[Translated originally from the Sanskrit Sarvāstivāda Madhyamāgama to Classical Chinese by a team led by Sarvāstivāda scholar Gautama Saṃghadeva of Kāśmīra in 398CE.
Translated from the Chinese Taisho Tripiṭaka back to Sanskrit by Ramakrishnan Suryanarayanan in 2024-26.]
madhyamāgame rājasaṃyuktavarge kākopamasūtraṃ prathamam.
evaṃ mayā śrutam. ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe.
tena khalu samayena bhagavānbhikṣūnāmantrayata—bhūtapūrvaṃ bhikṣavo rājā cakravartī maṇiratnaṃ mīmāṃsamānaścaturaṅgiṇīṃ senāṃ sannipātayāmāsa—hastikāyamaśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ ca. caturaṅgiṇīṃ senāṃ sannipātya rātrāvandhakāre mahāntaṃ dhvajamucchrāpya tasyopari maṇiratnaṃ sthāpayitvārāmaṃ nirjagāma. tasya maṇiratnasya prabhayā sā caturaṅgiṇī senāvabhāsitā, samantādardhayojanaṃ prabhā prasarati sma. tasminsamaye'nyatamasya brāhmaṇasyaitadabhūt—yannvahaṃ tatra gatvā rājānaṃ cakravartinaṃ paśyeyaṃ caturaṅgiṇīṃ senāṃ vaiḍūryamaṇiratnaṃ ca paśyeyamiti. atha tasya brāhmaṇasya punarevamabhūt—tiṣṭhatu rājā cakravartī caturaṅgiṇī senā vaiḍūryamaṇiratnadarśanaṃ ca, yannvahamasminvanaṣaṇḍe gaccheyamiti.
atha sa brāhmaṇastaṃ vanaṣaṇḍamupajagāma. upagamyāntaḥ praviśyānyatamasya vṛkṣasya mūle nyaṣīdat. nacirānniṣaṇṇe tasminnanyatama udra ājagāma. tamāgacchantaṃ dṛṣṭvā brāhmaṇa evamavocat—svāgatamudra, kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti. sa evamāha—bho brāhmaṇāyamudapānaḥ pūrvaṃ śītodakena paripūrṇo'bhūtpadminīpadmakumudapuṇḍarīkasañchanno matsyakūrmasamākulo yatra mayā pūrvamadhivāsaḥ kṛtaḥ. idānīṃ tu sa śuṣkaḥ. tajjānīhi brāhmaṇa, tamahaṃ vihāya mahānadīṃ praveṣṭuṃ gamiṣyāmi. idānīṃ gacchannaham manuṣyādeva bibhemīti. atha sa udrastena brāhmaṇena sārdhamidaṃ saṃlapya tasmātsthānātprakrāntaḥ. brāhmaṇastatraiva niṣaṇṇaḥ.
punaraparaṃ kaścitkumūśakunirājagāma. tamāgacchantaṃ dṛṣṭvā brāhmaṇa evamavocat—svāgataṃ kumūśakune, kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti. sa evamāha—bho brāhmaṇāyamudapānaḥ pūrvaṃ śītodakena paripūrṇo'bhūtpadminīpadmakumudapuṇḍarīkasañchanno matsyakūrmasamākulo yatra mayā pūrvamadhivāsaḥ kṛtaḥ. idānīṃ tu sa śuṣkaḥ. tajjānīhi brāhmaṇa, tamahaṃ vihāya mṛtagorāśau mṛtakhararāśau mṛtamanuṣyarāśau vā śayituṃ gamiṣyāmi. idānīṃ gacchannaham manuṣyādeva bibhemīti. atha sa kumūśakunistena brāhmaṇena sārdhamidaṃ saṃlapya tasmātsthānātprakrāntaḥ. brāhmaṇastatraiva niṣaṇṇaḥ.
punaraparaṃ kaścidgṛdhra ājagāma. tamāgacchantaṃ dṛṣṭvā brāhmaṇa evamavocat—svāgataṃ gṛdhra, kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti. sa evamāha—bho brāhmaṇāhaṃ mahāśmaśānānmahāśmaśānaṃ vadhaṃ kurvannāgacchāmi. idānīṃ mṛtahastimṛtāśvamṛtagomṛtamanuṣyamāṃsaṃ khādituṃ gamiṣyāmi. idānīṃ gacchannaham manuṣyādeva bibhemīti. atha sa gṛdhrastena brāhmaṇena sārdhamidaṃ saṃlapya tasmātsthānātprakrāntaḥ. brāhmaṇastatraiva niṣaṇṇaḥ.
punaraparaṃ kaścidvāntādakaśakunirājagāma. tamāgacchantaṃ dṛṣṭvā brāhmaṇa evamavocat—svāgataṃ vāntādakaśakune, kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti. sa evamāha—bho brāhmaṇa, paśyasi tvaṃ taṃ gṛdhraṃ gacchantam, ahaṃ tasya vāntaṃ khādāmi. idānīṃ gacchannaham manuṣyādeva bibhemīti. atha sa vāntādakaśakunistena brāhmaṇena sārdhamidaṃ saṃlapya tasmātsthānātprakrāntaḥ. brāhmaṇastatraiva niṣaṇṇaḥ.
punaraparaṃ kaścitsṛgāla ājagāma. tamāgacchantaṃ dṛṣṭvā brāhmaṇa evamavocat—svāgataṃ sṛgāla, kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti. sa evamāha—bho brāhmaṇāhaṃ gambhīraśvabhrādgambhīraśvabhraṃ gulmagahanādgulmagahanaṃ viviktādviviktaṃ sthānamanusañcarannāgacchāmi. idānīṃ mṛtahastimṛtāśvamṛtagomṛtamanuṣyamāṃsaṃ khādituṃ gamiṣyāmi. idānīṃ gacchannaham manuṣyādeva bibhemīti. atha sa sṛgālastena brāhmaṇena sārdhamidaṃ saṃlapya tasmātsthānātprakrāntaḥ. brāhmaṇastatraiva niṣaṇṇaḥ.
punaraparaṃ kaścitkāka ājagāma. tamāgacchantaṃ dṛṣṭvā brāhmaṇa evamavocat—svāgataṃ kāka, kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti. sa evamāha—bho brāhmaṇa, dhṛṣṭo'si bālastvaṃ pragalbhaśca, kiṃ māmuktvā pṛcchasi—kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti. atha sa kāko'bhimukhaṃ taṃ brāhmaṇaṃ bhartsayitvā tasmātsthānātprakrāntaḥ. brāhmaṇastatraiva niṣaṇṇaḥ.
punaraparaṃ kaścidvānara ājagāma. tamāgacchantaṃ dṛṣṭvā brāhmaṇa evamavocat—svāgataṃ vānara, kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti. sa evamāha—bho brāhmaṇāhamārāmādārāmaṃ vihārādvihāraṃ vanādvanamanusañcarañśītodakaṃ pibansumadhuraphalāni khādannāgacchāmi. idānīṃ gacchannaham manuṣyānna bibhemīti. atha sa vānarastena brāhmaṇena sārdhamidaṃ saṃlapya tasmātsthānātprakrāntaḥ.
bhagavānbhikṣūnāmantrayata—dṛṣṭānto'yaṃ mayā bhikṣavaḥ kṛto'rthasya vijñāpanāya. sa ca vo jñātavyaḥ. atrāyaṃ vākyārthaḥ. atha sa udrastena brāhmaṇena sārdhamidaṃ saṃlapya tasmātsthānātprakrānta iti mayā tatra bhāṣitaṃ, ko'syārthaḥ? iha bhikṣuḥ kiñcidgrāmaṃ vā nigamaṃ vopaniśāya viharati. sa pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaramādāya grāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya praviśatyarakṣitakāyo'rakṣitendriyo'nupasthitasmṛtiḥ. sa tatra dharmaṃ deśayati buddhabhāṣitaṃ vā śrāvakabhāṣitaṃ vā. sa tatonidānaṃ lābhaṃ labhate cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān. tānlabdhvādhyavasito grathito mūrcchito'nādīnavadarśyaniḥsaraṇaprajñastānparibhuṅkte. sa bhikṣurduḥśīlaḥ pāpadharmasamācāraḥ pāpānte jāto'ntaḥpūtiko'brahmacārī brahmacāripratijño'śramaṇaḥ śramaṇapratijñaḥ. tadyathā tena brāhmaṇenodraṃ dṛṣṭvoditaṃ svāgatamudra, kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti, udreṇa coktaṃ bho brāhmaṇāyamudapānaḥ pūrvaṃ śītodakena paripūrṇo'bhūtpadminīpadmakumudapuṇḍarīkasañchanno matsyakūrmasamākulo yatra mayā pūrvamadhivāsaḥ kṛtaḥ, idānīṃ tu sa śuṣkastajjānīhi brāhmaṇa tamahaṃ vihāya mahānadīṃ praveṣṭuṃ gamiṣyāmīdānīṃ gacchannaham manuṣyādeva bibhemīti. evamevāhamimaṃ bhikṣuṃ tādṛśa iti vadāmi. sa pāpakeṣvakuśaleṣu saṃkleśikeṣu dharmeṣvavagāḍho bhavati ye paunarbhavikāḥ saṃjvarā duḥkhavipākā āyatyāṃ jātijarāvyādhimaraṇanidānabhūtāḥ. tasmāttarhi bhikṣavo na bhikṣuṇodravadvartitavyaṃ nādharmeṇājīvaḥ kalpayitavyaḥ. kāyakarma śodhayitavyaṃ vākkarma manaskarma śodhayitavyam, āraṇyakenābhavitavyaṃ pāṃśukūlikena sāvadānacāriṇālpecchasantuṣṭena praviviktavihāriṇātāpinā pradhānaprahitenopasthitasmṛtinā samprajānena samāhitena samprajñena. sadā praviviktavihāriṇā bhavitavyamityevaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam.
atha sa kumūśakunistena brāhmaṇena sārdhamidaṃ saṃlapya tasmātsthānātprakrānta iti mayā tatra bhāṣitaṃ, ko'syārthaḥ? iha bhikṣuḥ kiñcidgrāmaṃ vā nigamaṃ vopaniśāya viharati. sa pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaramādāya grāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya praviśatyarakṣitakāyo'rakṣitendriyo'nupasthitasmṛtiḥ. sa parakulaṃ praviśya dharmaṃ deśayati buddhabhāṣitaṃ vā śrāvakabhāṣitaṃ vā. sa tatonidānaṃ lābhaṃ labhate cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān. tānlabdhvādhyavasito grathito mūrcchito'nādīnavadarśyaniḥsaraṇaprajñastānparibhuṅkte. sa bhikṣurduḥśīlaḥ pāpadharmasamācāraḥ pāpānte jāto'ntaḥpūtiko'brahmacārī brahmacāripratijño'śramaṇaḥ śramaṇapratijñaḥ. tadyathā tena brāhmaṇena kumūśakuniṃ dṛṣṭvoditaṃ svāgataṃ kumūśakune, kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti, kumūśakuninā coktaṃ bho brāhmaṇāyamudapānaḥ pūrvaṃ śītodakena paripūrṇo'bhūtpadminīpadmakumudapuṇḍarīkasañchanno matsyakūrmasamākulo yatra mayā pūrvamadhivāsaḥ kṛtaḥ, idānīṃ tu sa śuṣkastajjānīhi brāhmaṇa tamahaṃ vihāya mṛtagorāśau mṛtakhararāśau mṛtamanuṣyarāśau vā śayituṃ gamiṣyāmīdānīṃ gacchannaham manuṣyādeva bibhemīti. evamevāhamimaṃ bhikṣuṃ tādṛśa iti vadāmi. sa pāpakeṣvakuśaleṣu saṃkleśikeṣu dharmeṣvavagāḍho bhavati ye paunarbhavikāḥ saṃjvarā duḥkhavipākā āyatyāṃ jātijarāvyādhimaraṇanidānabhūtāḥ. tasmāttarhi bhikṣavo na bhikṣuṇā kumūśakunivadvartitavyaṃ nādharmeṇājīvaḥ kalpayitavyaḥ. kāyakarma śodhayitavyaṃ vākkarma manaskarma śodhayitavyam, āraṇyakenābhavitavyaṃ pāṃśukūlikena sāvadānacāriṇālpecchasantuṣṭena praviviktavihāriṇātāpinā pradhānaprahitenopasthitasmṛtinā samprajānena samāhitena samprajñena. sadā praviviktavihāriṇā bhavitavyamityevaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam.
atha sa gṛdhrastena brāhmaṇena sārdhamidaṃ saṃlapya tasmātsthānātprakrānta iti mayā tatra bhāṣitaṃ, ko'syārthaḥ? iha bhikṣuḥ kiñcidgrāmaṃ vā nigamaṃ vopaniśāya viharati. sa pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaramādāya grāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya praviśatyarakṣitakāyo'rakṣitendriyo'nupasthitasmṛtiḥ. sa parakulaṃ praviśya dharmaṃ deśayati buddhabhāṣitaṃ vā śrāvakabhāṣitaṃ vā. sa tatonidānaṃ lābhaṃ labhate cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān. tānlabdhvādhyavasito grathito mūrcchito'nādīnavadarśyaniḥsaraṇaprajñastānparibhuṅkte. sa bhikṣurduḥśīlaḥ pāpadharmasamācāraḥ pāpānte jāto'ntaḥpūtiko'brahmacārī brahmacāripratijño'śramaṇaḥ śramaṇapratijñaḥ. tadyathā tena brāhmaṇena gṛdhraṃ dṛṣṭvoditaṃ svāgataṃ gṛdhra, kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti, gṛdhreṇa coktaṃ bho brāhmaṇāhaṃ mahāśmaśānānmahāśmaśānaṃ vadhaṃ kurvannāgacchāmidānīṃ mṛtahastimṛtāśvamṛtagomṛtamanuṣyamāṃsaṃ khādituṃ gamiṣyāmīdānīṃ gacchannaham manuṣyādeva bibhemīti. evamevāhamimaṃ bhikṣuṃ tādṛśa iti vadāmi. tasmāttarhi bhikṣavo na bhikṣuṇā gṛdhravadvartitavyaṃ nādharmeṇājīvaḥ kalpayitavyaḥ. kāyakarma śodhayitavyaṃ vākkarma manaskarma śodhayitavyam, āraṇyakenābhavitavyaṃ pāṃśukūlikena sāvadānacāriṇālpecchasantuṣṭena praviviktavihāriṇātāpinā pradhānaprahitenopasthitasmṛtinā samprajānena samāhitena samprajñena. sadā praviviktavihāriṇā bhavitavyamityevaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam.
atha sa vāntādakaśakunistena brāhmaṇena sārdhamidaṃ saṃlapya tasmātsthānātprakrānta iti mayā tatra bhāṣitaṃ, ko'syārthaḥ? iha bhikṣuḥ kiñcidgrāmaṃ vā nigamaṃ vopaniśāya viharati. sa pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaramādāya grāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya praviśatyarakṣitakāyo'rakṣitendriyo'nupasthitasmṛtiḥ. sa bhikṣuṇyupāśrayaṃ praviśya dharmaṃ deśayati buddhabhāṣitaṃ vā śrāvakabhāṣitaṃ vā. sā ca bhikṣuṇī nānākulāni praviśya kalyāṇapāpakaṃ bhāṣitvā śraddhādeyaṃ dānaṃ pratigṛhya tasmai bhikṣave'nupradadāti. sa tatonidānaṃ lābhaṃ labhate cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān. tānlabdhvādhyavasito grathito mūrcchito'nādīnavadarśyaniḥsaraṇaprajñastānparibhuṅkte. sa bhikṣurduḥśīlaḥ pāpadharmasamācāraḥ pāpānte jāto'ntaḥpūtiko'brahmacārī brahmacāripratijño'śramaṇaḥ śramaṇapratijñaḥ. tadyathā tena brāhmaṇena vāntādakaśakuniṃ dṛṣṭvoditaṃ svāgataṃ vāntādakaśakune, kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti, vāntādakaśakuninā coktaṃ bho brāhmaṇa, paśyasi tvaṃ taṃ gṛdhraṃ gacchantam, ahaṃ tasya vāntaṃ khādāmidānīṃ gacchannaham manuṣyādeva bibhemīti. evamevāhamimaṃ bhikṣuṃ tādṛśa iti vadāmi. tasmāttarhi bhikṣavo na bhikṣuṇā vāntādakaśakunivadvartitavyaṃ nādharmeṇājīvaḥ kalpayitavyaḥ. kāyakarma śodhayitavyaṃ vākkarma manaskarma śodhayitavyam, āraṇyakenābhavitavyaṃ pāṃśukūlikena sāvadānacāriṇālpecchasantuṣṭena praviviktavihāriṇātāpinā pradhānaprahitenopasthitasmṛtinā samprajānena samāhitena samprajñena. sadā praviviktavihāriṇā bhavitavyamityevaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam.
atha sa sṛgālastena brāhmaṇena sārdhamidaṃ saṃlapya tasmātsthānātprakrānta iti mayā tatra bhāṣitaṃ, ko'syārthaḥ? iha bhikṣuḥ kiñciddaridragrāmamupaniśāya viharati. sa yadi jānīyādasmingrāme vā nigame vā nagare vā prabhūtāḥ prajñāvanto vīryavanto brahmacāriṇo vasantīti sa tatastānparihṛtya gacchati. yadi jānīyādasmingrāme vā nigame vā nagare vā na santi prajñāvanto vīryavanto brahmacāriṇa iti tatra sa gatvā nivasati nava māsāndaśa māsānvā. ye tatra bhikṣavaste taṃ dṛṣṭvā pṛcchantyāyuṣman kva te vihāra āsīditi. sa evamāhāvuso'mukaṃ daridragrāmaṃ vā nigamaṃ vopaniśāya mamāvāsa āsīditi. te bhikṣavaḥ śrutvaivamanuvicintayanti—duṣkaraṃ batānenāyuṣmatā kṛtaṃ tatkasya hetoḥ? kathaṃ nāmāyamāyuṣmāṃstamamukaṃ daridragrāmaṃ vā nigamaṃ vopaniśāya nyavāsīditi. te ca bhikṣavastaṃ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti. sa tatonidānaṃ lābhaṃ labhate cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān. tānlabdhvādhyavasito grathito mūrcchito'nādīnavadarśyaniḥsaraṇaprajñastānparibhuṅkte. sa bhikṣurduḥśīlaḥ pāpadharmasamācāraḥ pāpānte jāto'ntaḥpūtiko'brahmacārī brahmacāripratijño'śramaṇaḥ śramaṇapratijñaḥ. tadyathā tena brāhmaṇena sṛgālaṃ dṛṣṭvoditaṃ svāgataṃ sṛgāla, kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti, sṛgālena coktaṃ bho brāhmaṇāhaṃ gambhīraśvabhrādgambhīraśvabhraṃ gulmagahanādgulmagahanaṃ viviktādviviktaṃ sthānamanusañcarannāgacchāmidānīṃ mṛtahastimṛtāśvamṛtagomṛtamanuṣyamāṃsaṃ khādituṃ gamiṣyāmīdānīṃ gacchannaham manuṣyādeva bibhemīti. evamevāhamimaṃ bhikṣuṃ tādṛśa iti vadāmi. tasmāttarhi bhikṣavo na bhikṣuṇā sṛgālavadvartitavyaṃ nādharmeṇājīvaḥ kalpayitavyaḥ. kāyakarma śodhayitavyaṃ vākkarma manaskarma śodhayitavyam, āraṇyakenābhavitavyaṃ pāṃśukūlikena sāvadānacāriṇālpecchasantuṣṭena praviviktavihāriṇātāpinā pradhānaprahitenopasthitasmṛtinā samprajānena samāhitena samprajñena. sadā praviviktavihāriṇā bhavitavyamityevaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam.
atha sa kāko'bhimukhaṃ taṃ brāhmaṇaṃ bhartsayitvā tasmātsthānātprakrānta iti mayā tatra bhāṣitaṃ, ko'syārthaḥ? iha bhikṣuḥ kiñciddaridrāmāraṇyamupaniśāya varṣāmupagacchati. sa yadi jānīyādasmingrāme vā nigame vā nagare vā prabhūtāḥ prajñāvanto vīryavanto brahmacāriṇo vasantīti sa tatastānparihṛtya gacchati. yadi jānīyādasmingrāme vā nigame vā nagare vā na santi prajñāvanto vīryavanto brahmacāriṇa iti tatra sa gatvā nivasati dvau māsau trīnmāsānvā. ye tatra bhikṣavaste taṃ dṛṣṭvā pṛcchantyāyuṣman kva te varṣāvāsa āsīditi. sa evamāhāvuso'mukāṃ daridrāmāraṇyamupaniśāya varṣāmupagato'smīti. nāhamanye bālā iva śayanāni saṃvidhāya pañcakāmaguṇasamarpito viharāmi, na ca me pūrvāhṇe cāparāhṇe'parāhṇe ca pūrvāhṇe mukhaṃ rasānanveti rasāśca mukhamanuyānti, nacaivamahaṃ mārgaṃ mārgayangaveṣaṃ gaveṣamāṇo viharāmīti. te bhikṣavaḥ śrutvaivamanuvicintayanti—duṣkaraṃ batānenāyuṣmatā kṛtaṃ tatkasya hetoḥ? kathaṃ nāmāyamāyuṣmāṃstāmamukāṃ daridrāmāraṇyamupaniśāya varṣāmupagata iti. te ca bhikṣavastaṃ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti. sa tatonidānaṃ lābhaṃ labhate cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārān. tānlabdhvādhyavasito grathito mūrcchito'nādīnavadarśyaniḥsaraṇaprajñastānparibhuṅkte. sa bhikṣurduḥśīlaḥ pāpadharmasamācāraḥ pāpānte jāto'ntaḥpūtiko'brahmacārī brahmacāripratijño'śramaṇaḥ śramaṇapratijñaḥ. tadyathā tena brāhmaṇena kākaṃ dṛṣṭvoditaṃ svāgataṃ kāka, kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti, kākena coktaṃ bho brāhmaṇa, dhṛṣṭo'si bālastvaṃ pragalbhaśca, kiṃ māmuktvā pṛcchasi—kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti. evamevāhamimaṃ bhikṣuṃ tādṛśa iti vadāmi. tasmāttarhi bhikṣavo na bhikṣuṇā kākavadvartitavyaṃ nādharmeṇājīvaḥ kalpayitavyaḥ. kāyakarma śodhayitavyaṃ vākkarma manaskarma śodhayitavyam, āraṇyakenābhavitavyaṃ pāṃśukūlikena sāvadānacāriṇālpecchasantuṣṭena praviviktavihāriṇātāpinā pradhānaprahitenopasthitasmṛtinā samprajānena samāhitena samprajñena. sadā praviviktavihāriṇā bhavitavyamityevaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam.
atha sa vānarastena brāhmaṇena sārdhamidaṃ saṃlapya tasmātsthānātprakrānta iti mayā tatra bhāṣitaṃ, ko'syārthaḥ? iha bhikṣuḥ kiñcidgrāmaṃ vā nigamaṃ vopaniśāya viharati. sa pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaramādāya grāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya praviśati suguptakāyo rakṣitendriya upasthitasmṛtiḥ. sa grāmādvā nigamādvā piṇḍapātātpratikrāntaḥ paścādbhaktapiṇḍapātapratikrāntaḥ pātracīvaraṃ pratiśāmya pādau prakṣālya niṣīdanaṃ skandhe kṛtvā yenāraṇyaṃ vā vṛkṣamūlaṃ vā śūnyāgāraṃ vā tenopasaṅkrāmati. upasaṅkramya niṣīdanaṃ prajñāpya paryaṅkamābhujyarjuṃ kāyaṃ praṇidhāya pratimukhīṃ smṛtimupasthāpya niṣīdati. sa loke'bhidhyāṃ prahāya vigatābhidhyena cetasā viharati, yatparavittopakaraṇaṃ tatra na spṛhayati—aho vata yatparasya tanmama syāditi. so'bhidhyāyāścittaṃ pariśodhayati. evameva vyāpādaṃ styānamiddhamauddhatyakaukṛtyaṃ vicikitsāṃ ca prahāya vigatavicikitso viharati tīrṇakāṅkṣaḥ kuśaleṣu dharmeṣvakathaṃkathaḥ. sa vicikitsāyāścittaṃ pariśodhayati. sa imāni pañca nīvaraṇāni cittasyopakleśāni prajñāyā daurbalyakaraṇāni prahāya vivicyaiva kāmebhyo vivicya pāpakebhyo'kuśalebhyo dharmebhyo yāvaccaturthaṃ dhyānamupasampadya viharati. evaṃ samāhite citte viśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe ṛjubhūte karmaṇye sthite āniñjyaprāpte āsravāṇāṃ kṣayajñānāya cittaṃ mukhīkaroti. sa idaṃ duḥkhamiti yathābhūtaṃ prajānātyayaṃ duḥkhasamudayo'yaṃ duḥkhanirodha iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti. ime āsravā ayamāsravasamudayo'yamāsravanirodha iyamāsravanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti. tasyaivaṃ jānata evaṃ paśyataḥ kāmāsravāccittaṃ vimucyate bhavāsravādavidyāsravāccittaṃ vimucyate. vimukte sati vimuktamiti jñānaṃ bhavati, kṣīṇā me jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamasmādbhavaparyāyamiti yathābhūtaṃ prajānāti. tadyathā tena brāhmaṇena vānaraṃ dṛṣṭvoditaṃ svāgataṃ vānara, kuto nu tvamāgacchasi kutra ca gamiṣyasīti, vānareṇa coktaṃ bho brāhmaṇāhamārāmādārāmaṃ vihārādvihāraṃ vanādvanamanusañcarañśītodakaṃ pibansumadhuraphalāni khādannāgacchāmidānīṃ gacchannaham manuṣyānna bibhemīti. evamevāhamimaṃ bhikṣuṃ tādṛśa iti vadāmi.
tasmāttarhi bhikṣavo na bhikṣuṇodravadvartitavyaṃ na kumūśakunivanna gṛdhravanna vāntādakaśakunivanna sṛgālavanna kākavadvartitavyam. vānaravadvartitavyam. tatkasya hetoḥ? ye hi loke'rhanto vītarāgāste vānaropamā eva.
idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandan.
kākopamasūtraṃ prathamaṃ samāptam.