[Translated originally from the Sanskrit Sarvāstivāda Madhyamāgama to Classical Chinese by a team led by Sarvāstivāda scholar Gautama Saṃghadeva of Kāśmīra in 398CE.
Translated from the Chinese Taisho Tripiṭaka back to Sanskrit by Ramakrishnan Suryanarayanan in 2024-26.]
madhyamāgame rājasaṃyuktavarge vaibhāliṅgisūtraṃ ṣaṣṭham.
evaṃ mayā śrutam. ekasminsamaye bhagavānkosaleṣu cārikāṃ carati sma. tena khalu samayena bhagavānmahatā bhikṣusaṃghena sārdhaṃ mārgaṃ pratipannaḥ pathi smitamprāduścakāra. atha khalvāyuṣmānānandobhagavantaṃ smitamprāduṣkurvantaṃ dṛṣṭvā yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇāmya bhagavantametadavocat—ko hetuḥ kaḥ pratyayo bhagavataḥ smitasyaprāduṣkaraṇāya, nāhetunāpratyayena tathāgatā arhantaḥ samyaksambuddhāḥ smitamprāduṣkurvanti, icchāmyasyārthaṃ śrotumiti.
bhagavānāha—asminnānanda pṛthivīpradeśe kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddha āsīnaḥ śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśitavān.
atha khalvāyuṣmānānandastasminpṛthivīpradeśe tvaritatvaritamāsanaṃ prajñāpya kṛtāñjalirbhagavantametadavocat—upaviśatu bhagavānasminpṛthivīpradeśe śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayatu, evamayaṃ pṛthivīpradeśo dvābhyāṃ tathāgatābhyāmarhadbhyāṃ samyaksambuddhābhyāṃ paribhukto bhaviṣyati.
atha khalu bhagavānāyuṣmatānandena prajñapta āsane nyaṣīdat. niṣadya cānandamāmantrayata—asminnānanda pṛthivīpradeśe kāśyapasya tathāgatasyārhataḥ samyaksambuddhasya vihāro'bhūt, tatra kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddho niṣadya śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśitavān. asminnānanda pṛthivīpradeśe pūrvaṃ vaibhāliṅgirnāma grāmanigamo'bhūdṛddhaśca sphītaśca kṣemaśca subhikṣaścākīrṇabahujanamanuṣyaśca. tasminnānanda vaibhāliṅgigrāmanigame'krodho nāma brāhmaṇamahāśālaḥ prativasati smāḍhyo mahādhano mahābhogo'meyavasuḥ prabhūtagomahiṣyaviko'meyakarmakarapauruṣeyo grāmakṣetrasampannaśca.
tasya khalvānandākrodhasya brāhmaṇamahāśālasyottaro nāma māṇavaḥ putro'bhūdubhayataḥ sujāto mātṛtaśca pitṛtaśca saṃśuddhagrahaṇiko yāvatsaptamātpipitāmahayugādakṣipto'navakruṣṭo jātivādena, adhyāyako mantradharastisṛṇāṃ vedānāṃ pāragūḥ sanighaṇṭukeṭubhānāṃ sākṣaraprabhedānāmitihāsapañcamānāṃ padako vaiyākaraṇo lokāyatayajñamahāpuruṣalakṣaṇeṣvanavayaḥ.
tasyānandottarasya māṇavasya nandipālo nāma kumbhakāraḥ kalyāṇamitramabhūdiṣṭaḥ kānto manāpo nityadarśanapriyaḥ.
sa cānanda nandipālaḥ kumbhakāro buddhaṃ śaraṇaṃ gato dharmaṃ śaraṇaṃ gato bhikṣusaṃghaṃ śaraṇaṃ gataḥ, niṣkāṅkṣastriratne'vimatirduḥkhe samudaye nirodhe mārge ca prāptaśraddhaḥ śīlasampanno bahuśrutastyāgavānprajñāsamanvāgataḥ, prāṇātipātaṃ prahāya prāṇātipātātprativirato nihitadaṇḍo nihitaśastro lajjī dayāpannassarvaprāṇabhūtahitānukampī yāvatkunthapipīlikādyanukampī, sa prāṇātipātāccittaṃ pariśodhayati. sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāro'dattādānaṃ prahāyādattādānātprativirato dattādāyī dattapratikāṅkṣī dānapriyo dānarato'matsaro niṣkāmaphalaprado'dattādānāccittaṃ pariśodhayati. abrahmacaryaṃ prahāyābrahmacaryātprativirato brahmacārī ārācārī viṣvagdharmādgrāmyādmaithunātprativirato'brahmacaryāccittaṃ pariśodhayati.
sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāro mṛṣāvādaṃ prahāya mṛṣāvādātprativirataḥ satyavādī satyasandhaḥ sthitavāgastheyapaurūṣo'visaṃvādako lokasya mṛṣāvādāccittaṃ pariśodhayati. paiśunyaṃ prahāya paiśunyātprativirato'paiśunyacārī bhavatyaparibhinnakārī, itaḥ śrutvā na tatrākhyātīmeṣāṃ bhedāya amutra śrutvā nehākhyātīmeṣāṃ bhedāyeti, bhinnānāṃ vā sandhātā sahitānāṃ vānupradātā samagrārāmaḥ samagrarataḥ samagranandī vargāṇāmakartā vargānanabhinanditā paiśunyāccittaṃ pariśodhayati.
sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāraḥ pāruṣyaṃ prahāya pāruṣyātprativirato bhavati, yā sā vākkaṭukā karkaśā rūkṣā parābhiṣaṅgiṇī paratāpanī amanojñā akāntā krodhasāmantāsamādhisaṃvartanikā, tathārūpāṃ vācaṃ prahāya, yā sā vāgakarkaśā ślakṣṇā mṛdvī śravaṇīyā karṇasukhā premanīyā hṛdayaṅgamā paurī bahujanakāntā bahujanamanāpā parāśvāsakarī samādhisaṃvartanikā, tathārūpāṃ vācaṃ bhāṣate, sa pāruṣyāccittaṃ pariśodhayati.
sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāraḥ sambhinnapralāpaṃ prahāya sambhinnapralāpātprativirato bhavati, kālavādī bhūtavādī dharmavādī arthavādī upaśamavādī upaśamārāmaḥ kālena sānidarśanāṃ sānupūrvyāṃ saparyantāmarthopasaṃhitāṃ vācaṃ bhāṣate suśikṣakaḥ sugarhakaśca bhavati, sa sambhinnapralāpāccittaṃ pariśodhayati.
sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāraḥ krayavikrayātprahāya krayavikrayātprativirato bhavati, tulākūṭamānakūṭakāṃsyakūṭātprativirata utkocavañcananikatiṣāṭhyayogātprativirato na kṣudralābhena parānvañcayati, sa krayavikrayāccittaṃ pariśodhayati. sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāro vidhavākumārikāpratigrahaṇaṃ prahāya vidhavākumārikāpratigrahaṇātprativirato bhavati, sa vidhavākumārikāpratigrahaṇāccittaṃ pariśodhayati. sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāro dāsīdāsapratigrahaṇaṃ prahāya dāsīdāsapratigrahaṇātprativirato bhavati, sa dāsīdāsapratigrahaṇāccittaṃ pariśodhayati. sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāro hastyaśvagoveḍakavatsapratigrahaṇaṃ prahāya hastyaśvagoveḍakavatsapratigrahaṇātprativirato bhavati, sa hastyaśvagoveḍakavatsapratigrahaṇāccittaṃ pariśodhayati. sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāraḥ kukkūṭasūkarapratigrahaṇaṃ prahāya kukkūṭasūkarapratigrahaṇātprativirato bhavati, sa kukkūṭasūkarapratigrahaṇāccittaṃ pariśodhayati. sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāraḥ kṣetravāstvāpaṇapratigrahaṇaṃ prahāya kṣetravāstvāpaṇapratigrahaṇātprativirato bhavati, sa kṣetravāstvāpaṇapratigrahaṇāccittaṃ pariśodhayati. sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāra āmadhānyapratigrahaṇaṃ prahāya āmadhānyapratigrahaṇātprativirato bhavati, sa āmadhānyapratigrahaṇāccittaṃ pariśodhayati.
sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāraḥ surāmaireyamadyapramādasthānaṃ prahāya surāmaireyamadyapramādasthānātprativirato bhavati, sa madyapānāccittaṃ pariśodhayati. sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāra uccāśayanamahāśayanaṃ prahāya uccāśayanamahāśayanātprativirato bhavati, sa uccāśayanamahāśayanāccittaṃ pariśodhayati. sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāro mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūṣaṇasthānaṃ prahāya mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūṣaṇasthānātprativirato bhavati, sa mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūṣaṇasthānāccittaṃ pariśodhayati. sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāro nṛtyagītavāditraviśūkadarsanaṃ prahāya nṛtyagītavāditraviśūkadarsanātprativirato bhavati, sa nṛtyagītavāditraviśūkadarsanāccittaṃ pariśodhayati. sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāro jātarūparajatapratigrahaṇaṃ prahāya jātarūparajatapratigrahaṇātprativirato bhavati, sa jātarūparajatapratigrahaṇāccittaṃ pariśodhayati. sa khalvānanda nandipālaḥ kumbhakāro vikālabhojanaṃ prahāya vikālabhojanātprativirato bhavati, ekabhaktiko rātryuparatastiṣṭhati kālabhojī, sa vikālabhojanāccittaṃ pariśodhayati.
ānanda nandipālaḥ kumbhakāro yāvajjīvaṃ hastābhyāṃ phālaṃ kuddālaṃ ca na dhārayati, na svayaṃ pṛthivīṃ khanati na cānyaṃ khānayati. yadā tu nadīkūlo'pabhidyate ākhorutkaro vā dṛśyate tāṃ mṛttikāmādāya mṛdbhāṇḍāni karoti. tāni kṛtvaikānte sthāpayati krāpakāṃścaivamāha—yadi yuṣmākaṃ kalāyairvrīhibhiryavairmāṣairmasūraiḥ sarṣapairvārtho'sty etāni pātre prakṣipya pātramādāya yathecchaṃ gacchateti.
ānanda nandipālaḥ kumbhakāro yāvajjīvamandhau jīrṇau parapratibaddhau mātāpitarau bibharti tābhyāmevopatiṣṭhate.
tataḥ khalvānanda nandipālaḥ kumbhakārastasyā rātreratyayena prabhāte yena kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddhastenopajagāma. upetya kāśyapaṃ tathāgatamarhantaṃ samyaksambuddhaṃ bhagavantaṃ śirasābhivandyaikānte nyaṣīdat. ekāntaniṣaṇṇaṃ nandipālaṃ kumbhakāraṃ kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddho dharmyayā kathayā sandarśayāmāsa samādāpayāmāsa samuttejayāmāsa sampraharṣayāmāsa. anekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā sandarśya samādāpya samuttejya sampraharṣya tūṣṇīmabhūt. atha khalu nandipālaḥ kumbhakāraḥ kāśyapasya tathāgatasya bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanātkāśyapaṃ tathāgataṃ śirasā vanditvā pradakṣiṇīkṛtya prakrāntaḥ.
tena khalu samayenottaro māṇavaḥ śvetāśvarathena pañcabhirmāṇavaśataiḥ sārdhaṃ tasyā rātreratyayena prabhāte vaibhāliṅgigrāmanigamānniṣkramya yenaikaṃ śūnyapradeśaṃ tenopajagāma nānājanapadāgatāñchiṣyānbrāhmaṇamantrānvācayitukāmaḥ. uttaro māṇavo dūrādeva nandipālaṃ kumbhakāramāgacchantaṃ dṛṣṭvaitadavocat—kuto nandipālāsīti. nandipālo'bravīt—ahaṃ khalu kāśyapaṃ tathāgatamarhantaṃ samyaksambuddhaṃ paryupāsyāgacchāmi. ehyuttara tvamapi mayā sārdhaṃ kāśyapaṃ tathāgatamarhantaṃ samyaksambuddhaṃ darśanāya paryupāsanāyopasaṅkrāmeti.
uttaro'bravīt—alaṃ nandipāla, kiṃ me tena muṇḍakena śramaṇakena dṛṣṭena, kutastasya muṇḍakasya śramaṇakasyābhisaṃbodhirdurlabhā hi bodhiḥ. atha khalu nandipālaḥ kumbhakāra uttarasya māṇavasya śikhāyāṃ gṛhītvā rathādavatārayāmāsa.
athottaro māṇava evaṃ cintayāmāsa—aho vateyamadbhutaṃ sa cāyaṃ nandipālaḥ kumbhakāraḥ sadāprahāsyo'numattako'mūḍho yato me śikhāyāṃ gṛhītvākṛṣya rathādavatāritavān nūnamatra mahatkāraṇaṃ bhaviṣyatīti. cintayitvā ca nandipālamavocat—anugacchāmi tvāṃ nandipāla anugacchāmi tvāṃ nandipāleti. nandipālo hṛṣṭo'bravīt—gacchaṃścedgacchāvaḥ sādhu bho iti.
atha khalu nandipālaḥ kumbhakāra uttareṇa māṇavena sārdhaṃ yena kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddhastenopajagāma. upetya kāśyapaṃ tathāgatamarhantaṃ samyaksambuddhaṃ śirasābhivandyaikānte nyaṣīdat. ekāntaniṣaṇṇo nandipālaḥ kumbhakāraḥ kāśyapaṃ tathāgatamarhantaṃ samyaksambuddhametadavocat—bhagavannayamuttaro māṇavo me kalyāṇamitraṃ me'tikāntaḥ priyo manāpo'tṛptaśca maddarśanena. tasya bhagavati na śraddhā na gauravam. sādhu bhagavānasya tathā dharmaṃ deśayatu yathāsau prahṛṣṭo bhagavati śraddhāgauravamutpādayet.
atha khalu kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddho nandipālaṃ kumbhakāramuttaraṃ ca māṇavaṃ dharmyayā kathayā sandarśayāmāsa samādāpayāmāsa samuttejayāmāsa sampraharṣayāmāsa. anekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā sandarśya samādāpya samuttejya sampraharṣya tūṣṇīmabhūt. atha khalu nandipālaḥ kumbhakāra uttaraśca māṇavaḥ kāśyapasya tathāgatasya bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanātkāśyapaṃ tathāgataṃ śirasā vanditvā pradakṣiṇīkṛtya prakrāntau.
atha khalvuttaro māṇavo nātidūraṃ gatvā nandipālamavocat—yadi nāma tvaṃ nandipāla kāśyapāttathāgatādevaṃ praṇītaṃ dharmaṃ śrutavān, kimarthaṃ gṛhe vasasi na cāgārādanagārikāṃ pravrajasi. nandipālo'bravīt—jānāsi tvamuttara yathāhamandhau jīrṇau parapratibaddhau mātāpitarau yāvajjīvaṃ bibharmi tābhyāmevopatiṣṭhāmi. uttaro māṇavo'bravīt—kiṃ nu khalvahaṃ nandipāla labheya kāśyapasya tathāgatasyāntikātpravrajyāmupasampadaṃ bhikṣubhāvaṃ brahmacaryamiti.
atha khalu nandipālaḥ kumbhakāra uttaraśca māṇavastataḥ pratinivartya yena kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddhastenopajagmatuḥ. upetya kāśyapaṃ tathāgatamarhantaṃ samyaksambuddhaṃ śirasābhivandyaikānte nyasīdatām. ekāntaniṣaṇṇo nandipālaḥ kumbhakāraḥ kāśyapaṃ tathāgatamarhantaṃ samyaksambuddhametadavocat—bhagavannayamuttaro māṇavo nātidūraṃ gatvā māmavocadyadi nāma tvaṃ nandipāla kāśyapāttathāgatādevaṃ praṇītaṃ dharmaṃ śrutavān, kimarthaṃ gṛhe vasasi na cāgārādanagārikāṃ pravrajasi. bhagavan, ahamenamavocam—jānāsi tvamuttara yathāhamandhau jīrṇau parapratibaddhau mātāpitarau yāvajjīvaṃ bibharmi tābhyāmevopatiṣṭhāmi. uttaro māṇavo māmavocat—kiṃ nu khalvahaṃ nandipāla labheya kāśyapasya tathāgatasyāntikātpravrajyāmupasampadaṃ bhikṣubhāvaṃ brahmacaryamiti. sādhu bhagavānimaṃ pravrājayatūpasampādayatu ca, bhikṣubhāvaṃ ca dadātu. kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddho nandipālasyārthaṃ tūṣṇībhāvenādhivāsayāmāsa. nandipālaḥ kumbhakāraḥ kāśyapasya tathāgatasya tūṣṇībhāvamadhivāsanaṃ viditvotthāyāsanātkāśyapaṃ tathāgataṃ śirasābhivandya pradakṣiṇīkṛtya prakrāntaḥ.
atha khalu kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddho nandipālasya kumbhakārasya prakrāntasya nācirāduttaraṃ māṇavaṃ pravrājayāmāsopasampādayāmāsa ca. tasminvaibhāliṅgigrāmanigame katicidahāni vihṛtya sāntarottaravāsamādāya pātraṃ ca mahatā bhikṣusaṃghena sārdhaṃ kāśījanapadaṃ cārikāṃ caramāṇo'nupūrveṇa cārikāṃ caranvārāṇasīṃ prāpya ṛśyavṛjane mṛgadāve viharati sma.
atha khalu kṛkī rājāśrauṣīt kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddhaḥ kāśījanapade cārikāṃ caramāṇo mahatā bhikṣusaṃghena sārdhamasyāṃ vārāṇasyāmṛśyavṛjane mṛgadāve prāpto viharatīti. kṛkī rājā sūtamāmantrayata—yojayasva me sārathe yānamahamidānīṃ kāśyapaṃ tathāgatamarhantaṃ samyaksambuddhaṃ darśanāyopasaṅkramiṣyāmi. sārathirājñājñapto yānaṃ yojayitvā rājānamavocat—yojitaṃ te mahārāja yānaṃ yasyedānīṃ devo kālaṃ manyate.
atha khalu kṛkī rājā yānamabhiruhya vārāṇasyā niṣkramya yenarṣipatano mṛgadāvastenopajagāma. kṛkī rājā dūrādeva vṛkṣamūle kāśyapaṃ tathāgatamarhantaṃ samyaksambuddhamabhirūpaṃ darśanīyaṃ prāsādikaṃ tārāgaṇamadhye candramiva bhrājamānaṃ tapanīyaparvatamiva prajvalantaṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṅkṛtaṃ prabhāsampannaṃ śāntendriyaṃ śāntamānasamuttamadamāśamathamanuprāptaṃ dāntaṃ śāntaṃ muniṃ dṛṣṭvā yānādavatīrya padbhyāmeva yena kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddhastenopajagāma. upetya kāśyapaṃ tathāgataṃ śirasābhivandyaikānte nyaṣīdat.
kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddhaḥ kṛkiṇaṃ rājānaṃ dharmyayā kathayā sandarśayāmāsa samādāpayāmāsa samuttejayāmāsa sampraharṣayāmāsa. anekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā sandarśya samādāpya samuttejya sampraharṣya tūṣṇīmabhūt. atha khalu kṛkī rājotthāyāsanādekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena kāśyapastathāgatastenāñjaliṃ praṇāmya bhagavantametadavocat—adhivāsayatu me bhagavañchvastanāya bhaktāya sārdhaṃ bhikṣusaṃghena. kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddhastūṣṇībhāvenādhivāsayāmāsa. atha khalu kṛkī rājā kāśyapasya tathāgatasya tūṣṇībhāvamadhivāsanaṃ viditvotthāyāsanātkāśyapaṃ tathāgataṃ śirasābhivandya pradakṣiṇīkṛtya svagṛhaṃ prakrāntaḥ.
tasyāṃ rātryāṃ praṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ nānāvidhaṃ prabhūtaṃ samupapādya prabhāte āsanaṃ prajñāpya kālaṃ ghoṣayāmāsa—kālaḥ, sannaṃ bhaktam, yasyedānīṃ bhagavānkālaṃ manyate.
atha khalu kāśyapastathāgatastasyā rātreratyayena prabhāte nivāsya pātracīvaramādāya bhikṣusaṃghaparivṛtaḥ puraskṛto yena kṛkiṇo rājño gṛhaṃ tenopajagāma. tatra prajñapta evāsane bhikṣusaṃghasyopariṣṭhānnyaṣīdat.
atha khalu kṛkī rājā buddhamukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ niṣaṇṇaṃ viditvā svahastaṃ praṇītena khādanīyena bhojanīyena nānāvidhena prabhūtena santarpayati sampravārayati. atha kṛkī rājā bhagavantaṃ bhuktavantaṃ dhautahastamapanītapātraṃ viditvā nīcamāsanamādāyaikānte niṣasāda dharmaśravaṇāya.
ekāntaniṣaṇṇaṃ kṛkiṇaṃ rājānaṃ kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddho dharmyayā kathayā sandarśayāmāsa samādāpayāmāsa samuttejayāmāsa sampraharṣayāmāsa. anekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā sandarśya samādāpya samuttejya sampraharṣya tūṣṇīmabhūt.
atha khalu kṛkī rājotthāyāsanādekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena kāśyapastathāgatastenāñjaliṃ praṇāmya bhagavantametadavocat—adhivāsayatu me bhagavāniha vārāṇasyāṃ sārdhaṃ bhikṣusaṃghena varṣāvāsam. ahaṃ bhagavate pañcavihāraśatāni pañcaśayanāsanaśatāni kārayiṣyāmi tathā koṣṭhagatena rājakīyena śālyodanena nānāvidhapraṇītarasayuktena khādanīyabhojanīyena bhagavantaṃ bhikṣusaṃghaṃ copatiṣṭheyam.
kāśyapastathāgato'bravīt—alaṃ mahārāja tiṣṭhatu, pūrṇaṃ te śraddhayā, ārādhitaṃ me cittam. dvitīyamapi tṛtīyamapi kṛkī rājā bhagavantametadavocat—adhivāsayatu me bhagavāniha vārāṇasyāṃ sārdhaṃ bhikṣusaṃghena varṣāvāsam. ahaṃ bhagavate pañcavihāraśatāni pañcaśayanāsanaśatāni kārayiṣyāmi tathā koṣṭhagatena rājakīyena śālyodanena nānāvidhapraṇītarasayuktena khādanīyabhojanīyena bhagavantaṃ bhikṣusaṃghaṃ copatiṣṭheyam. kāśyapastathāgato'pi tṛtīyamapi kṛkiṇaṃ rājānamabravīt—alaṃ mahārāja tiṣṭhatu, pūrṇaṃ te śraddhayā, ārādhitaṃ me cittam.
atha khalu kṛkiṇo rājño'sahiṣṇorakāmasya manasi mahaddaurmanasyamudapādi—kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddho mama varṣāvāsamiha vārāṇasyāṃ sārdhaṃ bhikṣusaṃghena nādhivāsayatīti. evaṃ cintayitvā kṛkī rājā kāśyapaṃ tathāgatamarhantaṃ samyaksambuddhametadavocat—asti nu khalu bhagavānanyo gṛhī gṛhastho yastathāgatamārādhayati yathāhamiti.
kāśyapastathāgato'bravīt—asti mahārāja tava vijite vaibhāliṅgirnāma grāmanigamo'ṛddhaśca sphītaśca kṣemaśca subhikṣaścākīrṇabahujanamanuṣyaśca. tasminmahārāja vaibhāliṅgigrāmanigame nandipālo nāma kumbhakāraḥ prativasati.
mahārāja sa nandipālaḥ kumbhakāro buddhaṃ śaraṇaṃ gato dharmaṃ śaraṇaṃ gato bhikṣusaṃghaṃ śaraṇaṃ gataḥ, niṣkāṅkṣastriratne'vimatirduḥkhe samudaye nirodhe mārge ca prāptaśraddhaḥ śīlasampanno bahuśrutastyāgavānprajñāsamanvāgataḥ, prāṇātipātaṃ prahāya prāṇātipātātprativirato nihitadaṇḍo nihitaśastro lajjī dayāpannassarvaprāṇabhūtahitānukampī yāvatkunthapipīlikādyanukampī, sa prāṇātipātāccittaṃ pariśodhayati.
mahārāja sa khalu nandipālaḥ kumbhakāro'dattādānaṃ prahāyādattādānātprativirato dattādāyī dattapratikāṅkṣī dānapriyo dānarato'matsaro niṣkāmaphalaprado'dattādānāccittaṃ pariśodhayati. abrahmacaryaṃ prahāyābrahmacaryātprativirato brahmacārī ārācārī viṣvagdharmādgrāmyādmaithunātprativirato'brahmacaryāccittaṃ pariśodhayati.
mahārāja sa mṛṣāvādaṃ prahāya mṛṣāvādātprativirataḥ satyavādī satyasandhaḥ sthitavāgastheyapaurūṣo'visaṃvādako lokasya mṛṣāvādāccittaṃ pariśodhayati. paiśunyaṃ prahāya paiśunyātprativirato'paiśunyacārī bhavatyaparibhinnakārī, itaḥ śrutvā na tatrākhyātīmeṣāṃ bhedāya amutra śrutvā nehākhyātīmeṣāṃ bhedāyeti, bhinnānāṃ vā sandhātā sahitānāṃ vānupradātā samagrārāmaḥ samagrarataḥ samagranandī vargāṇāmakartā vargānanabhinanditā paiśunyāccittaṃ pariśodhayati.
mahārāja pāruṣyaṃ prahāya pāruṣyātprativirato bhavati, yā sā vākkaṭukā karkaśā rūkṣā parābhiṣaṅgiṇī paratāpanī amanojñā akāntā krodhasāmantāsamādhisaṃvartanikā, tathārūpāṃ vācaṃ prahāya, yā sā vāgakarkaśā ślakṣṇā mṛdvī śravaṇīyā karṇasukhā premanīyā hṛdayaṅgamā paurī bahujanakāntā bahujanamanāpā parāśvāsakarī samādhisaṃvartanikā, tathārūpāṃ vācaṃ bhāṣate, sa pāruṣyāccittaṃ pariśodhayati.
mahārāja sambhinnapralāpaṃ prahāya sambhinnapralāpātprativirato bhavati, kālavādī bhūtavādī dharmavādī arthavādī upaśamavādī upaśamārāmaḥ kālena sānidarśanāṃ sānupūrvyāṃ saparyantāmarthopasaṃhitāṃ vācaṃ bhāṣate suśikṣakaḥ sugarhakaśca bhavati, sa sambhinnapralāpāccittaṃ pariśodhayati.
mahārāja sa nandipālaḥ kumbhakāraḥ krayavikrayātprahāya krayavikrayātprativirato bhavati, tulākūṭamānakūṭakāṃsyakūṭātprativirata utkocavañcananikatiṣāṭhyayogātprativirato na kṣudralābhena parānvañcayati, sa krayavikrayāccittaṃ pariśodhayati. mahārāja vidhavākumārikāpratigrahaṇaṃ prahāya vidhavākumārikāpratigrahaṇātprativirato bhavati, sa vidhavākumārikāpratigrahaṇāccittaṃ pariśodhayati. mahārāja dāsīdāsapratigrahaṇaṃ prahāya dāsīdāsapratigrahaṇātprativirato bhavati, sa dāsīdāsapratigrahaṇāccittaṃ pariśodhayati. mahārāja hastyaśvagoveḍakavatsapratigrahaṇaṃ prahāya hastyaśvagoveḍakavatsapratigrahaṇātprativirato bhavati, sa hastyaśvagoveḍakavatsapratigrahaṇāccittaṃ pariśodhayati. mahārāja kukkūṭasūkarapratigrahaṇaṃ prahāya kukkūṭasūkarapratigrahaṇātprativirato bhavati, sa kukkūṭasūkarapratigrahaṇāccittaṃ pariśodhayati. mahārāja kṣetravāstvāpaṇapratigrahaṇaṃ prahāya kṣetravāstvāpaṇapratigrahaṇātprativirato bhavati, sa kṣetravāstvāpaṇapratigrahaṇāccittaṃ pariśodhayati. mahārāja āmadhānyapratigrahaṇaṃ prahāya āmadhānyapratigrahaṇātprativirato bhavati, sa āmadhānyapratigrahaṇāccittaṃ pariśodhayati.
mahārāja surāmaireyamadyapramādasthānaṃ prahāya surāmaireyamadyapramādasthānātprativirato bhavati, sa madyapānāccittaṃ pariśodhayati. mahārāja uccāśayanamahāśayanaṃ prahāya uccāśayanamahāśayanātprativirato bhavati, sa uccāśayanamahāśayanāccittaṃ pariśodhayati. mahārāja mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūṣaṇasthānaṃ prahāya mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūṣaṇasthānātprativirato bhavati, sa mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūṣaṇasthānāccittaṃ pariśodhayati. mahārāja nṛtyagītavāditraviśūkadarsanaṃ prahāya nṛtyagītavāditraviśūkadarsanātprativirato bhavati, sa nṛtyagītavāditraviśūkadarsanāccittaṃ pariśodhayati. mahārāja jātarūparajatapratigrahaṇaṃ prahāya jātarūparajatapratigrahaṇātprativirato bhavati, sa jātarūparajatapratigrahaṇāccittaṃ pariśodhayati. mahārāja vikālabhojanaṃ prahāya vikālabhojanātprativirato bhavati, ekabhaktiko rātryuparatastiṣṭhati kālabhojī, sa vikālabhojanāccittaṃ pariśodhayati.
mahārāja nandipālaḥ kumbhakāro yāvajjīvaṃ hastābhyāṃ phālaṃ kuddālaṃ ca na dhārayati, na svayaṃ pṛthivīṃ khanati na cānyaṃ khānayati. yadā tu nadīkūlo'pabhidyate ākhorutkaro vā dṛśyate tāṃ mṛttikāmādāya mṛdbhāṇḍāni karoti. tāni kṛtvaikānte sthāpayati krāpakāṃścaivamāha—yadi yuṣmākaṃ kalāyairvrīhibhiryavairmāṣairmasūraiḥ sarṣapairvārtho'sty etāni pātre prakṣipya pātramādāya yathecchaṃ gacchateti.
mahārāja nandipālaḥ kumbhakāro yāvajjīvamandhau jīrṇau parapratibaddhau mātāpitarau bibharti tābhyāmevopatiṣṭhate.
mahārājānusmarāmyahaṃ pūrvaṃ vaibhāliṅgigrāmanigame cārikāṃ caran. mahārājāhaṃ tatra rātreratyayena prabhāte nivāsya pātracīvaramādāya vaibhāliṅgigrāmanigamaṃ piṇḍāya prāvikṣam. anupūrveṇa piṇḍāya caranyena nandipālasya kumbhakārasya gṛhaṃ tenopajagāma. tasminsamaye nandipālaḥ kumbhakāraḥ kenacidevālpakāryeṇa niṣkrānto'bhūnna ca saṃvidyate.
mahārājāhaṃ nandipālasya kumbhakārasya mātāpitarāvapṛccham—kutrāyaṃ māriṣau kumbhakāraḥ. tāvāhatuḥ—bhagavan, upasthāyakaḥ kenacidevālpakāryeṇa kṣaṇaṃ niṣkrānto'bhūnna ca saṃvidyate. sugata, upasthāyakaḥ kenacidevālpakāryeṇa kṣaṇaṃ niṣkrānto'bhūnna ca saṃvidyate. asti ca bhagavanpiṭake yavabhaktaṃ kumbhyāṃ ca mudgasūpaḥ. sādhu bhagavānanukampāmupādāya yathecchaṃ svayamevādāya bhuñjīteti. mahārājāhamuttarakurudharmaṃ samādāya piṭakātkumbhyāśca sūpaṃ bhaktaṃ cādāya prakrāntaḥ.
nandipālaḥ kumbhakāraḥ paścādgṛhamāgatya piṭake nyūnaṃ bhaktaṃ kumbhyāṃ ca nyūnaṃ sūpaṃ dṛṣṭvā mātāpitarāvavocat—kena sūpaṃ bhaktaṃ ca gṛhītam. mātāpitarāvāhatuḥ—tātādya kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddhaḥ piṇḍāyāgatya piṭakātkumbhyāśca sūpaṃ bhaktaṃ cādāya prakrāntaḥ.
nandipālaḥ kumbhakāra etacchrutvaivaṃ cintayāmāsa—sulabdho me lābho mahāpuṇyaṃ me kṛtaṃ yasya me gṛhe kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddho yathecchaṃ svairamācaratīti. sa tayaivaṃ prītyā paryaṅkamābhujya praśāntendriyaḥ praśāntamānaso yāvatsaptāhamathavā pañcadaśāhaṃ prītisukhamanubabhūva, tasya mātāpitarau ca saptāhaṃ prītisukhamanubabhūvatuḥ.
punarapi mahārājānusmarāmyahaṃ pūrvaṃ vaibhāliṅgigrāmanigame cārikāṃ caran. mahārājāhaṃ tatra rātreratyayena prabhāte nivāsya pātracīvaramādāya vaibhāliṅgigrāmanigamaṃ piṇḍāya prāvikṣam. anupūrveṇa piṇḍāya caranyena nandipālasya kumbhakārasya gṛhaṃ tenopajagāma. tasminsamaye nandipālaḥ kumbhakāraḥ kenacidevālpakāryeṇa niṣkrānto'bhūnna ca saṃvidyate.
mahārājāhaṃ nandipālasya kumbhakārasya mātāpitarāvapṛccham—kutrāyaṃ māriṣau kumbhakāraḥ. tāvāhatuḥ—bhagavan, upasthāyakaḥ kenacidevālpakāryeṇa kṣaṇaṃ niṣkrānto'bhūnna ca saṃvidyate. sugata, upasthāyakaḥ kenacidevālpakāryeṇa kṣaṇaṃ niṣkrānto'bhūnna ca saṃvidyate. asti ca bhagavanmahākumbhyāṃ śālyodano laghukumbhyāṃ ca sūpaḥ. sādhu bhagavānanukampāmupādāya yathecchaṃ svayamevādāya bhuñjīteti. mahārājāhamuttarakurudharmaṃ samādāya mahākumbhyā laghukumbhyāśca sūpaṃ bhaktaṃ cādāya prakrāntaḥ.
nandipālaḥ kumbhakāraḥ paścādgṛhamāgatya mahākumbhyāṃ nyūnaṃ bhaktaṃ laghukumbhyāṃ ca nyūnaṃ sūpaṃ dṛṣṭvā mātāpitarāvavocat—kena mahākumbhyā laghukumbhyāśca sūpaṃ bhaktaṃ ca gṛhītam. mātāpitarāvāhatuḥ—tātādya kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddhaḥ piṇḍāyāgatya mahākumbhyā laghukumbhyāśca sūpaṃ bhaktaṃ cādāya prakrāntaḥ.
nandipālaḥ kumbhakāra etacchrutvaivaṃ cintayāmāsa—sulabdho me lābho mahāpuṇyaṃ me kṛtaṃ yasya me gṛhe kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddho yathecchaṃ svairamācaratīti. sa tayaivaṃ prītyā paryaṅkamābhujya praśāntendriyaḥ praśāntamānaso yāvatsaptāhamathavā pañcadaśāhaṃ prītisukhamanubabhūva, tasya mātāpitarau ca saptāhaṃ prītisukhamanubabhūvatuḥ.
punarapi mahārājānusmarāmyahaṃ pūrvaṃ vaibhāliṅgigrāmanigame varṣāvāsamupagataḥ. mahārājāhaṃ tatra navaṃ vihāraṃ kārayitavān sa cānācchādito'bhūt. tasminsamaye nandipālasya kumbhakārasya jīrṇakumbhakāraśālā navena cchādanena chāditābhūt. mahārājāhamupasthākabhikṣūnāmantrayata—gacchatayūyaṃ nandipālasya kumbhakārasya jīrṇakumbhakāraśālāṃ bhitvā tasyāścchādanamādāya mama vihāraṃ chādayateti.
te copasthākabhikṣavo mama śāsanena gatvā nandipālasya kumbhakārasya jīrṇakumbhakāraśālāṃ bhitvā chādanaṃ tṛṇapūlīṃ kṛtvā vihāraṃ chādayitumupajahruḥ. nandipālasya kumbhakārasya mātāpitarau jīrṇakumbhakāraśālāyā bhidyamānāyāḥ śabdaṃ śrutvāpṛcchatām—ka imāṃ nandipālasya jīrṇakumbhakāraśālāṃ bhinattīti. bhikṣavo'vocan—māriṣau vayamasmaḥ kāśyapasya tathāgatasyopasthākabhikṣavo nandipālasya jīrṇakumbhakāraśālāṃ bhitvā chādanaṃ tṛṇapūlīṃ kṛtvā kāśyapasya tathāgatasya vihāraṃ chādayiṣyāmaḥ. nandipālasya mātāpitarāvāhatuḥ—māriṣā yathecchaṃ harata nāstyatra kācidbādhā.
nandipālaḥ kumbhakāraḥ paścādgṛhamāgatya tāṃ bhinnāṃ jīrṇakumbhakāraśālāṃ dṛṣṭvā mātāpitarāvavocat—kena jīrṇakumbhakāraśālā bhinnā. mātāpitarāvāhatuḥ—tātādya kāśyapasya tathāgatasyopasthākabhikṣavo nandipālasya jīrṇakumbhakāraśālāṃ bhitvā chādanaṃ tṛṇapūlīṃ kṛtvā kāśyapasya tathāgatasya vihāraṃ chādayitumapajahruḥ.
nandipālaḥ kumbhakāra etacchrutvaivaṃ cintayāmāsa—sulabdho me lābho mahāpuṇyaṃ me kṛtaṃ yasya me gṛhe kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddho yathecchaṃ svairamācaratīti. sa tayaivaṃ prītyā paryaṅkamābhujya praśāntendriyaḥ praśāntamānaso yāvatsaptāhamathavā pañcadaśāhaṃ prītisukhamanubabhūva, tasya mātāpitarau ca saptāhaṃ prītisukhamanubabhūvatuḥ.
mahārāja nandipālasya kumbhakārasya jīrṇakumbhakāraśālā anāvṛtāpi varṣāsu caturmāsamekabindumapi na sravati sma. tatkasya hetoḥ? tathāgatasyānubhāvāt.
mahārāja nandipālasya kumbhakārasya nābhūtkhedo nāsahiṣṇutā na daurmanasyaṃ yathā me gṛhe kāśyapastathāgato'rhansamyaksambuddho yathecchaṃ svairamācaratīti. mahārāja, tava tvakṣāntirasahiṣṇutā mahaddaurmanasyaṃ cotpannaṃ yadahaṃ tavopamantranena vārṣikaṃ varṣāvāsaṃ bhikṣusaṃghena sārdhamihāyāṃ vārāṇasyāṃ nādhivāsitavān.
atha khalu kāśyapastathāgato kṛkiṇaṃ rājānaṃ dharmyayā kathayā sandarśayāmāsa samādāpayāmāsa samuttejayāmāsa sampraharṣayāmāsa. anekaparyāyeṇa dharmyayā kathayā sandarśya samādāpya samuttejya sampraharṣyotthāyāsanātprakrāntaḥ.
atha khalu kṛkī rājā kāśyape tathāgate'rhantisamyaksambuddhe prakrānte nācirātparicārakānāmantrayāmāsa—yojayata yūyaṃ pañca śakaṭaśatāni pūrṇāni śālitaṇḍulānāṃ nānāvidhānāṃ rājabhojyānāṃ praṇītānāṃ khādanīyabhojanīyānāṃ nandipālasya kumbhakārasya gṛhaṃ nītvā cainaṃ brūteti—nandipālemāni pañca śakaṭaśatāni pūrṇāni śālitaṇḍulānāṃ nānāvidhānāṃ rājabhojyānāṃ praṇītānāṃ khādanīyabhojanīyānāṃ kṛkiṇā rājñā tubhyaṃ prahitānyanukampāmupādāya tvaṃ tāni pratigṛhṇīṣveti.
te paricārakā rājñājñaptāḥ pañca śakaṭaśatāni pūrṇāni śālitaṇḍulānāṃ nānāvidhānāṃ rājabhojyānāṃ praṇītānāṃ khādanīyabhojanīyānāṃ nandipālasya kumbhakārasya gṛhaṃ nītvā evamavocan—nandipāla kumbhakāremāni pañca śakaṭaśatāni pūrṇāni śālitaṇḍulānāṃ nānāvidhānāṃ rājabhojyānāṃ praṇītānāṃ khādanīyabhojanīyānāṃ kṛkiṇā rājñā te prahitānyanukampāmupādāya tvaṃ tāni pratigṛhṇīṣveti.
atha khalu nandipālaḥ kumbhakāraḥ pratyākhyāya na pratigṛhṇāti paricārakāṃścāvocaṇ—māriṣāḥ kṛkī rājā kāśīrājā mahākarmānto mahāvyayastasyaivaiteṣu mahāvyayaprayojanam, na mamaitairartho'stīti tenāhaṃ na pratigṛhṇāmīti.
bhagavānānandamāmantrayata—syātkhalu punastavānanda kāṅkṣā vā vimatirvānyo'sau tena samayenottaro māṇavo'bhūditi. na caivaṃ draṣṭavyam. ahamevāsmi tena kālena tena samayenottaro māṇavo'bhūvam. ahamānanda tasminnsamaya ātmahitāya pratipannaḥ parahitāya ca bahujanahitāya lokānukampāyā arthāya hitāya sukhāya devamanuṣyāṇām. sā ca tena samayena dharmadeśanā nātyantaniṣṭhābhūnnātyantaviśuddhā nātyantabrahmacaryā nātyantabrahmacaryaparyavasānā. na ca parimukto'hamāsaṃ tena samayena jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ, na ca parimukto'haṃ sarvaduḥkhebhya iti vadāmi. ahaṃ tvidānīṃ loka utpanno'smi tathāgato'rhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca buddho bhagavān. ahamidānīmātmahitāya pratipannaḥ parahitāya ca bahujanahitāya lokānukampāyā arthāya hitāya sukhāya devamanuṣyāṇām. mamaitarhi dharmadeśanātyantaniṣṭhātyantaviśuddhātyantabrahmacaryātyantabrahmacaryaparyavasānā. ahametarhi parimukto jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ parimuktaḥ sarvaduḥkhebhya iti vadāmi.
idamavocadbhagavān. āttamanasa āyuṣmānānandaste ca bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandan.
vaibhāliṅgisūtraṃ ṣaṣṭham.