← mn99 
 mn101 →

MN100 saṅgāravasūtram

Summary: The Buddha classifies spiritual teachers into traditionalists, speculative reasoners, and those who teach from direct, personal experiential knowledge, placing himself firmly in the third category. Recounting his personal quest for awakening, his mastery of the dhyānas, and his direct verification of higher realms, he answers Saṅgārava’s queries regarding the cosmos with empirical certainty.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे ब्राह्मणवर्गे सङ्गारवसूत्रं दशमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्कोसलेषु चारिकां चरति स्म महता भिक्षुसङ्घेन सार्धम्। तेन खलु पुनः समयेन धनञ्जानी नाम ब्राह्मणी चञ्चलिकल्पे प्रतिवसति स्माभिप्रसन्ना बुद्धे च धर्मे च सङ्घे च। अथ खलु धनञ्जानी ब्राह्मणी उपस्खल्य त्रिःकृत्व उदानमुदाहार्षीत् — नमस्तस्मै भगवतेऽर्हते सम्यक्सम्बुद्धाय, नमस्तस्मै भगवतेऽर्हते सम्यक्सम्बुद्धाय, नमस्तस्मै भगवतेऽर्हते सम्यक्सम्बुद्धायेति।

तेन खलु पुनः समयेन सङ्गारवो नाम माणवश्चञ्चलिकल्पे प्रतिवसति स्म त्रयाणां वेदानां पारगः सनिघण्टुकैटभानां साक्षरप्रभेदानामितिहासपञ्चमानाम्, पदको वैयाकरणो लोकायतमहापुरुषलक्षणेष्वनवयः। अश्रौषीत्खलु सङ्गारवो माणवो धनञ्जान्या ब्राह्मण्या एवं वाचं भाषमाणायाः। श्रुत्वा धनञ्जानीं ब्राह्मणीमेतदवोचत् — अवभूतैवेयं धनञ्जानी ब्राह्मणी, पराभूतैवेयं धनञ्जानी ब्राह्मणी, विद्यमानानां त्रैविद्यानां ब्राह्मणानामथ च पुनस्तस्य मुण्डकस्य श्रमणकस्य वर्णं भाषिष्यत इति। न हि पुनस्त्वं तात भद्रमुख तस्य भगवतः शीलप्रज्ञानं जानासि। सचेत्त्वं तात भद्रमुख तस्य भगवतः शीलप्रज्ञानं जानीयाः, न त्वं तात भद्रमुख तं भगवन्तमाक्रोष्टव्यं परिभाषितव्यं मन्येथा इति। तेन हि भवति यदा श्रमणो गौतमश्चञ्चलिकल्पमनुप्राप्तो भवत्यथ म आरोचयेथा इति। एवं भद्रमुखेति खलु धनञ्जानी ब्राह्मणी सङ्गारवाय माणवाय प्रत्यश्रौषीत्।

अथ खलु भगवान्कोसलेष्वनुपूर्वेण चारिकां चरमाणो येन चञ्चलिकल्पस्तदवासरत्। तत्र स्म भगवांश्चञ्चलिकल्पे विहरति तौदेयानां ब्राह्मणानामाम्‍रवने। अश्रौषीत्खलु धनञ्जानी ब्राह्मणी — भगवान्किल चञ्चलिकल्पमनुप्राप्तः, चञ्चलिकल्पे विहरति तौदेयानां ब्राह्मणानामाम्‍रवन इति। अथ खलु धनञ्जानी ब्राह्मणी येन सङ्गारवो माणवस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य सङ्गारवं माणवमेतदवोचत् — अयं तात भद्रमुख स भगवांश्चञ्चलिकल्पमनुप्राप्तः, चञ्चलिकल्पे विहरति तौदेयानां ब्राह्मणानामाम्‍रवने। यस्येदानीं तात भद्रमुख कालं मन्यस इति।

एवं भो इति खलु सङ्गारवो माणवो धनञ्जान्यै ब्राह्मण्यै प्रतिश्रुत्य येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु सङ्गारवो माणवो भगवन्तमेतदवोचत् — सन्ति खलु भो गौतमैके श्रमणब्राह्मणा दृष्टधर्माभिज्ञाव्यवसानपारमीप्राप्ता आदिब्रह्मचर्यं प्रतिजानते। तत्र भो गौतम ये ते श्रमणब्राह्मणा दृष्टधर्माभिज्ञाव्यवसानपारमीप्राप्ता आदिब्रह्मचर्यं प्रतिजानते, तेषां भवान्गौतमः कतम इति? दृष्टधर्माभिज्ञाव्यवसानपारमीप्राप्तानामादिब्रह्मचर्यं प्रतिजानानानामपि खल्वहं भारद्वाज वैमात्र्यं वदामि। सन्ति भारद्वाजैके श्रमणब्राह्मणा आनुश्रविकाः। तेऽनुश्रवेण दृष्टधर्माभिज्ञाव्यवसानपारमीप्राप्ता आदिब्रह्मचर्यं प्रतिजानते, तद्यथापि ब्राह्मणास्त्रैविद्याः। सन्ति पुनर्भारद्वाजैके श्रमणब्राह्मणाः केवलं श्रद्धामात्रकेण दृष्टधर्माभिज्ञाव्यवसानपारमीप्राप्ता आदिब्रह्मचर्यं प्रतिजानते, तद्यथापि तर्किणो मीमांसिनः। सन्ति भारद्वाजैके श्रमणब्राह्मणाः पूर्वमननुश्रुतेषु धर्मेषु स्वयमेव धर्ममभिज्ञाय दृष्टधर्माभिज्ञाव्यवसानपारमीप्राप्ता आदिब्रह्मचर्यं प्रतिजानते। तत्र भारद्वाज ये ते श्रमणब्राह्मणाः पूर्वमननुश्रुतेषु धर्मेषु स्वयमेव धर्ममभिज्ञाय दृष्टधर्माभिज्ञाव्यवसानपारमीप्राप्ता आदिब्रह्मचर्यं प्रतिजानते, तेषामहमस्मि। तदनेनाप्येतद्भारद्वाज पर्यायेण वेदितव्यं यथा ये ते श्रमणब्राह्मणाः पूर्वमननुश्रुतेषु धर्मेषु स्वयमेव धर्ममभिज्ञाय दृष्टधर्माभिज्ञाव्यवसानपारमीप्राप्ता आदिब्रह्मचर्यं प्रतिजानते, तेषामहमस्मि।

इह मम भारद्वाज पूर्वमेव सम्बोधादनभिसम्बुद्धस्य बोधिसत्त्वस्यैव सत एतदभूत् — सम्बाधो गृहावासो रजःपथः, अभ्यवकाशः प्रव्रज्या। नेदं सुकरमगारमध्यावसतैकान्तपरिपूर्णमेकान्तपरिशुद्धं शङ्खलिखितं ब्रह्मचर्यं चरितुम्। यन्नूनमहं केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजेयमिति। स खल्वहं भारद्वाजापरेण समयेन दहर एव समानः सुष्ठुकालकेशो भद्रेण यौवनेन समन्वागतः प्रथमेन वयसाकामकयोर्मातापित्रोरश्रुमुखयो रुदतोः केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्राव्राजिषम्। स एवं प्रव्रजितः समानः किंकुशलगवेष्यनुत्तरं शान्तिवरपदं पर्येषमाणो येनाराडः कालामस्तेनोपसमक्रमिषम्। उपसङ्क्रम्याराडं कालाममेतदवोचम् — इच्छाम्यहमायुष्मन्कालामास्मिन्धर्मविनये ब्रह्मचर्यं चरितुमिति। एवमुक्ते भारद्वाजाराडः कालामः मामेतदवोचत् — विहरत्वायुष्मान्। तादृशोऽयं धर्मो यत्र विज्ञः पुरुषो नचिरादेव स्वमाचार्यकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरेदिति। स खल्वहं भारद्वाज नचिरादेव क्षिप्रमेव तं धर्मं पर्यवापम्। स खल्वहं भारद्वाज तावतकेनैवोष्ठप्रहतमात्रेण लपितलापनमात्रेण ज्ञानवादं च वदामि स्थविरवादं च जानामि पश्यामीति च प्रतिजानेऽहं चैवान्ये च। तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — न खल्वाराडः कालाम इमं धर्मं केवलं श्रद्धामात्रकेण स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति प्रवेदयते, अद्धाराडः कालाम इमं धर्मं जानन्पश्यन्विहरतीति।

अथ खल्वहं भारद्वाज येनाराडः कालामस्तेनोपसमक्रमिषम्। उपसङ्क्रम्याराडं कालाममेतदवोचम् — कियता न्वायुष्मन्कालामेमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति प्रवेदयस इति? एवमुक्ते भारद्वाजाराडः कालाम आकिञ्चन्यायतनं प्रावेदयत। तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — न खल्वाराडस्यैव कालामस्यास्ति श्रद्धा, ममाप्यस्ति श्रद्धा। न खल्वाराडस्यैव कालामस्यास्ति वीर्यम् (पूर्ववत्) स्मृतिः, समाधिः, प्रज्ञा, ममाप्यस्ति प्रज्ञा। यन्नूनमहं यं धर्ममाराडः कालामः स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति प्रवेदयते तस्य धर्मस्य साक्षात्क्रियायै प्रदध्यामिति। स खल्वहं भारद्वाज नचिरादेव क्षिप्रमेव तं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य व्यहार्षम्। अथ खल्वहं भारद्वाज येनाराडः कालामस्तेनोपसमक्रमिषम्। उपसङ्क्रम्याराडं कालाममेतदवोचम् — एतावता न्वायुष्मन्कालामेमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रवेदयस इति? एतावता खल्वहमायुष्मन्निमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रवेदय इति। अहमपि खल्वायुष्मन्नेतावतेमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति। लाभा न आयुष्मन्सुलब्धं न आयुष्मन्ये वयमायुष्मन्तं तादृशं सब्रह्मचारिणं पश्यामः। इति यमहं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रवेदये तं त्वं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरसि, यं त्वं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरसि तमहं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रवेदये। इति यमहं धर्मं जानामि तं त्वं धर्मं जानासि, यं त्वं धर्मं जानासि तमहं धर्मं जानामि। इति यादृशोऽहं तादृशस्त्वम्, यादृशस्त्वं तादृशोऽहम्। एहीदानीमायुष्मन्नुभावेव सन्ताविमं गणं परिहरावेति। इति खलु भारद्वाजाराडः कालाम आचार्यो मे समान आत्मनोऽन्तेवासिनं मां समानमात्मना समसममतिष्ठिपदुदारया च मां पूजयापूपुजत्। तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — नायं धर्मो निर्वेदाय न विरागाय न निरोधाय नोपशमाय नाभिज्ञायै न सम्बोधाय न निर्वाणाय संवर्तते, यावदेवाकिञ्चन्यायतनोपपत्तय इति। स खल्वहं भारद्वाज तं धर्ममनलङ्कृत्य तस्माद्धर्मान्निर्विद्यापाक्रमिषम्।

स खल्वहं भारद्वाज किंकुशलगवेष्यनुत्तरं शान्तिवरपदं पर्येषमाणो येनोद्रको रामपुत्रस्तेनोपसमक्रमिषम्। उपसङ्क्रम्योद्रकं रामपुत्रमेतदवोचम् — इच्छाम्यहमायुष्मन्नस्मिन्धर्मविनये ब्रह्मचर्यं चरितुमिति। एवमुक्ते भारद्वाजोद्रको रामपुत्रो मामेतदवोचत् — विहरत्वायुष्मान्। तादृशोऽयं धर्मो यत्र विज्ञः पुरुषो नचिरादेव स्वमाचार्यकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरेदिति। स खल्वहं भारद्वाज नचिरादेव क्षिप्रमेव तं धर्मं पर्यवापम्। स खल्वहं भारद्वाज तावतकेनैवोष्ठप्रहतमात्रेण लपितलापनमात्रेण ज्ञानवादं च वदामि स्थविरवादं च जानामि पश्यामीति च प्रतिजानेऽहं चैवान्ये च। तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — न खलु राम इमं धर्मं केवलं श्रद्धामात्रकेण स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति प्रावेदयत, अद्धा राम इमं धर्मं जानन्पश्यन्व्यहार्षीदिति। अथ खल्वहं भारद्वाज येनोद्रको रामपुत्रस्तेनोपसमक्रमिषम्। उपसङ्क्रम्योद्रकं रामपुत्रमेतदवोचम् — कियता न्वायुष्मन्राम इमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति प्रावेदयत इति? एवमुक्ते भारद्वाजोद्रको रामपुत्रो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं प्रावेदयत। तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — न खलु रामस्यैवाभूच्छ्रद्धा, ममाप्यस्ति श्रद्धा। न खलु रामस्यैवाभूद्वीर्यम् (पूर्ववत्) स्मृतिः, समाधिः, प्रज्ञा, ममाप्यस्ति प्रज्ञा। यन्नूनमहं यं धर्मं रामः स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति प्रावेदयत तस्य धर्मस्य साक्षात्क्रियायै प्रदध्यामिति। स खल्वहं भारद्वाज नचिरादेव क्षिप्रमेव तं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य व्यहार्षम्।

अथ खल्वहं भारद्वाज येनोद्रको रामपुत्रस्तेनोपसमक्रमिषम्। उपसङ्क्रम्योद्रकं रामपुत्रमेतदवोचम् — एतावता न्वायुष्मन्राम इमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रावेदयत इति? एतावता खल्वायुष्मन्राम इमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रावेदयत इति। अहमपि खल्वायुष्मन्नेतावतेमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामीति। लाभा न आयुष्मन्सुलब्धं न आयुष्मन्ये वयमायुष्मन्तं तादृशं सब्रह्मचारिणं पश्यामः। इति यं धर्मं रामः स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रावेदयत तं त्वं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरसि, यं त्वं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरसि तं धर्मं रामः स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य प्रावेदयत। इति यं धर्मं रामोऽभ्यज्ञासीत्तं त्वं धर्मं जानासि, यं त्वं धर्मं जानासि तं धर्मं रामोऽभ्यज्ञासीत्। इति यादृशो रामोऽभूत्तादृशस्त्वम्, यादृशस्त्वं तादृशो रामोऽभूत्। एहीदानीमायुष्मंस्त्वमिमं गणं परिहरेति। इति खलु भारद्वाजोद्रको रामपुत्रः सब्रह्मचारी मे समान आचार्यस्थाने मामतिष्ठिपदुदारया च मां पूजयापूपुजत्। तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — नायं धर्मो निर्वेदाय न विरागाय न निरोधाय नोपशमाय नाभिज्ञायै न सम्बोधाय न निर्वाणाय संवर्तते, यावदेव नैवसंज्ञानासंज्ञायतनोपपत्तय इति। स खल्वहं भारद्वाज तं धर्ममनलङ्कृत्य तस्माद्धर्मान्निर्विद्यापाक्रमिषम्।

स खल्वहं भारद्वाज किंकुशलगवेष्यनुत्तरं शान्तिवरपदं पर्येषमाणो मगधेष्वनुपूर्वेण चारिकां चरमाणो येनोरुवेला सेनानिगमस्तदवासरम्। तत्राद्राक्षं रमणीयं भूमिभागं प्रासादिकं च वनखण्डं नदीं च स्यन्दन्तीं श्वेतकां सुप्रतीर्थां रमणीयां समन्ततश्च गोचरग्रामम्। तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — रमणीयो बत भो भूमिभागः, प्रासादिकश्च वनखण्डः, नदी च स्यन्दते श्वेतका सुप्रतीर्था रमणीया, समन्ततश्च गोचरग्रामः। अलं बतेदं कुलपुत्रस्य प्रधानार्थिकस्य प्रधानायेति। स खल्वहं भारद्वाज तत्रैव न्यषदम् — अलमिदं प्रधानायेति। अपि स्म मां भारद्वाज तिस्र उपमाः प्रत्यभासिषुरनश्चर्याः पूर्वमश्रुतपूर्वाः।

तद्यथापि भारद्वाजार्द्रं काष्ठं सस्नेहमुदके निक्षिप्तम्। अथ पुरुष आगच्छेदुत्तरारणिमादाय — अग्निमभिनिर्वर्तयिष्यामि, तेजः प्रादुष्करिष्यामीति। तत्किं मन्यसे भारद्वाज, अपि नु स पुरुषोऽद आर्द्रं काष्ठं सस्नेहमुदके निक्षिप्तमुत्तरारणिमादायाभिमन्थन्नग्निमभिनिर्वर्तयेत्, तेजः प्रादुष्कुर्यादिति? नो हीदं भो गौतम। तत्कस्य हेतोः? अदो हि भो गौतमार्द्रं काष्ठं सस्नेहम्, तच्च पुनरुदके निक्षिप्तम्, यावदेव च पुनः स पुरुषः क्लमथस्य विघातस्य भागी स्यादिति। एवमेव खलु भारद्वाज ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वा कायेन चैव चित्तेन च कामैरव्यपकृष्टा विहरन्ति, यश्चैषां कामेषु कामच्छन्दः कामस्नेहः काममूर्च्छा कामपिपासा कामपरिदाहः स चाध्यात्मं न सुप्रहीणो भवति न सुप्रतिप्रस्रब्धः, औपक्रमिकाश्चेदपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयन्ते, अभव्या एव ते ज्ञानाय दर्शनायानुत्तराय सम्बोधाय। नो चेदपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा औपक्रमिका दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयन्ते, अभव्या एव ते ज्ञानाय दर्शनायानुत्तराय सम्बोधाय। इयं खलु मां भारद्वाज प्रथमोपमा प्रत्यभासीदनश्चर्या पूर्वमश्रुतपूर्वा।

अपरापि खलु मां भारद्वाज द्वितीयोपमा प्रत्यभासीदनश्चर्या पूर्वमश्रुतपूर्वा। तद्यथापि भारद्वाजार्द्रं काष्ठं सस्नेहमारकादुदकात्स्थले निक्षिप्तम्। अथ पुरुष आगच्छेदुत्तरारणिमादाय — अग्निमभिनिर्वर्तयिष्यामि, तेजः प्रादुष्करिष्यामीति। तत्किं मन्यसे भारद्वाज, अपि नु स पुरुषोऽद आर्द्रं काष्ठं सस्नेहमारकादुदकात्स्थले निक्षिप्तमुत्तरारणिमादायाभिमन्थन्नग्निमभिनिर्वर्तयेत्, तेजः प्रादुष्कुर्यादिति? नो हीदं भो गौतम। तत्कस्य हेतोः? अदो हि भो गौतमार्द्रं काष्ठं सस्नेहम्, किञ्चाप्यारकादुदकात्स्थले निक्षिप्तम्, यावदेव च पुनः स पुरुषः क्लमथस्य विघातस्य भागी स्यादिति। एवमेव खलु भारद्वाज ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वा कायेन चैव चित्तेन च कामैर्व्यपकृष्टा विहरन्ति, यश्चैषां कामेषु कामच्छन्दः कामस्नेहः काममूर्च्छा कामपिपासा कामपरिदाहः स चाध्यात्मं न सुप्रहीणो भवति न सुप्रतिप्रस्रब्धः, औपक्रमिकाश्चेदपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयन्ते, अभव्या एव ते ज्ञानाय दर्शनायानुत्तराय सम्बोधाय। नो चेदपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा औपक्रमिका दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयन्ते, अभव्या एव ते ज्ञानाय दर्शनायानुत्तराय सम्बोधाय। इयं खलु मां भारद्वाज द्वितीयोपमा प्रत्यभासीदनश्चर्या पूर्वमश्रुतपूर्वा।

अपरापि खलु मां भारद्वाज तृतीयोपमा प्रत्यभासीदनश्चर्या पूर्वमश्रुतपूर्वा। तद्यथापि भारद्वाज शुष्कं काष्ठं कोटरमारकादुदकात्स्थले निक्षिप्तम्। अथ पुरुष आगच्छेदुत्तरारणिमादाय — अग्निमभिनिर्वर्तयिष्यामि, तेजः प्रादुष्करिष्यामीति। तत्किं मन्यसे भारद्वाज, अपि नु स पुरुषोऽदः शुष्कं काष्ठं कोटरमारकादुदकात्स्थले निक्षिप्तमुत्तरारणिमादायाभिमन्थन्नग्निमभिनिर्वर्तयेत्, तेजः प्रादुष्कुर्यादिति? एवं भो गौतम। तत्कस्य हेतोः? अदो हि भो गौतम शुष्कं काष्ठं कोटरम्, तच्च पुनरारकादुदकात्स्थले निक्षिप्तमिति। एवमेव खलु भारद्वाज ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वा कायेन चैव चित्तेन च कामैर्व्यपकृष्टा विहरन्ति, यश्चैषां कामेषु कामच्छन्दः कामस्नेहः काममूर्च्छा कामपिपासा कामपरिदाहः स चाध्यात्मं सुप्रहीणो भवति सुप्रतिप्रस्रब्धः, औपक्रमिकाश्चेदपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयन्ते, भव्या एव ते ज्ञानाय दर्शनायानुत्तराय सम्बोधाय। नो चेदपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा औपक्रमिका दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयन्ते, भव्या एव ते ज्ञानाय दर्शनायानुत्तराय सम्बोधाय। इयं खलु मां भारद्वाज तृतीयोपमा प्रत्यभासीदनश्चर्या पूर्वमश्रुतपूर्वा। इमाः खलु मां भारद्वाज तिस्र उपमाः प्रत्यभासिषुरनश्चर्याः पूर्वमश्रुतपूर्वाः।

तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — यन्नूनमहं दन्तैर्दन्तमाधाय जिह्वया ताल्वाहत्य चेतसा चित्तमभिनिगृह्णीयामभिनिष्पीडयेयमभिसन्तापेयमिति। स खल्वहं भारद्वाज दन्तैर्दन्तमाधाय जिह्वया ताल्वाहत्य चेतसा चित्तमभ्यनिगृह्णामभ्यनिष्पीडयमभ्यसन्तापयम्। तस्य मम भारद्वाज दन्तैर्दन्तमाधाय जिह्वया ताल्वाहत्य चेतसा चित्तमभिनिगृह्णतोऽभिनिष्पीडयतोऽभिसन्तापयतः कक्षाभ्यां स्वेदा अमुच्यन्त। तद्यथापि भारद्वाज बलवान्पुरुषो दुर्बलतरं पुरुषं शीर्षे वा गृहीत्वा स्कन्धे वा गृहीत्वाभिनिगृह्णीयादभिनिष्पीडयेदभिसन्तापयेत्, एवमेव खलु मे भारद्वाज दन्तैर्दन्तमाधाय जिह्वया ताल्वाहत्य चेतसा चित्तमभिनिगृह्णतोऽभिनिष्पीडयतोऽभिसन्तापयतः कक्षाभ्यां स्वेदा अमुच्यन्त। आरब्धं खलु पुनर्मे भारद्वाज वीर्यमभूदसल्लीनम्, उपस्थिता स्मृतिरसम्प्रमुषिता, संरब्धश्च पुनर्मे कायोऽभूदप्रतिप्रस्रब्धस्तेनैव दुःखप्रधानेन प्रधानाभितुन्नस्य सतः।

तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — यन्नूनमहमप्राणकमेव ध्यानं ध्यायेयमिति। स खल्वहं भारद्वाज मुखतश्च नासिकातश्चाश्वासप्रश्वासानुपारुधम्। तस्य मम भारद्वाज मुखतश्च नासिकातश्चाश्वासप्रश्वासेषूपरुद्धेषु कर्णस्रोतोभ्यां वातानां निष्क्रामतामधिमात्रः शब्दोऽभूत्। तद्यथापि नाम कर्मारगर्गर्या ध्मायमानाया अधिमात्रः शब्दो भवति, एवमेव खलु मे भारद्वाज मुखतश्च नासिकातश्चाश्वासप्रश्वासेषूपरुद्धेषु कर्णस्रोतोभ्यां वातानां निष्क्रामतामधिमात्रः शब्दोऽभूत्। आरब्धं खलु पुनर्मे भारद्वाज वीर्यमभूदसल्लीनम्, उपस्थिता स्मृतिरसम्प्रमुषिता, संरब्धश्च पुनर्मे कायोऽभूदप्रतिप्रस्रब्धस्तेनैव दुःखप्रधानेन प्रधानाभितुन्नस्य सतः।

तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — यन्नूनमहमप्राणकमेव ध्यानं ध्यायेयमिति। स खल्वहं भारद्वाज मुखतश्च नासिकातश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासानुपारुधम्। तस्य मम भारद्वाज मुखतश्च नासिकातश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासेषूपरुद्धेष्वधिमात्रा वाता मूर्ध्न्युदघ्नन्। तद्यथापि भारद्वाज बलवान्पुरुषस्तीक्ष्णेन शिखरेण मूर्ध्न्यभिमथ्नीयात्, एवमेव खलु मे भारद्वाज मुखतश्च नासिकातश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासेषूपरुद्धेष्वधिमात्रा वाता मूर्ध्न्युदघ्नन्। आरब्धं खलु पुनर्मे भारद्वाज वीर्यमभूदसल्लीनम्, उपस्थिता स्मृतिरसम्प्रमुषिता, संरब्धश्च पुनर्मे कायोऽभूदप्रतिप्रस्रब्धस्तेनैव दुःखप्रधानेन प्रधानाभितुन्नस्य सतः।

तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — यन्नूनमहमप्राणकमेव ध्यानं ध्यायेयमिति। स खल्वहं भारद्वाज मुखतश्च नासिकातश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासानुपारुधम्। तस्य मम भारद्वाज मुखतश्च नासिकातश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासेषूपरुद्धेष्वधिमात्राः शीर्षे शीर्षवेदना अभूवन्। तद्यथापि भारद्वाज बलवान्पुरुषो दृढेन वरत्राखण्डेन शीर्षे शीर्षवेष्टं दद्यात्, एवमेव खलु भारद्वाज मुखतश्च नासिकातश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासेषूपरुद्धेष्वधिमात्राः शीर्षे शीर्षवेदना अभूवन्। आरब्धं खलु पुनर्मे भारद्वाज वीर्यमभूदसल्लीनम्, उपस्थिता स्मृतिरसम्प्रमुषिता, संरब्धश्च पुनर्मे कायोऽभूदप्रतिप्रस्रब्धस्तेनैव दुःखप्रधानेन प्रधानाभितुन्नस्य सतः।

तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — यन्नूनमहमप्राणकमेव ध्यानं ध्यायेयमिति। स खल्वहं भारद्वाज मुखतश्च नासिकातश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासानुपारुधम्। तस्य मम भारद्वाज मुखतश्च नासिकातश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासेषूपरुद्धेष्वधिमात्रा वाताः कुक्षिं पर्यकृन्तन्। तद्यथापि भारद्वाज दक्षो गोघातको वा गोघातकान्तेवासी वा तीक्ष्णेन गोविकर्तनेन कुक्षिं परिकृन्तेत्, एवमेव खलु मे भारद्वाज मुखतश्च नासिकातश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासेषूपरुद्धेष्वधिमात्रा वाताः कुक्षिं पर्यकृन्तन्। आरब्धं खलु पुनर्मे भारद्वाज वीर्यमभूदसल्लीनमुपस्थिता स्मृतिरसम्प्रमुषिता, संरब्धश्च पुनर्मे कायोऽभूदप्रतिप्रस्रब्धस्तेनैव दुःखप्रधानेन प्रधानाभितुन्नस्य सतः।

तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — यन्नूनमहमप्राणकमेव ध्यानं ध्यायेयमिति। स खल्वहं भारद्वाज मुखतश्च नासिकातश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासानुपारुधम्। तस्य मम भारद्वाज मुखतश्च नासिकातश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासेषूपरुद्धेष्वधिमात्रः काये दाहोऽभूत्। तद्यथापि भारद्वाज द्वौ बलवन्तौ पुरुषौ दुर्बलतरं पुरुषं नानाबाह्वोर्गृहीत्वाङ्गारकर्षूयां सन्तापयेतां सम्परितापयेताम्, एवमेव खलु मे भारद्वाज मुखतश्च नासिकातश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासेषूपरुद्धेष्वधिमात्रः काये दाहोऽभूत्। आरब्धं खलु पुनर्मे भारद्वाज वीर्यमभूदसल्लीनम्, उपस्थिता स्मृतिरसम्प्रमुषिता, संरब्धश्च पुनर्मे कायोऽभूदप्रतिप्रस्रब्धस्तेनैव दुःखप्रधानेन प्रधानाभितुन्नस्य सतः। अपि स्म मां भारद्वाज देवता दृष्ट्वैवमाहुः — कालङ्कृतः श्रमणो गौतम इति। काश्चिद्देवता एवमाहुः — न कालङ्कृतः श्रमणो गौतमः, अपि च कालं करोतीति। काश्चिद्देवता एवमाहुः — न कालङ्कृतः श्रमणो गौतमो नापि कालं करोति, अर्हञ्श्रमणो गौतमः, विहारस्त्वेव सोऽर्हत एवंरूपो भवतीति।

तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — यन्नूनमहं सर्वश आहारोपच्छेदाय प्रतिपद्येयेति। अथ खलु मां भारद्वाज देवता उपसङ्क्रम्यैतदवोचन् — मा खलु त्वं मार्ष सर्वश आहारोपच्छेदाय प्रतिपत्थाः। सचेत्खलु त्वं मार्ष सर्वश आहारोपच्छेदाय प्रतिपत्स्यसे, तस्य ते वयं दिव्यमोजो रोमकूपैरध्याहारयिष्यामः, तेन त्वं यापयिष्यसीति। तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — अहं चैव खलु पुनः सर्वशोऽजग्धं प्रतिजानीयाम्, इमाश्च मे देवता दिव्यमोजो रोमकूपैरध्याहारयेयुः, तेन चाहं यापयेयम्, तन्मम स्यान्मृषेति। स खल्वहं भारद्वाज ता देवताः प्रत्याचक्षि, अलमित्यवोचम्।

तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — यन्नूनमहं स्तोकं स्तोकमाहारमाहरेयं प्रसृतं प्रसृतम्, यदि वा मुद्गयूषम्, यदि वा कुलत्थयूषम्, यदि वा कलाययूषम्, यदि वा हरेणुकयूषमिति। स खल्वहं भारद्वाज स्तोकं स्तोकमाहारमाहार्षं प्रसृतं प्रसृतम्, यदि वा मुद्गयूषम्, यदि वा कुलत्थयूषम्, यदि वा कलाययूषम्, यदि वा हरेणुकयूषम्। तस्य मम भारद्वाज स्तोकं स्तोकमाहारमाहरतः प्रसृतं प्रसृतम्, यदि वा मुद्गयूषम्, यदि वा कुलत्थयूषम्, यदि वा कलाययूषम्, यदि वा हरेणुकयूषम्, अधिमात्रक्रशिमानं प्राप्तः कायोऽभूत्। तद्यथापि नामाशीतिकपर्वाणि वा कालपर्वाणि वा, एवमेव स्म मेऽङ्गप्रत्यङ्गान्यभूवंस्तयैवाल्पाहारतया। तद्यथापि नामोष्ट्रपदम्, एवमेव स्म म आनिसदमभूत्तयैवाल्पाहारतया। तद्यथापि नाम वर्तनावली, एवमेव स्म मे पृष्ठकण्टक उन्नतावनतोऽभूत्तयैवाल्पाहारतया। तद्यथापि नाम जीर्णशालाया गोपानस्योऽवरुग्णविरुग्णा भवन्ति, एवमेव स्म मे पर्शुका अवरुग्णविरुग्णा अभूवंस्तयैवाल्पाहारतया। तद्यथापि नाम गम्भीर उदपाने उदकतारका गम्भीरगता अवक्षायिका दृश्यन्ते, एवमेव स्म मेऽक्षिकूपयोरक्षितारके गम्भीरगते अवक्षायिके अदृश्येतां तयैवाल्पाहारतया। तद्यथापि नाम तिक्तालाबुरामकच्छिन्नो वातातापेन संस्फुटितो भवति संम्लानः, एवमेव स्म मे शीर्षच्छविः संस्फुटिताभूत्संम्लाना तयैवाल्पाहारतया। स खल्वहं भारद्वाजोदरच्छविं परिम्रक्ष्यामीति पृष्ठकण्टकमेव पर्यगृह्णाम्, पृष्ठकण्टकं परिम्रक्ष्यामीत्युदरच्छविमेव पर्यगृह्णाम्, यावत्स्म मे भारद्वाजोदरच्छविः पृष्ठकण्टकमल्लीनाभूत्तयैवाल्पाहारतया। स खल्वहं भारद्वाज वर्चो वा मूत्रं वा करिष्यामीति तत्रैवावकुब्जः प्रापप्तं तयैवाल्पाहारतया। स खल्वहं भारद्वाजेममेव कायमाश्वासयन्पाणिना गात्राण्यन्वमार्जम्। तस्य मम भारद्वाज पाणिना गात्राण्यनुमार्जतः पूतिमूलानि लोमानि कायात्प्रापप्तंस्तयैवाल्पाहारतया। अपि स्म मां भारद्वाज मनुष्या दृष्ट्वैवमाहुः — कालः श्रमणो गौतम इति। केचिन्मनुष्या एवमाहुः — न कालः श्रमणो गौतमः, श्यामः श्रमणो गौतम इति। केचिन्मनुष्या एवमाहुः — न कालः श्रमणो गौतमो नापि श्यामः, मद्गुरच्छविः श्रमणो गौतम इति, यावत्स्म मे भारद्वाज तावत्परिशुद्धश्छविवर्णः पर्यवदात उपहतोऽभूत्तयैवाल्पाहारतया।

तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — ये खलु केचिदतीतमध्वानं श्रमणा वा ब्राह्मणा वौपक्रमिका दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना अवेदयिषत, एतावत्परमम्, नेतो भूयः। येऽपि हि केचिदनागतमध्वानं श्रमणा वा ब्राह्मणा वौपक्रमिका दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयिष्यन्ते, एतावत्परमम्, नेतो भूयः। येऽपि हि केचिदेतर्हि श्रमणा वा ब्राह्मणा वौपक्रमिका दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयन्ते, एतावत्परमम्, नेतो भूयः। न खलु पुनरहमनया कटुकया दुष्करकारिकयाधिगच्छाम्युत्तरं मनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषम्। स्यान्नु खल्वन्यो मार्गो बोधायेति? तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — अभिजानामि खलु पुनरहं पितुः शाक्यस्य कर्मान्ते शीतायां जम्बूच्छायायां निषण्णो विविच्यैव कामैर्विविच्याकुशलैर्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहर्ता। स्यान्नु खल्वेष मार्गो बोधायेति? तस्य मम भारद्वाज स्मृत्यनुसारि विज्ञानमभूत् — एष एव मार्गो बोधायेति। तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — किं नु खल्वहं तस्मात्सुखाद्बिभेमि यत्तत्सुखमन्यत्रैव कामैरन्यत्राकुशलैर्धर्मैरिति? तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — न खल्वहं तस्मात्सुखाद्बिभेमि यत्तत्सुखमन्यत्रैव कामैरन्यत्राकुशलैर्धर्मैरिति।

तस्य मम भारद्वाजैतदभूत् — न खलु तत्सुकरं सुखमधिगन्तुमेवमधिमात्रक्रशिमानं प्राप्तकायेन। यन्नूनमहमौदारिकमाहारमाहरेयमोदनकुल्माषमिति। स खल्वहं भारद्वाजौदारिकमाहारमाहार्षमोदनकुल्माषम्। तेन खलु पुनर्मां भारद्वाज समयेन पञ्चवर्गीया भिक्षवः प्रत्युपस्थिता अभूवन् — यं खलु श्रमणो गौतमो धर्ममधिगमिष्यति तन्न आरोचयिष्यतीति। यतः खल्वहं भारद्वाजौदारिकमाहारमाहार्षमोदनकुल्माषम्, अथ मे ते पञ्चवर्गीया भिक्षवो निर्विद्य प्राक्रमिषुः — बाहुलिकः श्रमणो गौतमः प्रधानविभ्रान्त आवृत्तो बाहुल्यायेति।

स खल्वहं भारद्वाजौदारिकमाहारमाहृत्य बलं गृहीत्वा विविच्यैव कामैः (पूर्ववत्) प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य व्यहार्षम्। वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं सम्प्रसादनं चेतस एकोतीभावमवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानम् (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानम् (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य व्यहार्षम्।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनेञ्ज्यप्राप्ते पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानाय चित्तमभ्यनिर्णमयम्। सोऽनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरामि, तद्यथेदम् — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती (पूर्ववत्) इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरामि। इयं खलु मे भारद्वाज रात्र्याः प्रथमे यामे प्रथमा विद्याधिगता, अविद्या विहता, विद्योत्पन्ना, तमो विहतम्, आलोक उत्पन्नः, यथा तदप्रमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतः।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनेञ्ज्यप्राप्ते सत्त्वानां च्युत्युपपातज्ञानाय चित्तमभ्यनिर्णमयम्। स दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यामि च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानामि (पूर्ववत्) इयं खलु मे भारद्वाज रात्र्या मध्यमे यामे द्वितीया विद्याधिगता, अविद्या विहता, विद्योत्पन्ना, तमो विहतम्, आलोक उत्पन्नः, यथा तदप्रमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतः।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनेञ्ज्यप्राप्ते आस्रवाणां क्षयज्ञानाय चित्तमभ्यनिर्णमयम्। स इदं दुःखमिति यथाभूतमभ्यज्ञासिषम्, अयं दुःखसमुदय इति यथाभूतमभ्यज्ञासिषम्, अयं दुःखनिरोध इति यथाभूतमभ्यज्ञासिषम्, इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमभ्यज्ञासिषम्, इम आस्रवा इति यथाभूतमभ्यज्ञासिषम्, अयमास्रवसमुदय इति यथाभूतमभ्यज्ञासिषम्, अयमास्रवनिरोध इति यथाभूतमभ्यज्ञासिषम्, इयमास्रवनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमभ्यज्ञासिषम्। तस्य म एवं जानत एवं पश्यतः कामास्रवादपि चित्तं व्यमोचि, भवास्रवादपि चित्तं व्यमोचि, अविद्यास्रवादपि चित्तं व्यमोचि। विमुक्ते विमुक्तमिति ज्ञानमभूत्। क्षीणा जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यम्, कृतं करणीयम्, नापरमित्थन्त्वायेत्यभ्यज्ञासिषम्। इयं खलु मे भारद्वाज रात्र्याः पश्चिमे यामे तृतीया विद्याधिगता, अविद्या विहता, विद्योत्पन्ना, तमो विहतम्, आलोक उत्पन्नः, यथा तदप्रमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरत इति।

एवमुक्ते सङ्गारवो माणवो भगवन्तमेतदवोचत् — आस्थितव्रतं भवतो गौतमस्य प्रधानमभूत्, सत्पुरुषव्रतं भवतो गौतमस्य प्रधानमभूत्, यथा तदर्हतः सम्यक्सम्बुद्धस्य। किं नु खलु भो गौतम सन्ति देवा इति? स्थानशो म एतद्भारद्वाज विदितं यदिदमधिदेवा इति। किं नु खलु भो गौतम सन्ति देवा इति पृष्टः समानः स्थानशो म एतद्भारद्वाज विदितं यदिदमधिदेवा इति वदसि? ननु भो गौतमैवं सति तुच्छा मृषा भवतीति? सन्ति देवा इति भारद्वाज पृष्टः समानः सन्ति देवा इति यो वदेत्, स्थानशो मे विदिता इति यो वदेत्, अथ खल्वत्र विज्ञेन पुरुषेणैकांसेन निष्ठा गन्तव्या यदिदं सन्ति देवा इति। कस्य पुनर्मे भवान्गौतम आदिकेनैव न व्याकार्षीदिति? उच्चेन संमतं खल्वेतद्भारद्वाज लोके यदिदं सन्ति देवा इति।

एवमुक्ते सङ्गारवो माणवो भगवन्तमेतदवोचत् — अभिक्रान्तं भो गौतम, अभिक्रान्तं भो गौतम! तद्यथापि भो गौतम निकुब्जितं वोत्कुब्जयेत्, प्रतिच्छन्नं वा विवृणुयात्, मूढस्य वा मार्गमाचक्षीत, अन्धकारे वा तैलप्रद्योतं धारयेच्चक्षुष्मन्तो रूपाणि द्रक्ष्यन्तीति — एवमेवं भवता गौतमेनानेकपर्यायेण धर्मः प्रकाशितः। एषोऽहं भवन्तं गौतमं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षुसङ्घं च। उपासकं मां भवान्गौतमो धारयत्वद्याग्रे प्राणोपेतं शरणं गतमिति।

सङ्गारवसूत्रं निष्ठितं दशमम्।

ब्राह्मणवर्गो निष्ठितः पञ्चमः।

तस्योद्दानम् —

ब्रह्मायुः शैल आश्वलायनो घोटमुखश्च ब्राह्मणः। चङ्क्येषुर्धनञ्जानिर्वासिष्ठः शुभगारव इति॥

इदं वर्गाणामुद्दानम् —

वर्गो गृहपतिर्भिक्षुः परिव्राजकनामकः। राजवर्गो ब्राह्मण इति पञ्च मध्यमागमे॥

मध्यमपञ्चाशकं समाप्तम्।

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe brāhmaṇavarge saṅgāravasūtraṃ daśamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānkosaleṣu cārikāṃ carati sma mahatā bhikṣusaṅghena sārdham. tena khalu punaḥ samayena dhanañjānī nāma brāhmaṇī cañcalikalpe prativasati smābhiprasannā buddhe ca dharme ca saṅghe ca. atha khalu dhanañjānī brāhmaṇī upaskhalya triḥkṛtva udānamudāhārṣīt — namastasmai bhagavate'rhate samyaksambuddhāya, namastasmai bhagavate'rhate samyaksambuddhāya, namastasmai bhagavate'rhate samyaksambuddhāyeti.

tena khalu punaḥ samayena saṅgāravo nāma māṇavaścañcalikalpe prativasati sma trayāṇāṃ vedānāṃ pāragaḥ sanighaṇṭukaiṭabhānāṃ sākṣaraprabhedānāmitihāsapañcamānām, padako vaiyākaraṇo lokāyatamahāpuruṣalakṣaṇeṣvanavayaḥ. aśrauṣītkhalu saṅgāravo māṇavo dhanañjānyā brāhmaṇyā evaṃ vācaṃ bhāṣamāṇāyāḥ. śrutvā dhanañjānīṃ brāhmaṇīmetadavocat — avabhūtaiveyaṃ dhanañjānī brāhmaṇī, parābhūtaiveyaṃ dhanañjānī brāhmaṇī, vidyamānānāṃ traividyānāṃ brāhmaṇānāmatha ca punastasya muṇḍakasya śramaṇakasya varṇaṃ bhāṣiṣyata iti. na hi punastvaṃ tāta bhadramukha tasya bhagavataḥ śīlaprajñānaṃ jānāsi. sacettvaṃ tāta bhadramukha tasya bhagavataḥ śīlaprajñānaṃ jānīyāḥ, na tvaṃ tāta bhadramukha taṃ bhagavantamākroṣṭavyaṃ paribhāṣitavyaṃ manyethā iti. tena hi bhavati yadā śramaṇo gautamaścañcalikalpamanuprāpto bhavatyatha ma ārocayethā iti. evaṃ bhadramukheti khalu dhanañjānī brāhmaṇī saṅgāravāya māṇavāya pratyaśrauṣīt.

atha khalu bhagavānkosaleṣvanupūrveṇa cārikāṃ caramāṇo yena cañcalikalpastadavāsarat. tatra sma bhagavāṃścañcalikalpe viharati taudeyānāṃ brāhmaṇānāmāmravane. aśrauṣītkhalu dhanañjānī brāhmaṇī — bhagavānkila cañcalikalpamanuprāptaḥ, cañcalikalpe viharati taudeyānāṃ brāhmaṇānāmāmravana iti. atha khalu dhanañjānī brāhmaṇī yena saṅgāravo māṇavastenopasamakramīt. upasaṅkramya saṅgāravaṃ māṇavametadavocat — ayaṃ tāta bhadramukha sa bhagavāṃścañcalikalpamanuprāptaḥ, cañcalikalpe viharati taudeyānāṃ brāhmaṇānāmāmravane. yasyedānīṃ tāta bhadramukha kālaṃ manyasa iti.

evaṃ bho iti khalu saṅgāravo māṇavo dhanañjānyai brāhmaṇyai pratiśrutya yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu saṅgāravo māṇavo bhagavantametadavocat — santi khalu bho gautamaike śramaṇabrāhmaṇā dṛṣṭadharmābhijñāvyavasānapāramīprāptā ādibrahmacaryaṃ pratijānate. tatra bho gautama ye te śramaṇabrāhmaṇā dṛṣṭadharmābhijñāvyavasānapāramīprāptā ādibrahmacaryaṃ pratijānate, teṣāṃ bhavāngautamaḥ katama iti? dṛṣṭadharmābhijñāvyavasānapāramīprāptānāmādibrahmacaryaṃ pratijānānānāmapi khalvahaṃ bhāradvāja vaimātryaṃ vadāmi. santi bhāradvājaike śramaṇabrāhmaṇā ānuśravikāḥ. te'nuśraveṇa dṛṣṭadharmābhijñāvyavasānapāramīprāptā ādibrahmacaryaṃ pratijānate, tadyathāpi brāhmaṇāstraividyāḥ. santi punarbhāradvājaike śramaṇabrāhmaṇāḥ kevalaṃ śraddhāmātrakeṇa dṛṣṭadharmābhijñāvyavasānapāramīprāptā ādibrahmacaryaṃ pratijānate, tadyathāpi tarkiṇo mīmāṃsinaḥ. santi bhāradvājaike śramaṇabrāhmaṇāḥ pūrvamananuśruteṣu dharmeṣu svayameva dharmamabhijñāya dṛṣṭadharmābhijñāvyavasānapāramīprāptā ādibrahmacaryaṃ pratijānate. tatra bhāradvāja ye te śramaṇabrāhmaṇāḥ pūrvamananuśruteṣu dharmeṣu svayameva dharmamabhijñāya dṛṣṭadharmābhijñāvyavasānapāramīprāptā ādibrahmacaryaṃ pratijānate, teṣāmahamasmi. tadanenāpyetadbhāradvāja paryāyeṇa veditavyaṃ yathā ye te śramaṇabrāhmaṇāḥ pūrvamananuśruteṣu dharmeṣu svayameva dharmamabhijñāya dṛṣṭadharmābhijñāvyavasānapāramīprāptā ādibrahmacaryaṃ pratijānate, teṣāmahamasmi.

iha mama bhāradvāja pūrvameva sambodhādanabhisambuddhasya bodhisattvasyaiva sata etadabhūt — sambādho gṛhāvāso rajaḥpathaḥ, abhyavakāśaḥ pravrajyā. nedaṃ sukaramagāramadhyāvasataikāntaparipūrṇamekāntapariśuddhaṃ śaṅkhalikhitaṃ brahmacaryaṃ caritum. yannūnamahaṃ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajeyamiti. sa khalvahaṃ bhāradvājāpareṇa samayena dahara eva samānaḥ suṣṭhukālakeśo bhadreṇa yauvanena samanvāgataḥ prathamena vayasākāmakayormātāpitroraśrumukhayo rudatoḥ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ prāvrājiṣam. sa evaṃ pravrajitaḥ samānaḥ kiṃkuśalagaveṣyanuttaraṃ śāntivarapadaṃ paryeṣamāṇo yenārāḍaḥ kālāmastenopasamakramiṣam. upasaṅkramyārāḍaṃ kālāmametadavocam — icchāmyahamāyuṣmankālāmāsmindharmavinaye brahmacaryaṃ caritumiti. evamukte bhāradvājārāḍaḥ kālāmaḥ māmetadavocat — viharatvāyuṣmān. tādṛśo'yaṃ dharmo yatra vijñaḥ puruṣo nacirādeva svamācāryakaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharediti. sa khalvahaṃ bhāradvāja nacirādeva kṣiprameva taṃ dharmaṃ paryavāpam. sa khalvahaṃ bhāradvāja tāvatakenaivoṣṭhaprahatamātreṇa lapitalāpanamātreṇa jñānavādaṃ ca vadāmi sthaviravādaṃ ca jānāmi paśyāmīti ca pratijāne'haṃ caivānye ca. tasya mama bhāradvājaitadabhūt — na khalvārāḍaḥ kālāma imaṃ dharmaṃ kevalaṃ śraddhāmātrakeṇa svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti pravedayate, addhārāḍaḥ kālāma imaṃ dharmaṃ jānanpaśyanviharatīti.

atha khalvahaṃ bhāradvāja yenārāḍaḥ kālāmastenopasamakramiṣam. upasaṅkramyārāḍaṃ kālāmametadavocam — kiyatā nvāyuṣmankālāmemaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti pravedayasa iti? evamukte bhāradvājārāḍaḥ kālāma ākiñcanyāyatanaṃ prāvedayata. tasya mama bhāradvājaitadabhūt — na khalvārāḍasyaiva kālāmasyāsti śraddhā, mamāpyasti śraddhā. na khalvārāḍasyaiva kālāmasyāsti vīryam (pūrvavat) smṛtiḥ, samādhiḥ, prajñā, mamāpyasti prajñā. yannūnamahaṃ yaṃ dharmamārāḍaḥ kālāmaḥ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti pravedayate tasya dharmasya sākṣātkriyāyai pradadhyāmiti. sa khalvahaṃ bhāradvāja nacirādeva kṣiprameva taṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya vyahārṣam. atha khalvahaṃ bhāradvāja yenārāḍaḥ kālāmastenopasamakramiṣam. upasaṅkramyārāḍaṃ kālāmametadavocam — etāvatā nvāyuṣmankālāmemaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya pravedayasa iti? etāvatā khalvahamāyuṣmannimaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya pravedaya iti. ahamapi khalvāyuṣmannetāvatemaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti. lābhā na āyuṣmansulabdhaṃ na āyuṣmanye vayamāyuṣmantaṃ tādṛśaṃ sabrahmacāriṇaṃ paśyāmaḥ. iti yamahaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya pravedaye taṃ tvaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharasi, yaṃ tvaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharasi tamahaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya pravedaye. iti yamahaṃ dharmaṃ jānāmi taṃ tvaṃ dharmaṃ jānāsi, yaṃ tvaṃ dharmaṃ jānāsi tamahaṃ dharmaṃ jānāmi. iti yādṛśo'haṃ tādṛśastvam, yādṛśastvaṃ tādṛśo'ham. ehīdānīmāyuṣmannubhāveva santāvimaṃ gaṇaṃ pariharāveti. iti khalu bhāradvājārāḍaḥ kālāma ācāryo me samāna ātmano'ntevāsinaṃ māṃ samānamātmanā samasamamatiṣṭhipadudārayā ca māṃ pūjayāpūpujat. tasya mama bhāradvājaitadabhūt — nāyaṃ dharmo nirvedāya na virāgāya na nirodhāya nopaśamāya nābhijñāyai na sambodhāya na nirvāṇāya saṃvartate, yāvadevākiñcanyāyatanopapattaya iti. sa khalvahaṃ bhāradvāja taṃ dharmamanalaṅkṛtya tasmāddharmānnirvidyāpākramiṣam.

sa khalvahaṃ bhāradvāja kiṃkuśalagaveṣyanuttaraṃ śāntivarapadaṃ paryeṣamāṇo yenodrako rāmaputrastenopasamakramiṣam. upasaṅkramyodrakaṃ rāmaputrametadavocam — icchāmyahamāyuṣmannasmindharmavinaye brahmacaryaṃ caritumiti. evamukte bhāradvājodrako rāmaputro māmetadavocat — viharatvāyuṣmān. tādṛśo'yaṃ dharmo yatra vijñaḥ puruṣo nacirādeva svamācāryakaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharediti. sa khalvahaṃ bhāradvāja nacirādeva kṣiprameva taṃ dharmaṃ paryavāpam. sa khalvahaṃ bhāradvāja tāvatakenaivoṣṭhaprahatamātreṇa lapitalāpanamātreṇa jñānavādaṃ ca vadāmi sthaviravādaṃ ca jānāmi paśyāmīti ca pratijāne'haṃ caivānye ca. tasya mama bhāradvājaitadabhūt — na khalu rāma imaṃ dharmaṃ kevalaṃ śraddhāmātrakeṇa svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti prāvedayata, addhā rāma imaṃ dharmaṃ jānanpaśyanvyahārṣīditi. atha khalvahaṃ bhāradvāja yenodrako rāmaputrastenopasamakramiṣam. upasaṅkramyodrakaṃ rāmaputrametadavocam — kiyatā nvāyuṣmanrāma imaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti prāvedayata iti? evamukte bhāradvājodrako rāmaputro naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ prāvedayata. tasya mama bhāradvājaitadabhūt — na khalu rāmasyaivābhūcchraddhā, mamāpyasti śraddhā. na khalu rāmasyaivābhūdvīryam (pūrvavat) smṛtiḥ, samādhiḥ, prajñā, mamāpyasti prajñā. yannūnamahaṃ yaṃ dharmaṃ rāmaḥ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti prāvedayata tasya dharmasya sākṣātkriyāyai pradadhyāmiti. sa khalvahaṃ bhāradvāja nacirādeva kṣiprameva taṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya vyahārṣam.

atha khalvahaṃ bhāradvāja yenodrako rāmaputrastenopasamakramiṣam. upasaṅkramyodrakaṃ rāmaputrametadavocam — etāvatā nvāyuṣmanrāma imaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya prāvedayata iti? etāvatā khalvāyuṣmanrāma imaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya prāvedayata iti. ahamapi khalvāyuṣmannetāvatemaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmīti. lābhā na āyuṣmansulabdhaṃ na āyuṣmanye vayamāyuṣmantaṃ tādṛśaṃ sabrahmacāriṇaṃ paśyāmaḥ. iti yaṃ dharmaṃ rāmaḥ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya prāvedayata taṃ tvaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharasi, yaṃ tvaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharasi taṃ dharmaṃ rāmaḥ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya prāvedayata. iti yaṃ dharmaṃ rāmo'bhyajñāsīttaṃ tvaṃ dharmaṃ jānāsi, yaṃ tvaṃ dharmaṃ jānāsi taṃ dharmaṃ rāmo'bhyajñāsīt. iti yādṛśo rāmo'bhūttādṛśastvam, yādṛśastvaṃ tādṛśo rāmo'bhūt. ehīdānīmāyuṣmaṃstvamimaṃ gaṇaṃ parihareti. iti khalu bhāradvājodrako rāmaputraḥ sabrahmacārī me samāna ācāryasthāne māmatiṣṭhipadudārayā ca māṃ pūjayāpūpujat. tasya mama bhāradvājaitadabhūt — nāyaṃ dharmo nirvedāya na virāgāya na nirodhāya nopaśamāya nābhijñāyai na sambodhāya na nirvāṇāya saṃvartate, yāvadeva naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopapattaya iti. sa khalvahaṃ bhāradvāja taṃ dharmamanalaṅkṛtya tasmāddharmānnirvidyāpākramiṣam.

sa khalvahaṃ bhāradvāja kiṃkuśalagaveṣyanuttaraṃ śāntivarapadaṃ paryeṣamāṇo magadheṣvanupūrveṇa cārikāṃ caramāṇo yenoruvelā senānigamastadavāsaram. tatrādrākṣaṃ ramaṇīyaṃ bhūmibhāgaṃ prāsādikaṃ ca vanakhaṇḍaṃ nadīṃ ca syandantīṃ śvetakāṃ supratīrthāṃ ramaṇīyāṃ samantataśca gocaragrāmam. tasya mama bhāradvājaitadabhūt — ramaṇīyo bata bho bhūmibhāgaḥ, prāsādikaśca vanakhaṇḍaḥ, nadī ca syandate śvetakā supratīrthā ramaṇīyā, samantataśca gocaragrāmaḥ. alaṃ batedaṃ kulaputrasya pradhānārthikasya pradhānāyeti. sa khalvahaṃ bhāradvāja tatraiva nyaṣadam — alamidaṃ pradhānāyeti. api sma māṃ bhāradvāja tisra upamāḥ pratyabhāsiṣuranaścaryāḥ pūrvamaśrutapūrvāḥ.

tadyathāpi bhāradvājārdraṃ kāṣṭhaṃ sasnehamudake nikṣiptam. atha puruṣa āgaccheduttarāraṇimādāya — agnimabhinirvartayiṣyāmi, tejaḥ prāduṣkariṣyāmīti. tatkiṃ manyase bhāradvāja, api nu sa puruṣo'da ārdraṃ kāṣṭhaṃ sasnehamudake nikṣiptamuttarāraṇimādāyābhimanthannagnimabhinirvartayet, tejaḥ prāduṣkuryāditi? no hīdaṃ bho gautama. tatkasya hetoḥ? ado hi bho gautamārdraṃ kāṣṭhaṃ sasneham, tacca punarudake nikṣiptam, yāvadeva ca punaḥ sa puruṣaḥ klamathasya vighātasya bhāgī syāditi. evameva khalu bhāradvāja ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena caiva cittena ca kāmairavyapakṛṣṭā viharanti, yaścaiṣāṃ kāmeṣu kāmacchandaḥ kāmasnehaḥ kāmamūrcchā kāmapipāsā kāmaparidāhaḥ sa cādhyātmaṃ na suprahīṇo bhavati na supratiprasrabdhaḥ, aupakramikāścedapi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayante, abhavyā eva te jñānāya darśanāyānuttarāya sambodhāya. no cedapi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā aupakramikā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayante, abhavyā eva te jñānāya darśanāyānuttarāya sambodhāya. iyaṃ khalu māṃ bhāradvāja prathamopamā pratyabhāsīdanaścaryā pūrvamaśrutapūrvā.

aparāpi khalu māṃ bhāradvāja dvitīyopamā pratyabhāsīdanaścaryā pūrvamaśrutapūrvā. tadyathāpi bhāradvājārdraṃ kāṣṭhaṃ sasnehamārakādudakātsthale nikṣiptam. atha puruṣa āgaccheduttarāraṇimādāya — agnimabhinirvartayiṣyāmi, tejaḥ prāduṣkariṣyāmīti. tatkiṃ manyase bhāradvāja, api nu sa puruṣo'da ārdraṃ kāṣṭhaṃ sasnehamārakādudakātsthale nikṣiptamuttarāraṇimādāyābhimanthannagnimabhinirvartayet, tejaḥ prāduṣkuryāditi? no hīdaṃ bho gautama. tatkasya hetoḥ? ado hi bho gautamārdraṃ kāṣṭhaṃ sasneham, kiñcāpyārakādudakātsthale nikṣiptam, yāvadeva ca punaḥ sa puruṣaḥ klamathasya vighātasya bhāgī syāditi. evameva khalu bhāradvāja ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena caiva cittena ca kāmairvyapakṛṣṭā viharanti, yaścaiṣāṃ kāmeṣu kāmacchandaḥ kāmasnehaḥ kāmamūrcchā kāmapipāsā kāmaparidāhaḥ sa cādhyātmaṃ na suprahīṇo bhavati na supratiprasrabdhaḥ, aupakramikāścedapi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayante, abhavyā eva te jñānāya darśanāyānuttarāya sambodhāya. no cedapi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā aupakramikā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayante, abhavyā eva te jñānāya darśanāyānuttarāya sambodhāya. iyaṃ khalu māṃ bhāradvāja dvitīyopamā pratyabhāsīdanaścaryā pūrvamaśrutapūrvā.

aparāpi khalu māṃ bhāradvāja tṛtīyopamā pratyabhāsīdanaścaryā pūrvamaśrutapūrvā. tadyathāpi bhāradvāja śuṣkaṃ kāṣṭhaṃ koṭaramārakādudakātsthale nikṣiptam. atha puruṣa āgaccheduttarāraṇimādāya — agnimabhinirvartayiṣyāmi, tejaḥ prāduṣkariṣyāmīti. tatkiṃ manyase bhāradvāja, api nu sa puruṣo'daḥ śuṣkaṃ kāṣṭhaṃ koṭaramārakādudakātsthale nikṣiptamuttarāraṇimādāyābhimanthannagnimabhinirvartayet, tejaḥ prāduṣkuryāditi? evaṃ bho gautama. tatkasya hetoḥ? ado hi bho gautama śuṣkaṃ kāṣṭhaṃ koṭaram, tacca punarārakādudakātsthale nikṣiptamiti. evameva khalu bhāradvāja ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena caiva cittena ca kāmairvyapakṛṣṭā viharanti, yaścaiṣāṃ kāmeṣu kāmacchandaḥ kāmasnehaḥ kāmamūrcchā kāmapipāsā kāmaparidāhaḥ sa cādhyātmaṃ suprahīṇo bhavati supratiprasrabdhaḥ, aupakramikāścedapi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayante, bhavyā eva te jñānāya darśanāyānuttarāya sambodhāya. no cedapi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā aupakramikā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayante, bhavyā eva te jñānāya darśanāyānuttarāya sambodhāya. iyaṃ khalu māṃ bhāradvāja tṛtīyopamā pratyabhāsīdanaścaryā pūrvamaśrutapūrvā. imāḥ khalu māṃ bhāradvāja tisra upamāḥ pratyabhāsiṣuranaścaryāḥ pūrvamaśrutapūrvāḥ.

tasya mama bhāradvājaitadabhūt — yannūnamahaṃ dantairdantamādhāya jihvayā tālvāhatya cetasā cittamabhinigṛhṇīyāmabhiniṣpīḍayeyamabhisantāpeyamiti. sa khalvahaṃ bhāradvāja dantairdantamādhāya jihvayā tālvāhatya cetasā cittamabhyanigṛhṇāmabhyaniṣpīḍayamabhyasantāpayam. tasya mama bhāradvāja dantairdantamādhāya jihvayā tālvāhatya cetasā cittamabhinigṛhṇato'bhiniṣpīḍayato'bhisantāpayataḥ kakṣābhyāṃ svedā amucyanta. tadyathāpi bhāradvāja balavānpuruṣo durbalataraṃ puruṣaṃ śīrṣe vā gṛhītvā skandhe vā gṛhītvābhinigṛhṇīyādabhiniṣpīḍayedabhisantāpayet, evameva khalu me bhāradvāja dantairdantamādhāya jihvayā tālvāhatya cetasā cittamabhinigṛhṇato'bhiniṣpīḍayato'bhisantāpayataḥ kakṣābhyāṃ svedā amucyanta. ārabdhaṃ khalu punarme bhāradvāja vīryamabhūdasallīnam, upasthitā smṛtirasampramuṣitā, saṃrabdhaśca punarme kāyo'bhūdapratiprasrabdhastenaiva duḥkhapradhānena pradhānābhitunnasya sataḥ.

tasya mama bhāradvājaitadabhūt — yannūnamahamaprāṇakameva dhyānaṃ dhyāyeyamiti. sa khalvahaṃ bhāradvāja mukhataśca nāsikātaścāśvāsapraśvāsānupārudham. tasya mama bhāradvāja mukhataśca nāsikātaścāśvāsapraśvāseṣūparuddheṣu karṇasrotobhyāṃ vātānāṃ niṣkrāmatāmadhimātraḥ śabdo'bhūt. tadyathāpi nāma karmāragargaryā dhmāyamānāyā adhimātraḥ śabdo bhavati, evameva khalu me bhāradvāja mukhataśca nāsikātaścāśvāsapraśvāseṣūparuddheṣu karṇasrotobhyāṃ vātānāṃ niṣkrāmatāmadhimātraḥ śabdo'bhūt. ārabdhaṃ khalu punarme bhāradvāja vīryamabhūdasallīnam, upasthitā smṛtirasampramuṣitā, saṃrabdhaśca punarme kāyo'bhūdapratiprasrabdhastenaiva duḥkhapradhānena pradhānābhitunnasya sataḥ.

tasya mama bhāradvājaitadabhūt — yannūnamahamaprāṇakameva dhyānaṃ dhyāyeyamiti. sa khalvahaṃ bhāradvāja mukhataśca nāsikātaśca karṇataścāśvāsapraśvāsānupārudham. tasya mama bhāradvāja mukhataśca nāsikātaśca karṇataścāśvāsapraśvāseṣūparuddheṣvadhimātrā vātā mūrdhnyudaghnan. tadyathāpi bhāradvāja balavānpuruṣastīkṣṇena śikhareṇa mūrdhnyabhimathnīyāt, evameva khalu me bhāradvāja mukhataśca nāsikātaśca karṇataścāśvāsapraśvāseṣūparuddheṣvadhimātrā vātā mūrdhnyudaghnan. ārabdhaṃ khalu punarme bhāradvāja vīryamabhūdasallīnam, upasthitā smṛtirasampramuṣitā, saṃrabdhaśca punarme kāyo'bhūdapratiprasrabdhastenaiva duḥkhapradhānena pradhānābhitunnasya sataḥ.

tasya mama bhāradvājaitadabhūt — yannūnamahamaprāṇakameva dhyānaṃ dhyāyeyamiti. sa khalvahaṃ bhāradvāja mukhataśca nāsikātaśca karṇataścāśvāsapraśvāsānupārudham. tasya mama bhāradvāja mukhataśca nāsikātaśca karṇataścāśvāsapraśvāseṣūparuddheṣvadhimātrāḥ śīrṣe śīrṣavedanā abhūvan. tadyathāpi bhāradvāja balavānpuruṣo dṛḍhena varatrākhaṇḍena śīrṣe śīrṣaveṣṭaṃ dadyāt, evameva khalu bhāradvāja mukhataśca nāsikātaśca karṇataścāśvāsapraśvāseṣūparuddheṣvadhimātrāḥ śīrṣe śīrṣavedanā abhūvan. ārabdhaṃ khalu punarme bhāradvāja vīryamabhūdasallīnam, upasthitā smṛtirasampramuṣitā, saṃrabdhaśca punarme kāyo'bhūdapratiprasrabdhastenaiva duḥkhapradhānena pradhānābhitunnasya sataḥ.

tasya mama bhāradvājaitadabhūt — yannūnamahamaprāṇakameva dhyānaṃ dhyāyeyamiti. sa khalvahaṃ bhāradvāja mukhataśca nāsikātaśca karṇataścāśvāsapraśvāsānupārudham. tasya mama bhāradvāja mukhataśca nāsikātaśca karṇataścāśvāsapraśvāseṣūparuddheṣvadhimātrā vātāḥ kukṣiṃ paryakṛntan. tadyathāpi bhāradvāja dakṣo goghātako vā goghātakāntevāsī vā tīkṣṇena govikartanena kukṣiṃ parikṛntet, evameva khalu me bhāradvāja mukhataśca nāsikātaśca karṇataścāśvāsapraśvāseṣūparuddheṣvadhimātrā vātāḥ kukṣiṃ paryakṛntan. ārabdhaṃ khalu punarme bhāradvāja vīryamabhūdasallīnamupasthitā smṛtirasampramuṣitā, saṃrabdhaśca punarme kāyo'bhūdapratiprasrabdhastenaiva duḥkhapradhānena pradhānābhitunnasya sataḥ.

tasya mama bhāradvājaitadabhūt — yannūnamahamaprāṇakameva dhyānaṃ dhyāyeyamiti. sa khalvahaṃ bhāradvāja mukhataśca nāsikātaśca karṇataścāśvāsapraśvāsānupārudham. tasya mama bhāradvāja mukhataśca nāsikātaśca karṇataścāśvāsapraśvāseṣūparuddheṣvadhimātraḥ kāye dāho'bhūt. tadyathāpi bhāradvāja dvau balavantau puruṣau durbalataraṃ puruṣaṃ nānābāhvorgṛhītvāṅgārakarṣūyāṃ santāpayetāṃ samparitāpayetām, evameva khalu me bhāradvāja mukhataśca nāsikātaśca karṇataścāśvāsapraśvāseṣūparuddheṣvadhimātraḥ kāye dāho'bhūt. ārabdhaṃ khalu punarme bhāradvāja vīryamabhūdasallīnam, upasthitā smṛtirasampramuṣitā, saṃrabdhaśca punarme kāyo'bhūdapratiprasrabdhastenaiva duḥkhapradhānena pradhānābhitunnasya sataḥ. api sma māṃ bhāradvāja devatā dṛṣṭvaivamāhuḥ — kālaṅkṛtaḥ śramaṇo gautama iti. kāściddevatā evamāhuḥ — na kālaṅkṛtaḥ śramaṇo gautamaḥ, api ca kālaṃ karotīti. kāściddevatā evamāhuḥ — na kālaṅkṛtaḥ śramaṇo gautamo nāpi kālaṃ karoti, arhañśramaṇo gautamaḥ, vihārastveva so'rhata evaṃrūpo bhavatīti.

tasya mama bhāradvājaitadabhūt — yannūnamahaṃ sarvaśa āhāropacchedāya pratipadyeyeti. atha khalu māṃ bhāradvāja devatā upasaṅkramyaitadavocan — mā khalu tvaṃ mārṣa sarvaśa āhāropacchedāya pratipatthāḥ. sacetkhalu tvaṃ mārṣa sarvaśa āhāropacchedāya pratipatsyase, tasya te vayaṃ divyamojo romakūpairadhyāhārayiṣyāmaḥ, tena tvaṃ yāpayiṣyasīti. tasya mama bhāradvājaitadabhūt — ahaṃ caiva khalu punaḥ sarvaśo'jagdhaṃ pratijānīyām, imāśca me devatā divyamojo romakūpairadhyāhārayeyuḥ, tena cāhaṃ yāpayeyam, tanmama syānmṛṣeti. sa khalvahaṃ bhāradvāja tā devatāḥ pratyācakṣi, alamityavocam.

tasya mama bhāradvājaitadabhūt — yannūnamahaṃ stokaṃ stokamāhāramāhareyaṃ prasṛtaṃ prasṛtam, yadi vā mudgayūṣam, yadi vā kulatthayūṣam, yadi vā kalāyayūṣam, yadi vā hareṇukayūṣamiti. sa khalvahaṃ bhāradvāja stokaṃ stokamāhāramāhārṣaṃ prasṛtaṃ prasṛtam, yadi vā mudgayūṣam, yadi vā kulatthayūṣam, yadi vā kalāyayūṣam, yadi vā hareṇukayūṣam. tasya mama bhāradvāja stokaṃ stokamāhāramāharataḥ prasṛtaṃ prasṛtam, yadi vā mudgayūṣam, yadi vā kulatthayūṣam, yadi vā kalāyayūṣam, yadi vā hareṇukayūṣam, adhimātrakraśimānaṃ prāptaḥ kāyo'bhūt. tadyathāpi nāmāśītikaparvāṇi vā kālaparvāṇi vā, evameva sma me'ṅgapratyaṅgānyabhūvaṃstayaivālpāhāratayā. tadyathāpi nāmoṣṭrapadam, evameva sma ma ānisadamabhūttayaivālpāhāratayā. tadyathāpi nāma vartanāvalī, evameva sma me pṛṣṭhakaṇṭaka unnatāvanato'bhūttayaivālpāhāratayā. tadyathāpi nāma jīrṇaśālāyā gopānasyo'varugṇavirugṇā bhavanti, evameva sma me parśukā avarugṇavirugṇā abhūvaṃstayaivālpāhāratayā. tadyathāpi nāma gambhīra udapāne udakatārakā gambhīragatā avakṣāyikā dṛśyante, evameva sma me'kṣikūpayorakṣitārake gambhīragate avakṣāyike adṛśyetāṃ tayaivālpāhāratayā. tadyathāpi nāma tiktālāburāmakacchinno vātātāpena saṃsphuṭito bhavati saṃmlānaḥ, evameva sma me śīrṣacchaviḥ saṃsphuṭitābhūtsaṃmlānā tayaivālpāhāratayā. sa khalvahaṃ bhāradvājodaracchaviṃ parimrakṣyāmīti pṛṣṭhakaṇṭakameva paryagṛhṇām, pṛṣṭhakaṇṭakaṃ parimrakṣyāmītyudaracchavimeva paryagṛhṇām, yāvatsma me bhāradvājodaracchaviḥ pṛṣṭhakaṇṭakamallīnābhūttayaivālpāhāratayā. sa khalvahaṃ bhāradvāja varco vā mūtraṃ vā kariṣyāmīti tatraivāvakubjaḥ prāpaptaṃ tayaivālpāhāratayā. sa khalvahaṃ bhāradvājemameva kāyamāśvāsayanpāṇinā gātrāṇyanvamārjam. tasya mama bhāradvāja pāṇinā gātrāṇyanumārjataḥ pūtimūlāni lomāni kāyātprāpaptaṃstayaivālpāhāratayā. api sma māṃ bhāradvāja manuṣyā dṛṣṭvaivamāhuḥ — kālaḥ śramaṇo gautama iti. kecinmanuṣyā evamāhuḥ — na kālaḥ śramaṇo gautamaḥ, śyāmaḥ śramaṇo gautama iti. kecinmanuṣyā evamāhuḥ — na kālaḥ śramaṇo gautamo nāpi śyāmaḥ, madguracchaviḥ śramaṇo gautama iti, yāvatsma me bhāradvāja tāvatpariśuddhaśchavivarṇaḥ paryavadāta upahato'bhūttayaivālpāhāratayā.

tasya mama bhāradvājaitadabhūt — ye khalu kecidatītamadhvānaṃ śramaṇā vā brāhmaṇā vaupakramikā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā avedayiṣata, etāvatparamam, neto bhūyaḥ. ye'pi hi kecidanāgatamadhvānaṃ śramaṇā vā brāhmaṇā vaupakramikā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayiṣyante, etāvatparamam, neto bhūyaḥ. ye'pi hi kecidetarhi śramaṇā vā brāhmaṇā vaupakramikā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayante, etāvatparamam, neto bhūyaḥ. na khalu punarahamanayā kaṭukayā duṣkarakārikayādhigacchāmyuttaraṃ manuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣam. syānnu khalvanyo mārgo bodhāyeti? tasya mama bhāradvājaitadabhūt — abhijānāmi khalu punarahaṃ pituḥ śākyasya karmānte śītāyāṃ jambūcchāyāyāṃ niṣaṇṇo vivicyaiva kāmairvivicyākuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya vihartā. syānnu khalveṣa mārgo bodhāyeti? tasya mama bhāradvāja smṛtyanusāri vijñānamabhūt — eṣa eva mārgo bodhāyeti. tasya mama bhāradvājaitadabhūt — kiṃ nu khalvahaṃ tasmātsukhādbibhemi yattatsukhamanyatraiva kāmairanyatrākuśalairdharmairiti? tasya mama bhāradvājaitadabhūt — na khalvahaṃ tasmātsukhādbibhemi yattatsukhamanyatraiva kāmairanyatrākuśalairdharmairiti.

tasya mama bhāradvājaitadabhūt — na khalu tatsukaraṃ sukhamadhigantumevamadhimātrakraśimānaṃ prāptakāyena. yannūnamahamaudārikamāhāramāhareyamodanakulmāṣamiti. sa khalvahaṃ bhāradvājaudārikamāhāramāhārṣamodanakulmāṣam. tena khalu punarmāṃ bhāradvāja samayena pañcavargīyā bhikṣavaḥ pratyupasthitā abhūvan — yaṃ khalu śramaṇo gautamo dharmamadhigamiṣyati tanna ārocayiṣyatīti. yataḥ khalvahaṃ bhāradvājaudārikamāhāramāhārṣamodanakulmāṣam, atha me te pañcavargīyā bhikṣavo nirvidya prākramiṣuḥ — bāhulikaḥ śramaṇo gautamaḥ pradhānavibhrānta āvṛtto bāhulyāyeti.

sa khalvahaṃ bhāradvājaudārikamāhāramāhṛtya balaṃ gṛhītvā vivicyaiva kāmaiḥ (pūrvavat) prathamaṃ dhyānamupasampadya vyahārṣam. vitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ samprasādanaṃ cetasa ekotībhāvamavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānam (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasampadya vyahārṣam.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āneñjyaprāpte pūrvanivāsānusmṛtijñānāya cittamabhyanirṇamayam. so'nekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarāmi, tadyathedam — ekāmapi jātiṃ dve api jātī (pūrvavat) iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarāmi. iyaṃ khalu me bhāradvāja rātryāḥ prathame yāme prathamā vidyādhigatā, avidyā vihatā, vidyotpannā, tamo vihatam, āloka utpannaḥ, yathā tadapramattasyātāpinaḥ prahitātmano viharataḥ.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āneñjyaprāpte sattvānāṃ cyutyupapātajñānāya cittamabhyanirṇamayam. sa divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyāmi cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānāmi (pūrvavat) iyaṃ khalu me bhāradvāja rātryā madhyame yāme dvitīyā vidyādhigatā, avidyā vihatā, vidyotpannā, tamo vihatam, āloka utpannaḥ, yathā tadapramattasyātāpinaḥ prahitātmano viharataḥ.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āneñjyaprāpte āsravāṇāṃ kṣayajñānāya cittamabhyanirṇamayam. sa idaṃ duḥkhamiti yathābhūtamabhyajñāsiṣam, ayaṃ duḥkhasamudaya iti yathābhūtamabhyajñāsiṣam, ayaṃ duḥkhanirodha iti yathābhūtamabhyajñāsiṣam, iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtamabhyajñāsiṣam, ima āsravā iti yathābhūtamabhyajñāsiṣam, ayamāsravasamudaya iti yathābhūtamabhyajñāsiṣam, ayamāsravanirodha iti yathābhūtamabhyajñāsiṣam, iyamāsravanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtamabhyajñāsiṣam. tasya ma evaṃ jānata evaṃ paśyataḥ kāmāsravādapi cittaṃ vyamoci, bhavāsravādapi cittaṃ vyamoci, avidyāsravādapi cittaṃ vyamoci. vimukte vimuktamiti jñānamabhūt. kṣīṇā jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryam, kṛtaṃ karaṇīyam, nāparamitthantvāyetyabhyajñāsiṣam. iyaṃ khalu me bhāradvāja rātryāḥ paścime yāme tṛtīyā vidyādhigatā, avidyā vihatā, vidyotpannā, tamo vihatam, āloka utpannaḥ, yathā tadapramattasyātāpinaḥ prahitātmano viharata iti.

evamukte saṅgāravo māṇavo bhagavantametadavocat — āsthitavrataṃ bhavato gautamasya pradhānamabhūt, satpuruṣavrataṃ bhavato gautamasya pradhānamabhūt, yathā tadarhataḥ samyaksambuddhasya. kiṃ nu khalu bho gautama santi devā iti? sthānaśo ma etadbhāradvāja viditaṃ yadidamadhidevā iti. kiṃ nu khalu bho gautama santi devā iti pṛṣṭaḥ samānaḥ sthānaśo ma etadbhāradvāja viditaṃ yadidamadhidevā iti vadasi? nanu bho gautamaivaṃ sati tucchā mṛṣā bhavatīti? santi devā iti bhāradvāja pṛṣṭaḥ samānaḥ santi devā iti yo vadet, sthānaśo me viditā iti yo vadet, atha khalvatra vijñena puruṣeṇaikāṃsena niṣṭhā gantavyā yadidaṃ santi devā iti. kasya punarme bhavāngautama ādikenaiva na vyākārṣīditi? uccena saṃmataṃ khalvetadbhāradvāja loke yadidaṃ santi devā iti.

evamukte saṅgāravo māṇavo bhagavantametadavocat — abhikrāntaṃ bho gautama, abhikrāntaṃ bho gautama! tadyathāpi bho gautama nikubjitaṃ votkubjayet, praticchannaṃ vā vivṛṇuyāt, mūḍhasya vā mārgamācakṣīta, andhakāre vā tailapradyotaṃ dhārayeccakṣuṣmanto rūpāṇi drakṣyantīti — evamevaṃ bhavatā gautamenānekaparyāyeṇa dharmaḥ prakāśitaḥ. eṣo'haṃ bhavantaṃ gautamaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ca. upāsakaṃ māṃ bhavāngautamo dhārayatvadyāgre prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti.

saṅgāravasūtraṃ niṣṭhitaṃ daśamam.

brāhmaṇavargo niṣṭhitaḥ pañcamaḥ.

tasyoddānam —

brahmāyuḥ śaila āśvalāyano ghoṭamukhaśca brāhmaṇaḥ. caṅkyeṣurdhanañjānirvāsiṣṭhaḥ śubhagārava iti..

idaṃ vargāṇāmuddānam —

vargo gṛhapatirbhikṣuḥ parivrājakanāmakaḥ. rājavargo brāhmaṇa iti pañca madhyamāgame..

madhyamapañcāśakaṃ samāptam.

← mn99 
mn 
 mn101 →