasukhavihārāṇāṃ nikāmalābhī bhavatyakṛcchralābhyakaṣṭalābhī. punaraparamupavāṇa śāriputro bhikṣuḥ prajñāvānbhavatyudayāstagāminyā prajñayā samanvāgata āryayā nairvedhikayā samyagduḥkhakṣayagāminyā. punaraparamupavāṇa śāriputro bhikṣurāsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtopasampadya viharati—kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamasmādbhavaparyāyaṃ yathābhūtaṃ prajānāti. ebhirupavāṇa pañcabhirdharmaiḥ samanvāgataḥ śāriputro bhikṣuḥ, tasmātsa yuṣmābhiḥ sarvaiḥ priyaśca manāpaśca gururbhāvanīyaśca draṣṭavyaḥ.
idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmānupavāṇaste ca bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandan.
sampannaśīlasūtraṃ dvitīyaṃ samāptam.