ma32 
 ma34

MĀ 33 upasthāyakasūtram

[Translated originally from the Sanskrit Sarvāstivāda Madhyamāgama to Classical Chinese by a team led by Sarvāstivāda scholar Gautama Saṃghadeva of Kāśmīra in 398CE.
Translated from the Chinese Taisho Tripiṭaka back to Sanskrit by Ramakrishnan Suryanarayanan in 2024-26.]

madhyamāgame'dbhutadharmavarge upasthāyakasūtraṃ dvitīyam.

evaṃ mayā śrutam. ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma.

tasminsamaye bahuśrutā yaśasvinaḥ sthavirā mahāśrāvakāḥ, tadyathāyuṣmānkauṇḍinya āyuṣmānaśvajidāyuṣmānbhadrikaḥ śākyarāja āyuṣmānmahānāmāyuṣmānkulika āyuṣmānvāṣpa āyuṣmānyaśa āyuṣmānpūrṇa āyuṣmānvimala āyuṣmāṅgavāṃpatirāyuṣmānsudhāyāyuṣmāñchāriputrāyuṣmānanuruddhāyuṣmānnandikāyuṣmānkumbhīrāyuṣmānrevatāyuṣmān mahāmaudgalyāyanāyuṣmānmahākāśyapāyuṣmānmahākauṣṭhilāyuṣmānmahācundāyuṣmānmahākātyāyanāyuṣmānpūrṇo maitrāyaṇīputraḥ sthavira āyuṣmānyaśaḥ śalākācārakaḥ sthavira ityevamādayo'nye ca bahuśrutā yaśasvinaḥ sthavirā mahāśrāvakā api rājagṛhe viharanti sma, sarve te bhagavataḥ parṇaśālāyā avidūre'vatsaḥ.

tasminsamaye bhagavānbhikṣūnāmantrayata—ahamidānīṃ jīrṇo vṛddho mahallako gatavayāḥ, prāpto me śeṣa āyuṣaḥ. tasmādyūyamekamupasthāyakaṃ sammanyadhvam, yo māmupasthitvā kṛtyākṛtyaṃ jānīyāt, mama ca bhāṣitaṃ gṛhītvārthaṃ na vināśayediti.

atha khalvāyuṣmānkauṇḍinya utthāyāsanādekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇāmya bhagavantamidamavocat—ahaṃ bhagavantamupasthāsyāmi kṛtyākṛtyaṃ jñātvā, bhagavataśca bhāṣitaṃ gṛhītvārthaṃ na vināśayiṣyāmīti.

bhagavānavocat—kauṇḍinya, tvamapi jīrṇo vṛddho mahallako gatavayāḥ, prāptas te śeṣa āyuṣaḥ, tvamapyanyenopasthātavyaḥ. kauṇḍinya svaka āsane niṣīdeti. atha khalvāyuṣmānkauṇḍinyo bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā svaka āsane nyaṣīdat.

evamevāyuṣmānaśvajidāyuṣmānbhadrikaḥ śākyarāja āyuṣmānmahānāmāyuṣmānkulika āyuṣmānvāṣpa āyuṣmānyaśa āyuṣmānpūrṇa āyuṣmānvimala āyuṣmāṅgavāṃpatirāyuṣmānsudhāyāyuṣmāñchāriputrāyuṣmānanuruddhāyuṣmānnandikāyuṣmānkumbhīrāyuṣmānrevatāyuṣmānmahāmaudgalyāyanāyuṣmānmahākāśyapāyuṣmānmahākauṣṭhilāyuṣmānmahācundāyuṣmānmahākātyāyanāyuṣmānpūrṇo maitrāyaṇīputraḥ sthaviraḥ.

athāyuṣmānyaśaḥ śalākācārakaḥ sthavira utthāyāsanādekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇāmya bhagavantamidamavocat—ahaṃ bhagavantamupasthāsyāmi kṛtyākṛtyaṃ jñātvā, bhagavataśca bhāṣitaṃ gṛhītvārthaṃ na vināśayiṣyāmīti.

bhagavānavocat—yaśa, tvamapi jīrṇo vṛddho mahallako gatavayāḥ, prāptas te śeṣa āyuṣaḥ, tvamapyanyenopasthātavyaḥ. yaśa svaka āsane niṣīdeti. atha khalvāyuṣmānyaśo bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā svaka āsane nyaṣīdat.

atha khalvāyuṣmato mahāmaudgalyāyanasya tasyāṃ pariṣadi niṣaṇṇasyaitadabhūt—kamu nu bhagavānupasthāyakamicchati? kasminbhikṣau bhagavato'bhiprāyo yo bhagavantamupasthāsyati kṛtyākṛtyaṃ jñātvā, bhagavataśca bhāṣitaṃ gṛhītvārthaṃ na vināśayiṣyatīti? yannvahaṃ tathārūpaṃ samādhiṃ samāpadyeya yena samādhinā samāhitassarbhikṣūṇāṃ cetasā cetaḥparyāyaṃ prajānīyāmiti. athāyuṣmānmahāmaudgalyāyanastathārūpaṃ samādhiṃ samāpede yena samādhinā samāhitassarbhikṣūṇāṃ cetasā cetaḥparyāyaṃ prajajñau. āyuṣmānmahāmaudgalyāyano jñātavānyaduta bhagavānāyuṣmantamānandamupasthāyakamicchati, āyuṣmatyānande bhagavato'bhiprāyo yo bhagavantamupasthāsyati kṛtyākṛtyaṃ jñātvā, bhagavataśca bhāṣitaṃ gṛhītvārthaṃ na vināśayiṣyatīti.

athāyuṣmānmahāmaudgalyāyanaḥ samādherutthāya bhikṣūnāmantrayata—jānanti nu bhavanto bhagavānāyuṣmantamānandamupasthāyakamicchati, āyuṣmatyānande bhagavato'bhiprāyo yo bhagavantamupasthāsyati kṛtyākṛtyaṃ jñātvā, bhagavataśca bhāṣitaṃ gṛhītvārthaṃ na vināśayiṣyatīti? tasmādbhavanto vayamidānīmāyuṣmato'nandasya sakāśamupasaṅkramyāyuṣmantamānandaṃ bhagavantamupasthātuṃ samādāpayāmeti.

athāyuṣmānmahāmaudgalyāyanastaiḥ saṃbahulairbhikṣubhiḥ sārdhaṃ yenāyuṣmānānandastenopajagāma. upetyāyuṣmatānandena sārdhaṃ sammodanīṃ saṃrañjanīṃ kathāṃ vyatisāryaikānte nyaṣīdat. ekāntaniṣaṇṇa āyuṣmānmahāmaudgalyāyana āyuṣmantamānandamidamavocat—jānāsi tvamānanda bhagavāṃstvāmupasthāyakamicchati, tvayi bhagavato'bhiprāyo yo bhagavantamupasthāsyati kṛtyākṛtyaṃ jñātvā, bhagavataśca bhāṣitaṃ gṛhītvārthaṃ na vināśayiṣyatīti. ānanda, tadyathā grāmādavidūre harmyaprāsādaḥ syātpūrvābhimukhaprasāritavātāyanaḥ, tasyodite bālasūrye raśmayaḥ paścimāyāṃ bhittau nipatanti. evamevānanda bhagavato manastvayi nipatati bhagavāṃstvāmupasthāyakamicchati, tvayi bhagavato'bhiprāyo yo bhagavantamupasthāsyati kṛtyākṛtyaṃ jñātvā, bhagavataśca bhāṣitaṃ gṛhītvārthaṃ na vināśayiṣyatīti. tasmādāyuṣmannānanda bhagavantamupatiṣṭhasveti.

āyuṣmānānando'vocat—āyuṣmanmahāmaudgalyāyana, nāhamutsahe bhagavantamupasthātum. tatkasya hetoḥ? duṣkarā hyāyuṣmanmahāmaudgalyāyana, tathāgatā arhantaḥ samyaksambuddhā upacarituṃ durupasthāpyāḥ. tadyathāyuṣmanmahāmaudgalyāyana, rājño mahānāgaḥ ṣaṣṭihāyanaḥ prabhinnavajro balasaṃpanno dantapādāṅgasaṃpanno durupacaro bhavati duṣkaro hyupasthātum. evamevāyuṣmanmahāmaudgalyāyana, tathāgato'rhaṃsamyaksambuddho durupacaro bhavati duṣkaro hyupasthātum. tasmādāyuṣmanmahāmaudgalyāyana, nāhamutsahe bhagavantamupasthātumiti.

āyuṣmānmahāmaudgalyāyana āha—śṛṇvānanda, upamāṃ te kariṣyāmi. upamayā vipaścitaḥ puruṣā bhāṣitasyārthaṃ jānanti. tadyathā hyānanda, kadācidevodumbarapuṣpaṃ loke prādurbhavati, evamevānanda tathāgato'rhaṃsamyaksambuddhaḥ kadācitkālāntareṇotpadyate. tasmādāyuṣmannānanda, tvaṃ śīghraṃ bhagavantamupatiṣṭhasva, śramaṇam gautamamupasthāya mahāphalaṃ bhaviṣyatīti.

āyuṣmānānando'vocat—āyuṣmanmahāmaudgalyāyana, yadi bhagavānme trīnvarāndadyādevaṃ cāhaṃ bhagavantamupatiṣṭheyam. katamāṃstrīn? na bhagavato navāni vā jīrṇāni vā cīvarāṇi dhārayiṣyāmi. bhagavatā sārdhaṃ pṛthaṅnimantritaṃ bhaktaṃ na bhokṣye. nākāle bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramiṣyāmi. āyuṣmanmahāmaudgalyāyana, yadi bhagavānme etāṃstrīnvarāndadyādevaṃ cāhaṃ bhagavantamupatiṣṭheyamiti.

athāyuṣmānmahāmaudgalyāyana āyuṣmantamānandaṃ bhagavantamupasthātuṃ samādāpyotthāyāsanādayuṣmantamānandaṃ pradakṣiṇīkṛtya yena bhagavāṃstenopajagāma. upetya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte nyaṣīdat. ekāntaniṣaṇṇa āyuṣmānmahāmaudgalyāyano bhagavantamidamavocat—bhagavan, mayāyuṣmānānando bhagavantamupasthātuṃ samādāpitaḥ. sa tu trīnvarānyācate—yadi bhagavānme trīnvarāndadyādevaṃ cāhaṃ bhagavantamupatiṣṭheyam. katamāṃstrīn? na bhagavato navāni vā jīrṇāni vā cīvarāṇi dhārayiṣyāmi. bhagavatā sārdhaṃ pṛthaṅnimantritaṃ bhaktaṃ na bhokṣye. nākāle bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramiṣyāmi. āyuṣmanmahāmaudgalyāyana, yadi bhagavānme etāṃstrīnvarāndadyādevaṃ cāhaṃ bhagavantamupatiṣṭheyamiti.

bhagavānāha—maudgalyāyana, paṇḍita ānando bhikṣurmedhāvī. sa paśyatyanāgatamapavādam—mā nāma sabrahmacāriṇo vadiṣyanti cīvarahetorānando bhikṣurbhagavantamupasthita iti. yadi maudgalyāyana, paṇḍita ānando bhikṣurmedhāvī paśyatyanāgatamapavādam—mā nāma sabrahmacāriṇo vadiṣyanti cīvarahetorānando bhikṣurbhagavantamupasthita iti, ayamānandasya bhikṣoradbhutadharmaḥ. maudgalyāyana, paṇḍita ānando bhikṣurmedhāvī, sa paśyatyanāgatamapavādam—mā nāma sabrahmacāriṇo vadiṣyanti piṇḍapātahetorānando bhikṣurbhagavantamupasthita iti. yadi maudgalyāyana, paṇḍita ānando bhikṣurmedhāvī paśyatyanāgatamapavādam—mā nāma sabrahmacāriṇo vadiṣyanti piṇḍapātahetorānando bhikṣurbhagavantamupasthita iti, ayamānandasya bhikṣoradbhutadharmaḥ. maudgalyāyana, kālajña ānando bhikṣuḥ samayajñaḥ. jānāti cāyaṃ kālo bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramituṃ nāyaṃ kāla iti. jānāti cāyaṃ kālo bhikṣūṇāṃ bhikṣuṇīnāṃ ca bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramituṃ nāyaṃ kāla iti. jānāti cāyaṃ kāla upāsakānāmupāsikānāṃ ca bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramituṃ nāyaṃ kāla iti. jānāti cāyaṃ kālo nānātīrthyaparivrājakānāṃ bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramituṃ nāyaṃ kāla iti. jānāti cāme nānātīrthyaparivrājakā bhagavatā sārdhaṃ śaknuvanti kathayituṃ neme śaknuvantīti. jānāti cemāni khādanīyāni bhojanīyāni lehyāni peyāni bhagavatā bhuktānyanuvyavahṛtāni sukhena paripākaṃ gamiṣyanti neme iti. jānāti cemāni khādanīyāni bhojanīyāni lehyāni peyāni bhagavatā bhuktānyanuvyavahṛtāni bhagavato dharmadeśanāyai pratibhānāya saṃvartante neme iti. ayamānandasya bhikṣoradbhutadharmaḥ.

maudgalyāyana, ānando bhikṣuryadyapi na paracittajñānena samanvāgatastathāpyasau jānāti bhagavānsāyāhne pratisaṃlayanādvyutthāya pūrvaṃ bhikṣubhyo dharmaṃ deśayiṣyatīdaṃ bhagavatā vihāritaṃ dṛṣṭadharmasukhavihāreṇeti. yathā bhāṣitaṃ tathā satyamananyathā. ayamānandasya bhikṣoradbhutadharmaḥ.

āyuṣmānānanda evamavocat—āyuṣmantaḥ, pañcaviṃśativarṣāṇi me bhagavantamupasthitasyābhūdyadyahaṃ tenāhaṅkāraṃ kuryāṃ nāstyetatsthānamiti. yadyāyuṣmānānanda evamāha, ayamāyuṣmato'nandasyādbhutadharmaḥ.

āyuṣmānānanda evamavocat—āyuṣmantaḥ, pañcaviṃśativarṣāṇi me bhagavantamupasthitasya, na me kadācidakāle bhagavāndarśanāyopasaṅkrānta iti. yadyāyuṣmānānanda evamāha, ayamāyuṣmato'nandasyādbhutadharmaḥ.

āyuṣmānānanda evamavocat—āyuṣmantaḥ, pañcaviṃśativarṣāṇi me bhagavantamupasthitasya, na me kadācidbhagavatāvadhyāyitam ṛte tvekasmādaparādhāttaccāpi parārthamiti. yadyāyuṣmānānanda evamāha, ayamāyuṣmato'nandasyādbhutadharmaḥ.

āyuṣmānānanda evamavocat—āyuṣmantaḥ, aśītirdharmaskandhasahasrāṇi me bhagavataḥ sakāśādudgṛhītāni dhāritānyavismṛtāni, yadyahaṃ tenāhaṅkāraṃ kuryāṃ nāstyetatsthānamiti. yadyāyuṣmānānanda evamāha, ayamāyuṣmato'nandasyādbhutadharmaḥ.

āyuṣmānānanda evamavocat—āyuṣmantaḥ, aśītirdharmaskandhasahasrāṇi me bhagavataḥ sakāśādudgṛhītāni, na me kadācidbhagavāndvitīyaṃ pṛṣṭa ṛte tvekasmātpudgalāt sa cāpi yathāpūrvaṃ tathā sthita iti. yadyāyuṣmānānanda evamāha, ayamāyuṣmato'nandasyādbhutadharmaḥ.

āyuṣmānānanda evamavocat—āyuṣmantaḥ, aśītirdharmaskandhasahasrāṇi me bhagavataḥ sakāśādudgṛhītāni dhāritāni, na me kadācidevaṃ dṛṣṭapūrvaṃ yatparasmācchrutamiti. yadyāyuṣmānānanda evamāha, ayamāyuṣmato'nandasyādbhutadharmaḥ.

āyuṣmānānanda evamavocat—āyuṣmantaḥ, aśītirdharmaskandhasahasrāṇi me bhagavataḥ sakāśādudgṛhītāni dhāritāni, na me kadācidevaṃ cittamutpannaṃ yadidaṃ dharmaṃ dhārayāmyanyebhya upadeśāyeti. āyuṣmantaḥ, kevalaṃ tu dāntendriyaḥ śāntendriyaḥ svayameva parinirvāyāmīti. yadyāyuṣmānānanda evamāha, ayamāyuṣmato'nandasyādbhutadharmaḥ.

āyuṣmānānanda evamavocat—āyuṣmantaḥ, āścaryametat, adbhutametat! cataṣraḥ pariṣado māmupasaṅkrāmanti dharmadeśanāyai, yadyahaṃ tenāhaṅkāraṃ kuryāṃ nāstyetatsthānam. nāpi pūrvaṃ manasikaromi yadete māmupasaṅkramya pṛcchanti tatrāhamevamuttaraṃ dāsyāmīti, kevalaṃ tu niṣaṇṇasya me dharmatāyā evārtho'vabhāsata iti. yadyāyuṣmānānanda evamāha, ayamāyuṣmato'nandasyādbhutadharmaḥ.

āyuṣmānānanda evamavocat—āyuṣmantaḥ, āścaryametat, adbhutametat! nānātīrthyaparivrājakā māmupasaṅkrāmanti praśnapṛcchanāyai, yadi me tena bhayaṃ vā romaharṣo votpadyeta nāstyetatsthānam. nāpi pūrvaṃ manasikaromi yadete māmupasaṅkramya pṛcchanti tatrāhamevamuttaraṃ dāsyāmīti, kevalaṃ tu niṣaṇṇasya me dharmatāyā evārtho'vabhāsata iti. yadyāyuṣmānānanda evamāha, ayamāyuṣmato'nandasyādbhutadharmaḥ.

punaraparam, ekasmin samaye āyuṣmāñchāriputra āyuṣmānmahāmaudgalyāyana āyuṣmānānandaśca śrāvastyāṃ viharanti sma palāśaparvate. tasminsamaya āyuṣmāñchāriputro'pṛcchat—āyuṣmannānanda, pañcaviṃśativarṣāṇi te bhagavantamupasthitasya, kiṃ te kadācitkāmacchanda utpanno na veti? āyuṣmānānando'vocat—āyuṣmañchāriputra, śaikṣo'hamasmyavītarāga iti. āyuṣmāñchāriputra āha—nāhaṃ te śaikṣaṃ vāśaikṣaṃ vā pṛcchāmi, kiṃ tu pañcaviṃśativarṣāṇi bhagavantamupasthitasya kiṃ te kāmacchanda utpanno na veti. dvitīyamapi trirapyāyuṣmāñchāriputra āyuṣmantamānandamidamavocat—āyuṣmannānanda, pañcaviṃśativarṣāṇi te bhagavantamupasthitasya, kiṃ te kadācitkāmacchanda utpanno na veti? trirapyāyuṣmānānando'vocat—āyuṣmañchāriputra, śaikṣo'hamasmyavītarāga iti. āyuṣmāñchāriputra āha—nāhaṃ te śaikṣaṃ vāśaikṣaṃ vā pṛcchāmi, kiṃ tu pañcaviṃśativarṣāṇi bhagavantamupasthitasya kiṃ te kāmacchanda utpanno na veti. atha khalvāyuṣmānmahāmaudgalyāyana āyuṣmantamānandamidamavocat—ānanda, śīghraṃ vyākurusva, māyuṣmantaṃ sthaviraṃ viheṭhayeti. atha khalvāyuṣmānānando'vocat—āyuṣmañchāriputra, pañcaviṃśativarṣāṇi me bhagavantamupasthitasya na me kadācitkāmacchanda utpanna iti smarāmi. tatkasya hetoḥ? bhagavati sabrahmacāriṣu ca vijñeṣu me nityam hrīrapatrāpyaṃ copasthitamiti. yadyāyuṣmānānanda evamāha, ayamāyuṣmato'nandasyādbhutadharmaḥ.

punaraparam, ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma gṛdhrakūṭaparvate. tasminsamaye bhagavānāha—ānanda, tvaṃ siṃhaśayyāṃ kalpayeti. āyuṣmānānando'vocat—kīdṛśī bhagavan, mṛgarājasya siṃhasya śayyeti. bhagavānāha—ānanda, mṛgarājaḥ siṃho divā gocarāya prakrāmati. sa gocarādanuvṛtyāśayaṃ praviśati. sa nidrāmupagacchandakṣiṇena pārśvena śayyāṃ kalpayati pādena pādamādhāya pucchaṃ cāntarājathare kṛtvā. rātryāḥ prabhātasamaye sa udgrīvānuvilokayati. yadi mṛgarājaḥ siṃhaḥ svakaṃ kāyaṃ viṣamaṃ paśyati tenāsau na nandyate. yadi mṛgarājaḥ siṃhaḥ svakaṃ kāyaṃ samyaksusthitaṃ paśyati tenāsau nandyate. sa śayyāyā utthāyāśayānniṣkrāmati niṣkramya vijṛmbhate vijṛmbhyonnamya caturdiśaṃ vilokayati vilokya trirnādena nandati trirnādena nanditvā gocarāya prakrāmati. iyamānanda, mṛgarājasya siṃhasya śayyeti.

āyuṣmānānando'vocat—evaṃ hi bhagavan, mṛgarājasya siṃhasya śayyā. bhikṣoḥ punarśayyā kathamiti.

bhagavānāha—ānanda, iha bhikṣurgrāmamupanisṛtya viharati. sa rātryāḥ prabhātasamaye nivāsya pātracīvaramādāya grāmaṃ piṇḍāya praviśati. sa svakaṃ kāyaṃ rakṣanindriyāṇi guptvā smṛtiṃ prasthāpya piṇḍāya carati. sa grāmātpiṇḍapātaṃ gṛhītvā pratinivṛttaḥ pātracīvaraṃ pratiśāmya pādau prakṣālya niṣīdanaṃ skandhe kṛtvā hyaraṇyaṃ vā śūnyāgāraṃ vā vṛkṣamūlaṃ vā praviśati. sa divā caṅkrameṇa niṣadyayā cāvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati. rātryāḥ prathame yāme caṅkrameṇa niṣadyayā cāvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati. sa rātryā madhyame yāme śayyāgāraṃ praviśya caturguṇamuttarāsaṅgaṃ prajñāpya saṅghāṭīṃ copadhāya dakṣiṇena pārśvena śayyāṃ kalpayati pādena pādamādhāyālokasaṃjñāmādhāya smṛtaḥ samprajānannutthānasaṃjñāṃ manasikṛtya. rātryāḥ paścime yāme śīghramutthāya caṅkrameṇa niṣadyayā cāvaraṇīyebhyo dharmebhyaś cittaṃ pariśodhayati. evaṃ hyānanda, bhikṣoḥ siṃhaśayyeti. āyuṣmānānando'vocat—evaṃ hi bhagavan, bhikṣoḥ siṃhaśayyeti.

āyuṣmānānanda evamavocat—āyuṣmanto, bhagavatāhaṃ siṃhaśayyāmupadiṣṭaḥ. tataḥ prabhṛti na me kadācidvāmena pārśvena śayyā kalpiteti. yadyāyuṣmānānanda evamāha, ayamāyuṣmato'nandasyādbhutadharmaḥ.

punaraparam, ekasminsamaye bhagavānkuśinagaryāṃ viharati sma mallānāmupavartane yamakaśālavane. carimeṇa bhagavatā parinirvāṇasamayenoktam—ānanda, yamakaśālavana uttaraśirasaṃ mañcakaṃ prajñapaya. adya madhyame yāme tathāgataḥ parinirvāsyatīti.

āyuṣmānānando bhagavato vacanaṃ śrutvā yamakaśālavane bhagavata uttaraśirasaṃ mañcakaṃ prajñapya yena bhagavāṃstenopajagāma. upetya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte'sthāt. ekānte sthita āyuṣmānānando bhagavantamidamavocat—bhagavan, prajñapto yamakaśālavane uttaraśirā mañcako yasyadānīṃ bhagavānkālaṃ manyata iti.

atha khalu bhagavānāyuṣmatānandena sārdhaṃ yamakaśālavanamupagamyacaturguṇamuttarāsaṅgaṃ prajñāpya saṅghāṭīṃ copadhāya dakṣiṇena pārśvena śayyāṃ kalpayāmāsa pādena pādamādhāya. carime bhagavataḥ parinirvāṇasamaya āyuṣmānānando bhagavato vyajanaṃ gṛhītvā bhagavantamupavījayaṃstvaśrūṇi pramārjayaṃstiṣṭhatyetaṃ ca manasikaroti—pūrvaṃ daśadiśābhikṣavo bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkrāmanti vandituṃ paryupāsituṃ ca. te sarve yathākālaṃ bhagavantaṃ paśyanti. yadi te bhagavantaṃ parinirvṛtaṃ śroṣyanti na punaḥ samaye bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramiṣyantyahaṃ cāpi na punaḥ samaye bhagavantaṃ drakṣyāmi paryupāsiṣye ceti.

atha khalu bhagavānbhikṣūnpṛcchati—kutra bhikṣava ānanda iti. bhikṣavo'vocan—bhagavan, āyuṣmānānando bhagavato vyajanaṃ gṛhītvā bhagavantamupavījayaṃstvaśrūṇi pramārjayaṃstiṣṭhatyetaṃ ca manasikaroti—pūrvaṃ daśadiśābhikṣavo bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkrāmanti vandituṃ paryupāsituṃ ca. te sarve yathākālaṃ bhagavantaṃ paśyanti. yadi te bhagavantaṃ parinirvṛtaṃ śroṣyanti na punaḥ samaye bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramiṣyantyahaṃ cāpi na punaḥ samaye bhagavantaṃ drakṣyāmi paryupāsiṣye ceti.

bhagavānāha—mā śoci ānanda, mā paridevittha. tatkasya hetoḥ? ānanda, tvayāhaṃ maitreṇa kāyakarmaṇā vākkarmaṇā manaskarmaṇopasthito'dvitīyena hitena sukhenāprameyeṇāparyantena. ānanda, yaḥ kaścidatīte'dhvani tathāgato'rhaṃsamyaksambuddhaḥ, tasyāpi ya upasthāyaka āsīnna sa tvattarakaḥ. yaḥ kaścidanāgate'dhvani tathāgato'rhaṃsamyaksambuddhaḥ, tasyāpi ya upasthāyako bhaviṣyati nāpi sa tvattarakaḥ. ahamapyetarhi tathāgato'rhaṃsamyaksambuddho yadi me kaścidupasthāyako nāpi sa tvattarakaḥ. tatkasya hetoḥ? kālajña ānandaḥ samayajñaḥ. jānāti cāyaṃ kālo bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramituṃ nāyaṃ kāla iti. jānāti cāyaṃ kālo bhikṣūṇāṃ bhikṣuṇīnāṃ ca bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramituṃ nāyaṃ kāla iti. jānāti cāyaṃ kāla upāsakānāmupāsikānāṃ ca bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramituṃ nāyaṃ kāla iti. jānāti cāyaṃ kālo nānātīrthyaparivrājakānāṃ bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramituṃ nāyaṃ kāla iti. jānāti cāme nānātīrthyaparivrājakā bhagavatā sārdhaṃ śaknuvanti kathayituṃ neme śaknuvantīti. jānāti cemāni khādanīyāni bhojanīyāni lehyāni peyāni bhagavatā bhuktānyanuvyavahṛtāni sukhena paripākaṃ gamiṣyanti neme iti. jānāti cemāni khādanīyāni bhojanīyāni lehyāni peyāni bhagavatā bhuktānyanuvyavahṛtāni bhagavato dharmadeśanāyai pratibhānāya saṃvartante neme iti. punaraparamānanda, yadyapi tvaṃ na paracittajñānena samanvāgatastathāpyasau jānāti bhagavānsāyāhne pratisaṃlayanādvyutthāya pūrvaṃ bhikṣubhyo dharmaṃ deśayiṣyatīdaṃ bhagavatā vihāritaṃ dṛṣṭadharmasukhavihāreṇeti. yathā bhāṣitaṃ tathā satyamananyatheti.

atha khalu bhagavānāyuṣmantamānandaṃ saṃharṣayitukāmo bhikṣūnāmantrayata—catvāryāścaryādbhutadharmāṇi bhikṣavaścakravartinaḥ. katamāni catvāri? kṣatriyapariṣaccakravartinaṃ darśanāyopasaṅkrāmati. darśanācca tūṣṇīṃbhūtaṃ tuṣṭā bhavati. bhāṣitācca śrutvā tuṣṭā bhavati. evaṃ brāhmaṇapariṣadgṛhapatipariṣacchramaṇapariṣaccakravartinaṃ darśanāyopasaṅkrāmati. darśanācca tūṣṇīṃbhūtaṃ tuṣṭā bhavati. bhāṣitācca śrutvā tuṣṭā bhavati. evamevānando bhikṣuścaturbhirāścaryādbhutadharmaiḥ samanvāgataḥ. katamaiścaturbhiḥ? bhikṣupariṣadānandaṃ darśanāyopasaṅkrāmati. darśanācca tūṣṇīṃbhūtaṃ tuṣṭā bhavati. bhāṣitācca śrutvā tuṣṭā bhavati. evaṃ bhikṣuṇīpariṣadupāsakapariṣadupāsikāpariṣadānandaṃ darśanāyopasaṅkrāmati. darśanācca tūṣṇīṃbhūtaṃ tuṣṭā bhavati. bhāṣitācca śrutvā tuṣṭā bhavati.

punaraparamānande dharmadeśyamāne catvāryāścaryādbhutadharmāṇi. katamāni catvāri? ānando bhikṣupariṣade satkṛtya dharmaṃ deśayati nāsatkṛtya. bhikṣupariṣadyasyāmeti bhavati—ahovata āyuṣmānānando nityam dharmaṃ deśayenmaivāntarāyamākāṅkṣet. bhikṣupariṣadānandasya dharmadeśanāṃ śrutvā na kadācittṛptiṃ gacchati, atha cānando bhikṣustūṣṇīṃbhavati. evaṃ bhikṣuṇīpariṣade upāsakapariṣade upāsikāpariṣade satkṛtya dharmaṃ deśayati nāsatkṛtya. upāsikāpariṣadyasyāmeti bhavati—ahovata āyuṣmānānando nityam dharmaṃ deśayenmaivāntarāyamākāṅkṣet. upāsikāpariṣadānandasya dharmadeśanāṃ śrutvā na kadācittṛptiṃ gacchati, atha cānando bhikṣustūṣṇīṃbhavati.

punaraparam, ekasminsamaye bhagavati parinirvṛte'cirādāyuṣmānānando vṛjigrāme viharati sma. tena khalu samayenāyuṣmānānando'prameyairbhikṣuśatasahasraiḥ parivṛto dharmaṃ deśayati. tatra cāyuṣmānvṛjiputraḥ pariṣadi sanniṣaṇṇo'bhūt. āyuṣmato vṛjiputrasyaitadabhūt—kimāyuṣmānānanda etarhyapi śaikṣo'vītarāga eveti. yannvahaṃ tathārūpaṃ samādhiṃ samāpadyeya yena samādhinā viharannāyuṣmato'nandasya cetasā cetaḥparyāyaṃ prajānīyāmiti. atha khalvāyuṣmānvṛjiputrastathārūpaṃ samādhiṃ samāpede yena samādhinā viharannāyuṣmato'nandasya cetasā cetaḥparyāyaṃ prajajñau. āyuṣmānvṛjiputro jñātavānānanda etarhyapi śaikṣo'vītarāga eveti.

athāyuṣmānvṛjiputraḥ samādherutthāyāyuṣmantamānandaṃ gāthayābhyabhāṣata—

araṇye dhyānamātiṣṭha nirvāṇaṃ manasi smara | gautamadhyānamāśritya kṣipraṃ śāntimavāpsyasi ||

athāyuṣmānānanda āyuṣmato vṛjiputrasyānuśāsanīṃ gṛhītvā gaṇādapakramyaikākī viharan pramādaṃ varjayitvā dhyāne ratto'bhūt. so'pyevamekākī viharan pramādaṃ varjayitvā dhyāne ratto yasyārthe kulaputrāḥ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādya samyageva śraddhayāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaraṃ brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharati sma. kṣīṇā me jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamasmādbhavaparyāyamiti prajajñau. āyuṣmānānando'rhaṃssaṃvṛtto vītarāgaḥ. āyuṣmānānanda evamavocat—āyuṣmantaḥ, śayyāyā utthāyāsampāpte bhūmau śirasi cāntarā sarvāsravebhyaś cittaṃ vimuktamiti. yadyāyuṣmānānanda evamāha, ayamāyuṣmato'nandasyādbhutadharmaḥ.

āyuṣmānānanda evamavocat—āyuṣmanto, mayā paryaṅkamābhujya parinirvātavyamiti. āyuṣmānānandaḥ paryaṅkamābhujya parinirvṛtaḥ. yadyāyuṣmānānandaḥ paryaṅkamābhujya parinirvṛtaḥ, ayamāyuṣmato'nandasyādbhutadharmaḥ.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandan.

upasthāyakasūtraṃ dvitīyaṃ samāptam.

ma32 
ma 
 ma34