Summary: At Devadaha, the Buddha systematically refutes the Nirgrantha dogma that all experienced pleasure and pain result exclusively from past karma and can be purged through self-inflicted torment. Exposing the fatal logical flaws of this fatalistic view, he demonstrates that suffering arises from diverse immediate conditions and is overcome solely through the cessation of present greed, hatred, and delusion.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे देवदहवर्गे देवदहसूत्रं प्रथमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छाक्येषु विहरति स्म देवदहो नाम शाक्यानां निगमः। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनाममन्त्रत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् — सन्ति भिक्षव एके श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — यत्किञ्चायं पुरुषपुद्गलः प्रतिसंवेदयते सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा, सर्वं तत्पूर्वकृतहेतोः। इति पुराणानां कर्मणां तपसा व्यन्तीभावान्नवानां कर्मणामकरणादायत्यामनवस्रवः, आयत्यामनवस्रवात्कर्मक्षयः, कर्मक्षयाद्दुःखक्षयः, दुःखक्षयाद्वेदनाक्षयः, वेदनाक्षयात्सर्वं दुःखं निर्जीर्णं भविष्यतीति। एवंवादिनो भिक्षवो निर्ग्रन्थाः।
एवंवादिनोऽहं भिक्षवो निर्ग्रन्थानुपसङ्क्रम्यैवं वदामि — सत्यं किल यूयमायुष्मन्तो निर्ग्रन्था एवंवादिन एवंदृष्टयः — यत्किञ्चायं पुरुषपुद्गलः प्रतिसंवेदयते सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा, सर्वं तत्पूर्वकृतहेतोः। इति पुराणानां कर्मणां तपसा व्यन्तीभावान्नवानां कर्मणामकरणादायत्यामनवस्रवः, आयत्यामनवस्रवात्कर्मक्षयः, कर्मक्षयाद्दुःखक्षयः, दुःखक्षयाद्वेदनाक्षयः, वेदनाक्षयात्सर्वं दुःखं निर्जीर्णं भविष्यतीति? ते च मे भिक्षवो निर्ग्रन्था एवं पृष्टा आमिति प्रतिजानते।
तानहमेवं वदामि — किं पुनर्यूयमायुष्मन्तो निर्ग्रन्था जानीथ — अभूमैव वयं पूर्वं न नाभूमेति? नो हीदमायुष्मन्।
किं पुनर्यूयमायुष्मन्तो निर्ग्रन्था जानीथ — अकार्ष्मैव वयं पूर्वं पापकर्म न नाकार्ष्मेति? नो हीदमायुष्मन्।
किं पुनर्यूयमायुष्मन्तो निर्ग्रन्था जानीथ — एवंरूपं वैवंरूपं वा पापकर्माकार्ष्मेति? नो हीदमायुष्मन्।
किं पुनर्यूयमायुष्मन्तो निर्ग्रन्था जानीथ — एतावद्वा दुःखं निर्जीर्णम्, एतावद्वा दुःखं निर्जरयितव्यम्, एतावति वा दुःखे निर्जीर्णे सर्वं दुःखं निर्जीर्णं भविष्यतीति? नो हीदमायुष्मन्।
किं पुनर्यूयमायुष्मन्तो निर्ग्रन्था जानीथ — दृष्ट एव धर्मेऽकुशलानां धर्माणां प्रहाणं कुशलानां धर्माणामुपसम्पदमिति? नो हीदमायुष्मन्।
इति किल यूयमायुष्मन्तो निर्ग्रन्था न जानीथ — अभूमैव वयं पूर्वं न नाभूमेति, न जानीथ — अकार्ष्मैव वयं पूर्वं पापकर्म न नाकार्ष्मेति, न जानीथ — एवंरूपं वैवंरूपं वा पापकर्माकार्ष्मेति, न जानीथ — एतावद्वा दुःखं निर्जीर्णम्, एतावद्वा दुःखं निर्जरयितव्यम्, एतावति वा दुःखे निर्जीर्णे सर्वं दुःखं निर्जीर्णं भविष्यतीति, न जानीथ — दृष्ट एव धर्मेऽकुशलानां धर्माणां प्रहाणं कुशलानां धर्माणामुपसम्पदम्; एवं सत्यायुष्मतां निर्ग्रन्थानां न कल्यं स्याद्व्याकरणाय — यत्किञ्चायं पुरुषपुद्गलः प्रतिसंवेदयते सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा, सर्वं तत्पूर्वकृतहेतोः। इति पुराणानां कर्मणां तपसा व्यन्तीभावान्नवानां कर्मणामकरणादायत्यामनवस्रवः, आयत्यामनवस्रवात्कर्मक्षयः, कर्मक्षयाद्दुःखक्षयः, दुःखक्षयाद्वेदनाक्षयः, वेदनाक्षयात्सर्वं दुःखं निर्जीर्णं भविष्यतीति।
यदि पुनर्यूयमायुष्मन्तो निर्ग्रन्था जानीयात — अभूमैव वयं पूर्वं न नाभूमेति, जानीयात — अकार्ष्मैव वयं पूर्वं पापकर्म न नाकार्ष्मेति, जानीयात — एवंरूपं वैवंरूपं वा पापकर्माकार्ष्मेति, जानीयात — एतावद्वा दुःखं निर्जीर्णम्, एतावद्वा दुःखं निर्जरयितव्यम्, एतावति वा दुःखे निर्जीर्णे सर्वं दुःखं निर्जीर्णं भविष्यतीति, जानीयात — दृष्ट एव धर्मेऽकुशलानां धर्माणां प्रहाणं कुशलानां धर्माणामुपसम्पदम्; एवं सत्यायुष्मतां निर्ग्रन्थानां कल्यं स्याद्व्याकरणाय — यत्किञ्चायं पुरुषपुद्गलः प्रतिसंवेदयते सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा, सर्वं तत्पूर्वकृतहेतोः। इति पुराणानां कर्मणां तपसा व्यन्तीभावान्नवानां कर्मणामकरणादायत्यामनवस्रवः, आयत्यामनवस्रवात्कर्मक्षयः, कर्मक्षयाद्दुःखक्षयः, दुःखक्षयाद्वेदनाक्षयः, वेदनाक्षयात्सर्वं दुःखं निर्जीर्णं भविष्यतीति।
तद्यथापि नामायुष्मन्तो निर्ग्रन्थाः पुरुषः शल्येन विद्धः स्यात्सविषेण गाढोपलेपनेन, स शल्यस्यापि वेधनहेतोर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयेत। तस्य मित्रामात्या ज्ञातिसालोहिता भिषजं शल्यकर्तारमुपस्थापयेयुः। तस्य स भिषक्शल्यकर्ता शस्त्रेण व्रणमुखं परिकृन्तेत्, स शस्त्रेणापि व्रणमुखस्य परिकर्तनहेतोर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयेत। तस्य स भिषक्शल्यकर्तैषण्या शल्यमेषेत, स एषण्यापि शल्यस्यैषणाहेतोर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयेत। तस्य स भिषक्शल्यकर्ता शल्यमाबृहेत्, स शल्यस्याप्याबर्हणहेतोर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयेत। तस्य स भिषक्शल्यकर्तागदाङ्गारं व्रणमुखेऽवदध्यात्, सोऽगदाङ्गारस्यापि व्रणमुखेऽवधानहेतोर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयेत। सोऽपरेण समयेन रूढेन व्रणेन सच्छविनारोगः स्यात्सुखी स्वैरी स्वयंवशी येनकामङ्गमः। तस्यैवं स्यात् — अहं खलु पूर्वं शल्येन विद्धोऽभूवं सविषेण गाढोपलेपनेन। सोऽहं शल्यस्यापि वेधनहेतोर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना अवेदिषम्। तस्य मे मित्रामात्या ज्ञातिसालोहिता भिषजं शल्यकर्तारमुपातिष्ठिपन्। तस्य मे स भिषक्शल्यकर्ता शस्त्रेण व्रणमुखं पर्यकर्तीत्, सोऽहं शस्त्रेणापि व्रणमुखस्य परिकर्तनहेतोर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना अवेदिषम्। तस्य मे स भिषक्शल्यकर्तैषण्या शल्यमैषिष्ट, सोऽहमेषण्यापि शल्यस्यैषणाहेतोर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना अवेदिषम्। तस्य मे स भिषक्शल्यकर्ता शल्यमाबर्हीत्, सोऽहं शल्यस्याप्याबर्हणहेतोर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना अवेदिषम्। तस्य मे स भिषक्शल्यकर्तागदाङ्गारं व्रणमुखेऽवाधात्, सोऽहमगदाङ्गारस्यापि व्रणमुखेऽवधानहेतोर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना अवेदिषम्। सोऽस्म्येतर्हि रूढेन व्रणेन सच्छविनारोगः सुखी स्वैरी स्वयंवशी येनकामङ्गम इति।
एवमेव खल्वायुष्मन्तो निर्ग्रन्था यदि यूयं जानीयात — अभूमैव वयं पूर्वं न नाभूमेति, जानीयात — अकार्ष्मैव वयं पूर्वं पापकर्म न नाकार्ष्मेति, जानीयात — एवंरूपं वैवंरूपं वा पापकर्माकार्ष्मेति, जानीयात — एतावद्वा दुःखं निर्जीर्णम्, एतावद्वा दुःखं निर्जरयितव्यम्, एतावति वा दुःखे निर्जीर्णे सर्वं दुःखं निर्जीर्णं भविष्यतीति, जानीयात — दृष्ट एव धर्मेऽकुशलानां धर्माणां प्रहाणं कुशलानां धर्माणामुपसम्पदम्; एवं सत्यायुष्मतां निर्ग्रन्थानां कल्यं स्याद्व्याकरणाय — यत्किञ्चायं पुरुषपुद्गलः प्रतिसंवेदयते सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा, सर्वं तत्पूर्वकृतहेतोः। इति पुराणानां कर्मणां तपसा व्यन्तीभावान्नवानां कर्मणामकरणादायत्यामनवस्रवः, आयत्यामनवस्रवात्कर्मक्षयः, कर्मक्षयाद्दुःखक्षयः, दुःखक्षयाद्वेदनाक्षयः, वेदनाक्षयात्सर्वं दुःखं निर्जीर्णं भविष्यतीति।
यस्माच्च खलु यूयमायुष्मन्तो निर्ग्रन्था न जानीथ — अभूमैव वयं पूर्वं न नाभूमेति, न जानीथ — अकार्ष्मैव वयं पूर्वं पापकर्म न नाकार्ष्मेति, न जानीथ — एवंरूपं वैवंरूपं वा पापकर्माकार्ष्मेति, न जानीथ — एतावद्वा दुःखं निर्जीर्णम्, एतावद्वा दुःखं निर्जरयितव्यम्, एतावति वा दुःखे निर्जीर्णे सर्वं दुःखं निर्जीर्णं भविष्यतीति, न जानीथ — दृष्ट एव धर्मेऽकुशलानां धर्माणां प्रहाणं कुशलानां धर्माणामुपसम्पदम्; तस्मादायुष्मतां निर्ग्रन्थानां न कल्यं स्याद्व्याकरणाय — यत्किञ्चायं पुरुषपुद्गलः प्रतिसंवेदयते सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा, सर्वं तत्पूर्वकृतहेतोः। इति पुराणानां कर्मणां तपसा व्यन्तीभावान्नवानां कर्मणामकरणादायत्यामनवस्रवः, आयत्यामनवस्रवात्कर्मक्षयः, कर्मक्षयाद्दुःखक्षयः, दुःखक्षयाद्वेदनाक्षयः, वेदनाक्षयात्सर्वं दुःखं निर्जीर्णं भविष्यतीति।
एवमुक्ते भिक्षवस्ते निर्ग्रन्था मामेतदवोचन् — निर्ग्रन्थ आयुष्मञ्ज्ञातिपुत्रः सर्वज्ञः सर्वदर्शी, अपरिशेषं ज्ञानदर्शनं प्रतिजानीते — चरतश्च मे तिष्ठतश्च सुप्तस्य च जाग्रतश्च सततं समितं ज्ञानदर्शनं प्रत्युपस्थितमिति। स एवमाह — अस्ति खलु व आयुष्मन्तो निर्ग्रन्थाः पूर्वमेव पापकर्म कृतम्, तदनया कटुकया दुष्करकारिकया निर्जरयत, यत्पुनरत्रैतर्हि कायेन संवृता वाचा संवृता मनसा संवृतास्तदायत्यां पापकर्मणोऽकरणम्। इति पुराणानां कर्मणां तपसा व्यन्तीभावान्नवानां कर्मणामकरणादायत्यामनवस्रवः, आयत्यामनवस्रवात्कर्मक्षयः, कर्मक्षयाद्दुःखक्षयः, दुःखक्षयाद्वेदनाक्षयः, वेदनाक्षयात्सर्वं दुःखं निर्जीर्णं भविष्यतीति। तच्च पुनरस्मभ्यं रोचते चैव क्षमते च, तेन च स्मात्तमनस इति।
एवमुक्तेऽहं भिक्षवस्तान्निर्ग्रन्थानेतदवोचम् — पञ्च खल्विमे आयुष्मन्तो निर्ग्रन्था धर्मा दृष्ट एव धर्मे द्विधाविपाकाः। कतमे पञ्च? श्रद्धा, रुचिरनुश्रव आकारपरिवितर्को दृष्टिनिध्यानक्षान्तिः — इमे खल्वायुष्मन्तो निर्ग्रन्थाः पञ्च धर्मा दृष्ट एव धर्मे द्विधाविपाकाः। तत्रायुष्मतां निर्ग्रन्थानां कातीतेऽंशे शास्तरि श्रद्धा, का रुचिः, कोऽनुश्रवः, क आकारपरिवितर्कः, का दृष्टिनिध्यानक्षान्तिरिति। एवंवादी खल्वहं भिक्षवो निर्ग्रन्थेषु न कञ्चित्सहधार्मिकं वादप्रतिहारं समनुपश्यामि।
पुनश्चापरमहं भिक्षवस्तान्निर्ग्रन्थानेवं वदामि — तत्किं मन्यध्व आयुष्मन्तो निर्ग्रन्थाः, यस्मिन्वः समये तीव्र उपक्रमो भवति तीव्रं प्रधानम्, तीव्रास्तस्मिन्समये औपक्रमिकीर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयध्वे; यस्मिन्पुनर्वः समये न तीव्र उपक्रमो भवति न तीव्रं प्रधानम्, न तीव्रास्तस्मिन्समये औपक्रमिकीर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयध्व इति? यस्मिन्न आयुष्मन्गौतम समये तीव्र उपक्रमो भवति तीव्रं प्रधानम्, तीव्रास्तस्मिन्समये औपक्रमिकीर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयामहे; यस्मिन्पुनर्नः समये न तीव्र उपक्रमो भवति न तीव्रं प्रधानम्, न तीव्रास्तस्मिन्समये औपक्रमिकीर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयामह इति।
इति किलायुष्मन्तो निर्ग्रन्था यस्मिन्वः समये तीव्र उपक्रमो भवति तीव्रं प्रधानम्, तीव्रास्तस्मिन्समये औपक्रमिकीर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयध्वे; यस्मिन्पुनर्वः समये न तीव्र उपक्रमो भवति न तीव्रं प्रधानम्, न तीव्रास्तस्मिन्समये औपक्रमिकीर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयध्वे। एवं सत्यायुष्मतां निर्ग्रन्थानां न कल्यं स्याद्व्याकरणाय — यत्किञ्चायं पुरुषपुद्गलः प्रतिसंवेदयते सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा, सर्वं तत्पूर्वकृतहेतोः। इति पुराणानां कर्मणां तपसा व्यन्तीभावान्नवानां कर्मणामकरणादायत्यामनवस्रवः, आयत्यामनवस्रवात्कर्मक्षयः, कर्मक्षयाद्दुःखक्षयः, दुःखक्षयाद्वेदनाक्षयः, वेदनाक्षयात्सर्वं दुःखं निर्जीर्णं भविष्यतीति। यद्यायुष्मन्तो निर्ग्रन्था यस्मिन्वः समये तीव्र उपक्रमो भवति तीव्रं प्रधानम्, न तीव्रास्तस्मिन्समये औपक्रमिकीर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयध्वम्; यस्मिन्पुनर्वः समये न तीव्र उपक्रमो भवति न तीव्रं प्रधानम्, तीव्रास्तस्मिन्समये औपक्रमिकीर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयध्वम्; एवं सत्यायुष्मतां निर्ग्रन्थानां कल्यं स्याद्व्याकरणाय — यत्किञ्चायं पुरुषपुद्गलः प्रतिसंवेदयते सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा, सर्वं तत्पूर्वकृतहेतोः। इति पुराणानां कर्मणां तपसा व्यन्तीभावान्नवानां कर्मणामकरणादायत्यामनवस्रवः, आयत्यामनवस्रवात्कर्मक्षयः, कर्मक्षयाद्दुःखक्षयः, दुःखक्षयाद्वेदनाक्षयः, वेदनाक्षयात्सर्वं दुःखं निर्जीर्णं भविष्यतीति।
यस्माच्च खल्वायुष्मन्तो निर्ग्रन्था यस्मिन्वः समये तीव्र उपक्रमो भवति तीव्रं प्रधानम्, तीव्रास्तस्मिन्समये औपक्रमिकीर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयध्वे; यस्मिन्पुनर्वः समये न तीव्र उपक्रमो भवति न तीव्रं प्रधानम्, न तीव्रास्तस्मिन्समये औपक्रमिकीर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयध्वे; ते यूयं स्वयमेवौपक्रमिकीर्दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयमाना अविद्याया अज्ञानात्सम्मोहाद्विप्रतीथ — यत्किञ्चायं पुरुषपुद्गलः प्रतिसंवेदयते सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा, सर्वं तत्पूर्वकृतहेतोः। इति पुराणानां कर्मणां तपसा व्यन्तीभावान्नवानां कर्मणामकरणादायत्यामनवस्रवः, आयत्यामनवस्रवात्कर्मक्षयः, कर्मक्षयाद्दुःखक्षयः, दुःखक्षयाद्वेदनाक्षयः, वेदनाक्षयात्सर्वं दुःखं निर्जीर्णं भविष्यतीति। एवंवाद्यपि खल्वहं भिक्षवो निर्ग्रन्थेषु न कञ्चित्सहधार्मिकं वादप्रतिहारं समनुपश्यामि।
पुनश्चापरमहं भिक्षवस्तान्निर्ग्रन्थानेवं वदामि — तत्किं मन्यध्व आयुष्मन्तो निर्ग्रन्थाः, यदिदं कर्म दृष्टधर्मवेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वा सम्परायवेदनीयं भवतीति लभ्यमेतदिति? नो हीदमायुष्मन्। यत्पुनरिदं कर्म सम्परायवेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वा दृष्टधर्मवेदनीयं भवतीति लभ्यमेतदिति? नो हीदमायुष्मन्। तत्किं मन्यध्व आयुष्मन्तो निर्ग्रन्थाः, यदिदं कर्म सुखवेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वा दुःखवेदनीयं भवतीति लभ्यमेतदिति? नो हीदमायुष्मन्। यत्पुनरिदं कर्म दुःखवेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वा सुखवेदनीयं भवतीति लभ्यमेतदिति? नो हीदमायुष्मन्। तत्किं मन्यध्व आयुष्मन्तो निर्ग्रन्थाः, यदिदं कर्म परिपक्ववेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वापरिपक्ववेदनीयं भवतीति लभ्यमेतदिति? नो हीदमायुष्मन्। यत्पुनरिदं कर्मापरिपक्ववेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वा परिपक्ववेदनीयं भवतीति लभ्यमेतदिति? नो हीदमायुष्मन्। तत्किं मन्यध्व आयुष्मन्तो निर्ग्रन्थाः, यदिदं कर्म बहुवेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वाल्पवेदनीयं भवतीति लभ्यमेतदिति? नो हीदमायुष्मन्। यत्पुनरिदं कर्माल्पवेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वा बहुवेदनीयं भवतीति लभ्यमेतदिति? नो हीदमायुष्मन्। तत्किं मन्यध्व आयुष्मन्तो निर्ग्रन्थाः, यदिदं कर्म सवेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वावेदनीयं भवतीति लभ्यमेतदिति? नो हीदमायुष्मन्। यत्पुनरिदं कर्मावेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वा सवेदनीयं भवतीति लभ्यमेतदिति? नो हीदमायुष्मन्।
इति किलायुष्मन्तो निर्ग्रन्थाः, यदिदं कर्म दृष्टधर्मवेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वा सम्परायवेदनीयं भवतीत्यलभ्यमेतत्, यत्पुनरिदं कर्म सम्परायवेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वा दृष्टधर्मवेदनीयं भवतीत्यलभ्यमेतत्, यदिदं कर्म सुखवेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वा दुःखवेदनीयं भवतीत्यलभ्यमेतत्, यदिदं कर्म दुःखवेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वा सुखवेदनीयं भवतीत्यलभ्यमेतत्, यदिदं कर्म परिपक्ववेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वापरिपक्ववेदनीयं भवतीत्यलभ्यमेतत्, यदिदं कर्मापरिपक्ववेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वा परिपक्ववेदनीयं भवतीत्यलभ्यमेतत्, यदिदं कर्म बहुवेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वाल्पवेदनीयं भवतीत्यलभ्यमेतत्, यदिदं कर्माल्पवेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वा बहुवेदनीयं भवतीत्यलभ्यमेतत्, यदिदं कर्म सवेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वावेदनीयं भवतीत्यलभ्यमेतत्, यदिदं कर्मावेदनीयं तदुपक्रमेण वा प्रधानेन वा सवेदनीयं भवतीत्यलभ्यमेतत्; एवं सत्यायुष्मतां निर्ग्रन्थानामफल उपक्रमो भवत्यफलं प्रधानम्।
एवंवादिनो भिक्षवो निर्ग्रन्थाः। एवंवादिनां भिक्षवो निर्ग्रन्थानां दश सहधार्मिका वादानुवादा गर्ह्यं स्थानमागच्छन्ति।
यदि भिक्षवः सत्त्वाः पूर्वकृतहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, अद्धा भिक्षवो निर्ग्रन्थाः पूर्वं दुष्कृतकर्मकारिणो यदेतर्ह्येवंरूपा दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयन्ते। यदि भिक्षवः सत्त्वा ईश्वरनिर्माणहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, अद्धा भिक्षवो निर्ग्रन्थाः पापकेनेश्वरेण निर्मिता यदेतर्ह्येवंरूपा दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयन्ते। यदि भिक्षवः सत्त्वाः सङ्गतिभावहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, अद्धा भिक्षवो निर्ग्रन्थाः पापसङ्गतिका यदेतर्ह्येवंरूपा दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयन्ते। यदि भिक्षवः सत्त्वा अभिजातिहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, अद्धा भिक्षवो निर्ग्रन्थाः पापाभिजातिका यदेतर्ह्येवंरूपा दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयन्ते। यदि भिक्षवः सत्त्वा दृष्टधर्मोपक्रमहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, अद्धा भिक्षवो निर्ग्रन्था एवंरूपा दृष्टधर्मोपक्रमा यदेतर्ह्येवंरूपा दुःखास्तीव्राः कटुका वेदना वेदयन्ते।
यदि भिक्षवः सत्त्वाः पूर्वकृतहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, गर्ह्या निर्ग्रन्थाः; नो चेत्सत्त्वाः पूर्वकृतहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, गर्ह्या निर्ग्रन्थाः। यदि भिक्षवः सत्त्वा ईश्वरनिर्माणहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, गर्ह्या निर्ग्रन्थाः; नो चेत्सत्त्वा ईश्वरनिर्माणहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, गर्ह्या निर्ग्रन्थाः। यदि भिक्षवः सत्त्वाः सङ्गतिभावहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, गर्ह्या निर्ग्रन्थाः; नो चेत्सत्त्वाः सङ्गतिभावहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, गर्ह्या निर्ग्रन्थाः। यदि भिक्षवः सत्त्वा अभिजातिहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, गर्ह्या निर्ग्रन्थाः; नो चेत्सत्त्वा अभिजातिहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, गर्ह्या निर्ग्रन्थाः। यदि भिक्षवः सत्त्वा दृष्टधर्मोपक्रमहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, गर्ह्या निर्ग्रन्थाः; नो चेत्सत्त्वा दृष्टधर्मोपक्रमहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, गर्ह्या निर्ग्रन्थाः। एवंवादिनो भिक्षवो निर्ग्रन्थाः। एवंवादिनां भिक्षवो निर्ग्रन्थानामिमे दश सहधार्मिका वादानुवादा गर्ह्यं स्थानमागच्छन्ति। एवं खलु भिक्षवोऽफल उपक्रमो भवत्यफलं प्रधानम्।
कथं च भिक्षवः सफल उपक्रमो भवति सफलं प्रधानम्? इह भिक्षवो भिक्षुर्न ह्येवानभिभूतमात्मानं दुःखेनाभिभावयति, धार्मिकं च सुखं न परित्यजति, तस्मिंश्च सुखेऽनधिमूर्छितो भवति। स एवं प्रजानाति — अस्य खलु मे दुःखनिदानस्य संस्कारं प्रदधतः संस्कारप्रधानाद्विरागो भवति, अस्य पुनर्मे दुःखनिदानस्याध्युपेक्षमाणस्योपेक्षां भावयतो विरागो भवतीति। स यस्य हि खल्वस्य दुःखनिदानस्य संस्कारं प्रदधतः संस्कारप्रधानाद्विरागो भवति, संस्कारं तत्र प्रदधाति। यस्य पुनरस्य दुःखनिदानस्याध्युपेक्षमाणस्योपेक्षां भावयतो विरागो भवति, उपेक्षां तत्र भावयति। तस्य तस्य दुःखनिदानस्य संस्कारं प्रदधतः संस्कारप्रधानाद्विरागो भवति — एवमप्यस्य तद्दुःखं निर्जीर्णं भवति। तस्य तस्य दुःखनिदानस्याध्युपेक्षमाणस्योपेक्षां भावयतो विरागो भवति — एवमप्यस्य तद्दुःखं निर्जीर्णं भवति।
तद्यथापि नाम भिक्षवः पुरुषः स्त्रियां संरक्तः प्रतिबद्धचित्तस्तीव्रच्छन्दस्तीव्रापेक्षः। स तां स्त्रियं पश्येदन्येन पुरुषेण सार्धं संतिष्ठमानां संलपन्तीं सञ्जक्षतीं संहसन्तीम्। तत्किं मन्यध्वे भिक्षवः, अपि नु तस्य पुरुषस्यामूं स्त्रियं दृष्ट्वान्येन पुरुषेण सार्धं संतिष्ठमानां संलपन्तीं सञ्जक्षतीं संहसन्तीमुत्पद्येरञ्छोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासा इति? एवं भदन्त। तत्कस्य हेतोः? असौ हि भदन्त पुरुषोऽमुष्यां स्त्रियां संरक्तः प्रतिबद्धचित्तस्तीव्रच्छन्दस्तीव्रापेक्षः। तस्मात्तां स्त्रियं दृष्ट्वान्येन पुरुषेण सार्धं संतिष्ठमानां संलपन्तीं सञ्जक्षतीं संहसन्तीमुत्पद्येरञ्छोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासा इति। अथ खलु भिक्षवस्तस्य पुरुषस्यैवं स्यात् — अहं खल्वमुष्यां स्त्रियां संरक्तः प्रतिबद्धचित्तस्तीव्रच्छन्दस्तीव्रापेक्षः। तस्य मेऽमूं स्त्रियं दृष्ट्वान्येन पुरुषेण सार्धं संतिष्ठमानां संलपन्तीं सञ्जक्षतीं संहसन्तीमुत्पद्यन्ते शोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः। यन्न्वहं यो मेऽमुष्यां स्त्रियां छन्दरागस्तं प्रजह्यामिति। स योऽमुष्यां स्त्रियां छन्दरागस्तं प्रजह्यात्। स तां स्त्रियं पश्येदपरेण समयेनान्येन पुरुषेण सार्धं संतिष्ठमानां संलपन्तीं सञ्जक्षतीं संहसन्तीम्। तत्किं मन्यध्वे भिक्षवः, अपि नु तस्य पुरुषस्यामूं स्त्रियं दृष्ट्वान्येन पुरुषेण सार्धं संतिष्ठमानां संलपन्तीं सञ्जक्षतीं संहसन्तीमुत्पद्येरञ्छोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासा इति? नो हीदं भदन्त। तत्कस्य हेतोः? असौ हि भदन्त पुरुषोऽमुष्यां स्त्रियां वीतरागः। तस्मात्तां स्त्रियं दृष्ट्वान्येन पुरुषेण सार्धं संतिष्ठमानां संलपन्तीं सञ्जक्षतीं संहसन्तीं नोत्पद्येरञ्छोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासा इति।
एवमेव खलु भिक्षवो भिक्षुर्न ह्येवानभिभूतमात्मानं दुःखेनाभिभावयति, धार्मिकं च सुखं न परित्यजति, तस्मिंश्च सुखेऽनधिमूर्छितो भवति। स एवं प्रजानाति — अस्य खलु मे दुःखनिदानस्य संस्कारं प्रदधतः संस्कारप्रधानाद्विरागो भवति, अस्य पुनर्मे दुःखनिदानस्याध्युपेक्षमाणस्योपेक्षां भावयतो विरागो भवतीति। स यस्य हि खल्वस्य दुःखनिदानस्य संस्कारं प्रदधतः संस्कारप्रधानाद्विरागो भवति, संस्कारं तत्र प्रदधाति; यस्य पुनरस्य दुःखनिदानस्याध्युपेक्षमाणस्योपेक्षां भावयतो विरागो भवति, उपेक्षां तत्र भावयति। तस्य तस्य दुःखनिदानस्य संस्कारं प्रदधतः संस्कारप्रधानाद्विरागो भवति — एवमप्यस्य तद्दुःखं निर्जीर्णं भवति। तस्य तस्य दुःखनिदानस्याध्युपेक्षमाणस्योपेक्षां भावयतो विरागो भवति — एवमप्यस्य तद्दुःखं निर्जीर्णं भवति। एवमपि भिक्षवः सफल उपक्रमो भवति सफलं प्रधानम्।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुरिति प्रतिसञ्चष्टे — यथासुखं खलु मे विहरतोऽकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते; दुःखाय पुनर्मे आत्मानं प्रदधतोऽकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते। यन्न्वहं दुःखायात्मानं प्रदध्यामिति। स दुःखायात्मानं प्रदधाति। तस्य दुःखायात्मानं प्रदधतोऽकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते। स नापरेण समयेन दुःखायात्मानं प्रदधाति। तत्कस्य हेतोः? यस्मै हि स भिक्षवो भिक्षुरर्थाय दुःखायात्मानं प्रदध्यात्, सोऽस्यार्थोऽभिनिष्पन्नो भवति। तस्मान्नापरेण समयेन दुःखायात्मानं प्रदधाति। तद्यथापि नाम भिक्षव इषुकारस्तेजनं द्वयोरलातयोरातापयति परितापयत्यृजुं करोति कर्मण्यम्। यतः खलु भिक्षव इषुकारस्य तेजनं द्वयोरलातयोरातापितं भवति परितापितमृजु कृतं कर्मण्यम्, न स तदपरेण समयेनेषुकारस्तेजनं द्वयोरलातयोरातापयति परितापयत्यृजुं करोति कर्मण्यम्। तत्कस्य हेतोः? यस्मै हि स भिक्षवोऽर्थायेषुकारस्तेजनं द्वयोरलातयोरातापयेत्परितापयेदृजुं कुर्यात्कर्मण्यम्, सोऽस्यार्थोऽभिनिष्पन्नो भवति। तस्मान्नापरेण समयेनेषुकारस्तेजनं द्वयोरलातयोरातापयति परितापयत्यृजुं करोति कर्मण्यम्। एवमेव खलु भिक्षवो भिक्षुरिति प्रतिसञ्चष्टे — यथासुखं खलु मे विहरतोऽकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, कुशला धर्माः परिहीयन्ते; दुःखाय पुनर्मे आत्मानं प्रदधतोऽकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते। यन्न्वहं दुःखायात्मानं प्रदध्यामिति। स दुःखायात्मानं प्रदधाति। तस्य दुःखायात्मानं प्रदधतोऽकुशला धर्माः परिहीयन्ते, कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते। स नापरेण समयेन दुःखायात्मानं प्रदधाति। तत्कस्य हेतोः? यस्मै हि स भिक्षवो भिक्षुरर्थाय दुःखायात्मानं प्रदध्यात्, सोऽस्यार्थोऽभिनिष्पन्नो भवति। तस्मान्नापरेण समयेन दुःखायात्मानं प्रदधाति। एवमपि भिक्षवः सफल उपक्रमो भवति सफलं प्रधानम्।
पुनश्चापरं भिक्षव इह तथागतो लोक उत्पद्यतेऽर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान्। स इमं लोकं सदेवकं समारकं सब्रह्मकं सश्रमणब्राह्मणीं प्रजां सदेवमनुष्यां स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयति। स धर्मं देशयत्यादिकल्याणं मध्यकल्याणं पर्यवसानकल्याणं सार्थं सव्यञ्जनम्, केवलपरिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं प्रकाशयति। तं धर्मं शृणोति गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रो वान्यतरस्मिन्वा कुले प्रत्याजातः। स तं धर्मं श्रुत्वा तथागते श्रद्धां प्रतिलभते। स तेन श्रद्धाप्रतिलाभेन समन्वागत इति प्रतिसञ्चष्टे — सम्बाधो गृहावासो रजःपथः, अभ्यवकाशः प्रव्रज्या। नेदं सुकरमगारमध्यावसतैकान्तपरिपूर्णमैकान्तपरिशुद्धं शङ्खलिखितं ब्रह्मचर्यं चरितुम्। यन्न्वहं केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजेयमिति। सोऽपरेण समयेनाल्पं वा भोगस्कन्धं प्रहाय महान्तं वा भोगस्कन्धं प्रहाय, अल्पं वा ज्ञातिपरिवर्तं प्रहाय महान्तं वा ज्ञातिपरिवर्तं प्रहाय केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजति।
स एवं प्रव्रजितः सन्भिक्षूणां शिक्षासाजीवसमापन्नः प्राणातिपातं प्रहाय प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति निहितदण्डो निहितशस्त्रः, लज्जी दयापन्नः सर्वप्राणभूतहितानुकम्पी विहरति। अदत्तादानं प्रहायादत्तादानात्प्रतिविरतो भवति दत्तादायी दत्तप्रतिकाङ्क्षी, अस्तेनेन शुचिभूतेनात्मना विहरति। अब्रह्मचर्यं प्रहाय ब्रह्मचारी भवत्याराच्चारी विरतो मैथुनाद्ग्रामधर्मात्। मृषावादं प्रहाय मृषावादात्प्रतिविरतो भवति सत्यवादी सत्यसन्धः स्थितः प्रत्ययिकोऽविसंवादको लोकस्य। पिशुनां वाचं प्रहाय पिशुनाया वाचः प्रतिविरतो भवति — इतः श्रुत्वा नामुत्राख्यातैषां भेदाय, अमुत्र वा श्रुत्वा नैषामाख्यातामीषां भेदाय — इति भिन्नानां वा सन्धाता सहितानां वानुप्रदाता समग्रारामः समग्ररतः समग्रनन्दी समग्रकरणीं वाचं भाषिता भवति। परुषां वाचं प्रहाय परुषाया वाचः प्रतिविरतो भवति — या सा वागनेला कर्णसुखा प्रेमणीया हृदयङ्गमा पौरी बहुजनकान्ता बहुजनमनापा तथारूपां वाचं भाषिता भवति। सम्भिन्नप्रलापं प्रहाय सम्भिन्नप्रलापात्प्रतिविरतो भवति कालवादी भूतवाद्यर्थवादी धर्मवादी विनयवादी, निधानवतीं वाचं भाषिता कालेन सापदेशां पर्यन्तवतीमर्थसंहिताम्। स बीजग्रामभूतग्रामसमारम्भात्प्रतिविरतो भवति। एकभक्तिको भवति रात्र्युपरतो विरतो विकालभोजनात्। नृत्यगीतवादितविशूकदर्शनात्प्रतिविरतो भवति। मालागन्धविलेपनधारणमण्डनविभूषणस्थानात्प्रतिविरतो भवति। उच्चशयनमहाशयनात्प्रतिविरतो भवति। जातरूपरजतप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। आमकधान्यप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। आमकमांसप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। स्त्रीकुमारिकाप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। दासीदासप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। अजैडकप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। कुक्कुटशूकरप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। हस्तिगवाश्ववडवाप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। क्षेत्रवस्तुप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतो भवति। दौत्यप्रैष्यगमनानुयोगात्प्रतिविरतो भवति। क्रयविक्रयात्प्रतिविरतो भवति। तुलाकूटकांस्यकूटमानकूटात्प्रतिविरतो भवति। उत्कोटनवञ्चननिकृतिसाचियोगात्प्रतिविरतो भवति। छेदनवधबन्धनविपरामोषालोपसहसाकारात्प्रतिविरतो भवति।
स सन्तुष्टो भवति कायपरिहारिकेण चीवरेण, कुक्षिपरिहारिकेण पिण्डपातेन। स येन येनैव प्रक्रामति समादायैव प्रक्रामति। तद्यथापि नाम पक्षी शकुनिर्य्रेन येनैव डयते सपत्रभार एव डयते, एवमेव भिक्षुः सन्तुष्टो भवति कायपरिहारिकेण चीवरेण, कुक्षिपरिहारिकेण पिण्डपातेन; स येन येनैव प्रक्रामति समादायैव प्रक्रामति। सोऽनेनार्येण शीलस्कन्धेन समन्वागतोऽध्यात्ममनवद्यसुखं प्रतिसंवेदयते।
स चक्षुषा रूपं दृष्ट्वा न निमित्तग्राही भवति नानुव्यञ्जनग्राही। यतोऽधिकरणमेनं चक्षुरिन्द्रियमसंवृतं विहरन्तमभिध्यादौर्मनस्ये पापका अकुशला धर्मा अन्वास्रवेयुस्तस्य संवराय प्रतिपद्यते, रक्षति चक्षुरिन्द्रियम्, चक्षुरिन्द्रिये संवरमापद्यते। श्रोत्रेण शब्दं श्रुत्वा (पूर्ववत्) घ्राणेन गन्धं घ्रात्वा (पूर्ववत्) जिह्वया रसमास्वाद्य (पूर्ववत्) कायेन स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा (पूर्ववत्) मनसा धर्मं विज्ञाय न निमित्तग्राही भवति नानुव्यञ्जनग्राही। यतोऽधिकरणमेनं मनइन्द्रियमसंवृतं विहरन्तमभिध्यादौर्मनस्ये पापका अकुशला धर्मा अन्वास्रवेयुस्तस्य संवराय प्रतिपद्यते, रक्षति मनइन्द्रियम्, मनइन्द्रिये संवरमापद्यते। सोऽनेनार्येणेन्द्रियसंवरेण समन्वागतोऽध्यात्ममव्यासेकसुखं प्रतिसंवेदयते।
सोऽभिक्रान्ते प्रतिक्रान्ते सम्प्रजानत्कारी भवति, आलोकिते विलोकिते सम्प्रजानत्कारी भवति, समिञ्जिते प्रसारिते सम्प्रजानत्कारी भवति, सङ्घाटीपात्रचीवरधारणे सम्प्रजानत्कारी भवति, अशिते पीते खादित आस्वादिते सम्प्रजानत्कारी भवति, उच्चारप्रस्रावकर्मणि सम्प्रजानत्कारी भवति, गते स्थिते निषण्णे सुप्ते जागरिते भाषिते तूष्णीम्भावे सम्प्रजानत्कारी भवति।
सोऽनेन चार्येण शीलस्कन्धेन समन्वागतः, अनया चार्यया सन्तुष्ट्या समन्वागतः, अनेन चार्येणेन्द्रियसंवरेण समन्वागतः, अनेन चार्येण स्मृतिसम्प्रजन्येन समन्वागतो विविक्तं शयनासनं भजतेऽरण्यं वृक्षमूलं पर्वतं कन्दरं गिरिगुहां श्मशानं वनप्रस्थमभ्यवकाशं पलालपुञ्जम्। स पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्तो निषीदति पर्यङ्कमाभुज्य, ऋजुं कायं प्रणिधाय, परिमुखीं स्मृतिमुपस्थाप्य। सोऽभिध्यां लोके प्रहाय विगताभिध्येन चेतसा विहरति, अभिध्यायाश्चित्तं परिशोधयति। व्यापादप्रदोषं प्रहायाव्यापन्नचित्तो विहरति सर्वप्राणभूतहितानुकम्पी, व्यापादप्रदोषाच्चित्तं परिशोधयति। स्त्यानमिद्धं प्रहाय विगतस्त्यानमिद्धो विहरत्यालोकसंज्ञी स्मृतः सम्प्रजानन्, स्त्यानमिद्धाच्चित्तं परिशोधयति। औद्धत्यकौकृत्यं प्रहायानुद्धतो विहरत्यध्यात्मं व्युपशान्तचित्तः, औद्धत्यकौकृत्याच्चित्तं परिशोधयति। विचिकित्सां प्रहाय तीर्णविचिकित्सो विहरत्यकथङ्कथी कुशलेषु धर्मेषु, विचिकित्सायाश्चित्तं परिशोधयति।
स इमानि पञ्च नीवरणानि प्रहाय चेतस उपक्लेशान्प्रज्ञाया दुर्बलीकरणान्विविच्यैव कामेभ्यो विविच्याकुशलेभ्यो धर्मेभ्यः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। एवमपि भिक्षवः सफल उपक्रमो भवति सफलं प्रधानम्।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुर्वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं सम्प्रसादनं चेतस एकोतिभावमवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। एवमपि भिक्षवः सफल उपक्रमो भवति सफलं प्रधानम्।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः प्रीतेश्च विरागादुपेक्षकश्च विहरति स्मृतश्च सम्प्रजानन्, सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयते, यत्तदार्या आचक्षते — उपेक्षकः स्मृतिमान्सुखविहारीति तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। एवमपि भिक्षवः सफल उपक्रमो भवति सफलं प्रधानम्।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः सुखस्य च प्रहाणाद्दुःखस्य च प्रहाणात्पूर्वमेव सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तङ्गमाददुःखमसुखमुपेक्षास्मृतिपरिशुद्धिं चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। एवमपि भिक्षवः सफल उपक्रमो भवति सफलं प्रधानम्।
स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनेञ्ज्यप्राप्ते पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। सोऽनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति, तद्यथेदम् — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती तिस्रोऽपि जातीश्चतस्रोऽपि जातीः पञ्चापि जातीर्दशापि जातीर्विंशतिमपि जातीस्त्रिंशतमपि जातीश्चत्वारिंशतमपि जातीः पञ्चाशतमपि जातीर्जातिशतमपि जातिसहस्रमपि जातिशतसहस्रमप्यनेकानपि संवर्तकल्पानेकानपि विवर्तकल्पानेकानपि संवर्तविवर्तकल्पान् — अमुत्रासमेवंनामा एवंगोत्र एवंवर्ण एवमाहार एवंसुखदुःखप्रतिसंवेद्येवमायुःपर्यन्तः, स ततश्च्युतोऽमुत्रोदपत्सि; तत्राप्यासमेवंनामा एवंगोत्र एवंवर्ण एवमाहार एवंसुखदुःखप्रतिसंवेद्येवमायुःपर्यन्तः, स ततश्च्युत इहोपपन्न इति। इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति। एवमपि भिक्षवः सफल उपक्रमो भवति सफलं प्रधानम्।
स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनेञ्ज्यप्राप्ते सत्त्वानां च्युत्युपपातज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। स दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्, सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानाति — इमे बत भवन्तः सत्त्वाः कायदुश्चरितेन समन्वागता वाग्दुश्चरितेन समन्वागता मनोदुश्चरितेन समन्वागता आर्याणामुपवादका मिथ्यादृष्टयो मिथ्यादृष्टिकर्मसमादानाः, ते कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपन्नाः। इमे वा पुनर्भवन्तः सत्त्वाः कायसुचरितेन समन्वागता वाक्सुचरितेन समन्वागता मनःसुचरितेन समन्वागता आर्याणामनुपवादकाः सम्यग्दृष्टयः सम्यग्दृष्टिकर्मसमादानाः, ते कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपन्ना इति। इति दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्, सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानाति। एवमपि भिक्षवः सफल उपक्रमो भवति सफलं प्रधानम्।
स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनेञ्ज्यप्राप्ते आस्रवाणां क्षयज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। स इदं दुःखमिति यथाभूतं प्रजानाति, अयं दुःखसमुदय इति यथाभूतं प्रजानाति, अयं दुःखनिरोध इति यथाभूतं प्रजानाति, इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतं प्रजानाति; इम आस्रवा इति यथाभूतं प्रजानाति, अयमास्रवसमुदय इति यथाभूतं प्रजानाति, अयमास्रवनिरोध इति यथाभूतं प्रजानाति, इयमास्रवनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतं प्रजानाति। तस्यैवं जानत एवं पश्यतः कामास्रवादपि चित्तं विमुच्यते, भवास्रवादपि चित्तं विमुच्यते, अविद्यास्रवादपि चित्तं विमुच्यते। विमुक्ते विमुक्तमिति ज्ञानं भवति। क्षीणा जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यम्, कृतं करणीयम्, नापरमित्थन्त्वायेति प्रजानाति। एवमपि खलु भिक्षवः सफल उपक्रमो भवति सफलं प्रधानम्। एवंवादिनो भिक्षवस्तथागताः। एवंवादिनां भिक्षवस्तथागतानां दश सहधार्मिकाणि प्रशंस्यस्थानान्यागच्छन्ति।
यदि भिक्षवः सत्त्वाः पूर्वकृतहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, अद्धा भिक्षवस्तथागतः पूर्वं सुकृतकर्मकारी यदेतर्ह्येवंरूपा अनास्रवाः सुखा वेदना वेदयते। यदि भिक्षवः सत्त्वा ईश्वरनिर्माणहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, अद्धा भिक्षवस्तथागतो भद्रकेणेश्वरेण निर्मितो यदेतर्ह्येवंरूपा अनास्रवाः सुखा वेदना वेदयते। यदि भिक्षवः सत्त्वाः सङ्गतिभावहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, अद्धा भिक्षवस्तथागतः कल्याणसङ्गतिको यदेतर्ह्येवंरूपा अनास्रवाः सुखा वेदना वेदयते। यदि भिक्षवः सत्त्वा अभिजातिहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, अद्धा भिक्षवस्तथागतः कल्याणाभिजातिको यदेतर्ह्येवंरूपा अनास्रवाः सुखा वेदना वेदयते। यदि भिक्षवः सत्त्वा दृष्टधर्मोपक्रमहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, अद्धा भिक्षवस्तथागतः कल्याणदृष्टधर्मोपक्रमो यदेतर्ह्येवंरूपा अनास्रवाः सुखा वेदना वेदयते।
यदि भिक्षवः सत्त्वाः पूर्वकृतहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, प्रशंस्यस्तथागतः; नो चेत्सत्त्वाः पूर्वकृतहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, प्रशंस्यस्तथागतः। यदि भिक्षवः सत्त्वा ईश्वरनिर्माणहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, प्रशंस्यस्तथागतः; नो चेत्सत्त्वा ईश्वरनिर्माणहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, प्रशंस्यस्तथागतः। यदि भिक्षवः सत्त्वाः सङ्गतिभावहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, प्रशंस्यस्तथागतः; नो चेत्सत्त्वाः सङ्गतिभावहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, प्रशंस्यस्तथागतः। यदि भिक्षवः सत्त्वा अभिजातिहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, प्रशंस्यस्तथागतः; नो चेत्सत्त्वा अभिजातिहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, प्रशंस्यस्तथागतः। यदि भिक्षवः सत्त्वा दृष्टधर्मोपक्रमहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, प्रशंस्यस्तथागतः; नो चेत्सत्त्वा दृष्टधर्मोपक्रमहेतोः सुखदुःखे प्रतिसंवेदयन्ते, प्रशंस्यस्तथागतः। एवंवादिनो भिक्षवस्तथागताः। एवंवादिनां भिक्षवस्तथागतानामिमानि दश सहधार्मिकाणि प्रशंस्यस्थानान्यागच्छन्तीति।
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।
देवदहसूत्रं निष्ठितं प्रथमम्।
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe devadahavarge devadahasūtraṃ prathamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchākyeṣu viharati sma devadaho nāma śākyānāṃ nigamaḥ. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmamantrata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat — santi bhikṣava eke śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — yatkiñcāyaṃ puruṣapudgalaḥ pratisaṃvedayate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā, sarvaṃ tatpūrvakṛtahetoḥ. iti purāṇānāṃ karmaṇāṃ tapasā vyantībhāvānnavānāṃ karmaṇāmakaraṇādāyatyāmanavasravaḥ, āyatyāmanavasravātkarmakṣayaḥ, karmakṣayādduḥkhakṣayaḥ, duḥkhakṣayādvedanākṣayaḥ, vedanākṣayātsarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti. evaṃvādino bhikṣavo nirgranthāḥ.
evaṃvādino'haṃ bhikṣavo nirgranthānupasaṅkramyaivaṃ vadāmi — satyaṃ kila yūyamāyuṣmanto nirgranthā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — yatkiñcāyaṃ puruṣapudgalaḥ pratisaṃvedayate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā, sarvaṃ tatpūrvakṛtahetoḥ. iti purāṇānāṃ karmaṇāṃ tapasā vyantībhāvānnavānāṃ karmaṇāmakaraṇādāyatyāmanavasravaḥ, āyatyāmanavasravātkarmakṣayaḥ, karmakṣayādduḥkhakṣayaḥ, duḥkhakṣayādvedanākṣayaḥ, vedanākṣayātsarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti? te ca me bhikṣavo nirgranthā evaṃ pṛṣṭā āmiti pratijānate.
tānahamevaṃ vadāmi — kiṃ punaryūyamāyuṣmanto nirgranthā jānītha — abhūmaiva vayaṃ pūrvaṃ na nābhūmeti? no hīdamāyuṣman.
kiṃ punaryūyamāyuṣmanto nirgranthā jānītha — akārṣmaiva vayaṃ pūrvaṃ pāpakarma na nākārṣmeti? no hīdamāyuṣman.
kiṃ punaryūyamāyuṣmanto nirgranthā jānītha — evaṃrūpaṃ vaivaṃrūpaṃ vā pāpakarmākārṣmeti? no hīdamāyuṣman.
kiṃ punaryūyamāyuṣmanto nirgranthā jānītha — etāvadvā duḥkhaṃ nirjīrṇam, etāvadvā duḥkhaṃ nirjarayitavyam, etāvati vā duḥkhe nirjīrṇe sarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti? no hīdamāyuṣman.
kiṃ punaryūyamāyuṣmanto nirgranthā jānītha — dṛṣṭa eva dharme'kuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇaṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmupasampadamiti? no hīdamāyuṣman.
iti kila yūyamāyuṣmanto nirgranthā na jānītha — abhūmaiva vayaṃ pūrvaṃ na nābhūmeti, na jānītha — akārṣmaiva vayaṃ pūrvaṃ pāpakarma na nākārṣmeti, na jānītha — evaṃrūpaṃ vaivaṃrūpaṃ vā pāpakarmākārṣmeti, na jānītha — etāvadvā duḥkhaṃ nirjīrṇam, etāvadvā duḥkhaṃ nirjarayitavyam, etāvati vā duḥkhe nirjīrṇe sarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti, na jānītha — dṛṣṭa eva dharme'kuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇaṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmupasampadam; evaṃ satyāyuṣmatāṃ nirgranthānāṃ na kalyaṃ syādvyākaraṇāya — yatkiñcāyaṃ puruṣapudgalaḥ pratisaṃvedayate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā, sarvaṃ tatpūrvakṛtahetoḥ. iti purāṇānāṃ karmaṇāṃ tapasā vyantībhāvānnavānāṃ karmaṇāmakaraṇādāyatyāmanavasravaḥ, āyatyāmanavasravātkarmakṣayaḥ, karmakṣayādduḥkhakṣayaḥ, duḥkhakṣayādvedanākṣayaḥ, vedanākṣayātsarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti.
yadi punaryūyamāyuṣmanto nirgranthā jānīyāta — abhūmaiva vayaṃ pūrvaṃ na nābhūmeti, jānīyāta — akārṣmaiva vayaṃ pūrvaṃ pāpakarma na nākārṣmeti, jānīyāta — evaṃrūpaṃ vaivaṃrūpaṃ vā pāpakarmākārṣmeti, jānīyāta — etāvadvā duḥkhaṃ nirjīrṇam, etāvadvā duḥkhaṃ nirjarayitavyam, etāvati vā duḥkhe nirjīrṇe sarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti, jānīyāta — dṛṣṭa eva dharme'kuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇaṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmupasampadam; evaṃ satyāyuṣmatāṃ nirgranthānāṃ kalyaṃ syādvyākaraṇāya — yatkiñcāyaṃ puruṣapudgalaḥ pratisaṃvedayate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā, sarvaṃ tatpūrvakṛtahetoḥ. iti purāṇānāṃ karmaṇāṃ tapasā vyantībhāvānnavānāṃ karmaṇāmakaraṇādāyatyāmanavasravaḥ, āyatyāmanavasravātkarmakṣayaḥ, karmakṣayādduḥkhakṣayaḥ, duḥkhakṣayādvedanākṣayaḥ, vedanākṣayātsarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti.
tadyathāpi nāmāyuṣmanto nirgranthāḥ puruṣaḥ śalyena viddhaḥ syātsaviṣeṇa gāḍhopalepanena, sa śalyasyāpi vedhanahetorduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayeta. tasya mitrāmātyā jñātisālohitā bhiṣajaṃ śalyakartāramupasthāpayeyuḥ. tasya sa bhiṣakśalyakartā śastreṇa vraṇamukhaṃ parikṛntet, sa śastreṇāpi vraṇamukhasya parikartanahetorduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayeta. tasya sa bhiṣakśalyakartaiṣaṇyā śalyameṣeta, sa eṣaṇyāpi śalyasyaiṣaṇāhetorduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayeta. tasya sa bhiṣakśalyakartā śalyamābṛhet, sa śalyasyāpyābarhaṇahetorduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayeta. tasya sa bhiṣakśalyakartāgadāṅgāraṃ vraṇamukhe'vadadhyāt, so'gadāṅgārasyāpi vraṇamukhe'vadhānahetorduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayeta. so'pareṇa samayena rūḍhena vraṇena sacchavinārogaḥ syātsukhī svairī svayaṃvaśī yenakāmaṅgamaḥ. tasyaivaṃ syāt — ahaṃ khalu pūrvaṃ śalyena viddho'bhūvaṃ saviṣeṇa gāḍhopalepanena. so'haṃ śalyasyāpi vedhanahetorduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā avediṣam. tasya me mitrāmātyā jñātisālohitā bhiṣajaṃ śalyakartāramupātiṣṭhipan. tasya me sa bhiṣakśalyakartā śastreṇa vraṇamukhaṃ paryakartīt, so'haṃ śastreṇāpi vraṇamukhasya parikartanahetorduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā avediṣam. tasya me sa bhiṣakśalyakartaiṣaṇyā śalyamaiṣiṣṭa, so'hameṣaṇyāpi śalyasyaiṣaṇāhetorduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā avediṣam. tasya me sa bhiṣakśalyakartā śalyamābarhīt, so'haṃ śalyasyāpyābarhaṇahetorduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā avediṣam. tasya me sa bhiṣakśalyakartāgadāṅgāraṃ vraṇamukhe'vādhāt, so'hamagadāṅgārasyāpi vraṇamukhe'vadhānahetorduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā avediṣam. so'smyetarhi rūḍhena vraṇena sacchavinārogaḥ sukhī svairī svayaṃvaśī yenakāmaṅgama iti.
evameva khalvāyuṣmanto nirgranthā yadi yūyaṃ jānīyāta — abhūmaiva vayaṃ pūrvaṃ na nābhūmeti, jānīyāta — akārṣmaiva vayaṃ pūrvaṃ pāpakarma na nākārṣmeti, jānīyāta — evaṃrūpaṃ vaivaṃrūpaṃ vā pāpakarmākārṣmeti, jānīyāta — etāvadvā duḥkhaṃ nirjīrṇam, etāvadvā duḥkhaṃ nirjarayitavyam, etāvati vā duḥkhe nirjīrṇe sarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti, jānīyāta — dṛṣṭa eva dharme'kuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇaṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmupasampadam; evaṃ satyāyuṣmatāṃ nirgranthānāṃ kalyaṃ syādvyākaraṇāya — yatkiñcāyaṃ puruṣapudgalaḥ pratisaṃvedayate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā, sarvaṃ tatpūrvakṛtahetoḥ. iti purāṇānāṃ karmaṇāṃ tapasā vyantībhāvānnavānāṃ karmaṇāmakaraṇādāyatyāmanavasravaḥ, āyatyāmanavasravātkarmakṣayaḥ, karmakṣayādduḥkhakṣayaḥ, duḥkhakṣayādvedanākṣayaḥ, vedanākṣayātsarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti.
yasmācca khalu yūyamāyuṣmanto nirgranthā na jānītha — abhūmaiva vayaṃ pūrvaṃ na nābhūmeti, na jānītha — akārṣmaiva vayaṃ pūrvaṃ pāpakarma na nākārṣmeti, na jānītha — evaṃrūpaṃ vaivaṃrūpaṃ vā pāpakarmākārṣmeti, na jānītha — etāvadvā duḥkhaṃ nirjīrṇam, etāvadvā duḥkhaṃ nirjarayitavyam, etāvati vā duḥkhe nirjīrṇe sarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti, na jānītha — dṛṣṭa eva dharme'kuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇaṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmupasampadam; tasmādāyuṣmatāṃ nirgranthānāṃ na kalyaṃ syādvyākaraṇāya — yatkiñcāyaṃ puruṣapudgalaḥ pratisaṃvedayate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā, sarvaṃ tatpūrvakṛtahetoḥ. iti purāṇānāṃ karmaṇāṃ tapasā vyantībhāvānnavānāṃ karmaṇāmakaraṇādāyatyāmanavasravaḥ, āyatyāmanavasravātkarmakṣayaḥ, karmakṣayādduḥkhakṣayaḥ, duḥkhakṣayādvedanākṣayaḥ, vedanākṣayātsarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti.
evamukte bhikṣavaste nirgranthā māmetadavocan — nirgrantha āyuṣmañjñātiputraḥ sarvajñaḥ sarvadarśī, apariśeṣaṃ jñānadarśanaṃ pratijānīte — carataśca me tiṣṭhataśca suptasya ca jāgrataśca satataṃ samitaṃ jñānadarśanaṃ pratyupasthitamiti. sa evamāha — asti khalu va āyuṣmanto nirgranthāḥ pūrvameva pāpakarma kṛtam, tadanayā kaṭukayā duṣkarakārikayā nirjarayata, yatpunaratraitarhi kāyena saṃvṛtā vācā saṃvṛtā manasā saṃvṛtāstadāyatyāṃ pāpakarmaṇo'karaṇam. iti purāṇānāṃ karmaṇāṃ tapasā vyantībhāvānnavānāṃ karmaṇāmakaraṇādāyatyāmanavasravaḥ, āyatyāmanavasravātkarmakṣayaḥ, karmakṣayādduḥkhakṣayaḥ, duḥkhakṣayādvedanākṣayaḥ, vedanākṣayātsarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti. tacca punarasmabhyaṃ rocate caiva kṣamate ca, tena ca smāttamanasa iti.
evamukte'haṃ bhikṣavastānnirgranthānetadavocam — pañca khalvime āyuṣmanto nirgranthā dharmā dṛṣṭa eva dharme dvidhāvipākāḥ. katame pañca? śraddhā, ruciranuśrava ākāraparivitarko dṛṣṭinidhyānakṣāntiḥ — ime khalvāyuṣmanto nirgranthāḥ pañca dharmā dṛṣṭa eva dharme dvidhāvipākāḥ. tatrāyuṣmatāṃ nirgranthānāṃ kātīte'ṃśe śāstari śraddhā, kā ruciḥ, ko'nuśravaḥ, ka ākāraparivitarkaḥ, kā dṛṣṭinidhyānakṣāntiriti. evaṃvādī khalvahaṃ bhikṣavo nirgrantheṣu na kañcitsahadhārmikaṃ vādapratihāraṃ samanupaśyāmi.
punaścāparamahaṃ bhikṣavastānnirgranthānevaṃ vadāmi — tatkiṃ manyadhva āyuṣmanto nirgranthāḥ, yasminvaḥ samaye tīvra upakramo bhavati tīvraṃ pradhānam, tīvrāstasminsamaye aupakramikīrduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayadhve; yasminpunarvaḥ samaye na tīvra upakramo bhavati na tīvraṃ pradhānam, na tīvrāstasminsamaye aupakramikīrduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayadhva iti? yasminna āyuṣmangautama samaye tīvra upakramo bhavati tīvraṃ pradhānam, tīvrāstasminsamaye aupakramikīrduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayāmahe; yasminpunarnaḥ samaye na tīvra upakramo bhavati na tīvraṃ pradhānam, na tīvrāstasminsamaye aupakramikīrduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayāmaha iti.
iti kilāyuṣmanto nirgranthā yasminvaḥ samaye tīvra upakramo bhavati tīvraṃ pradhānam, tīvrāstasminsamaye aupakramikīrduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayadhve; yasminpunarvaḥ samaye na tīvra upakramo bhavati na tīvraṃ pradhānam, na tīvrāstasminsamaye aupakramikīrduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayadhve. evaṃ satyāyuṣmatāṃ nirgranthānāṃ na kalyaṃ syādvyākaraṇāya — yatkiñcāyaṃ puruṣapudgalaḥ pratisaṃvedayate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā, sarvaṃ tatpūrvakṛtahetoḥ. iti purāṇānāṃ karmaṇāṃ tapasā vyantībhāvānnavānāṃ karmaṇāmakaraṇādāyatyāmanavasravaḥ, āyatyāmanavasravātkarmakṣayaḥ, karmakṣayādduḥkhakṣayaḥ, duḥkhakṣayādvedanākṣayaḥ, vedanākṣayātsarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti. yadyāyuṣmanto nirgranthā yasminvaḥ samaye tīvra upakramo bhavati tīvraṃ pradhānam, na tīvrāstasminsamaye aupakramikīrduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayadhvam; yasminpunarvaḥ samaye na tīvra upakramo bhavati na tīvraṃ pradhānam, tīvrāstasminsamaye aupakramikīrduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayadhvam; evaṃ satyāyuṣmatāṃ nirgranthānāṃ kalyaṃ syādvyākaraṇāya — yatkiñcāyaṃ puruṣapudgalaḥ pratisaṃvedayate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā, sarvaṃ tatpūrvakṛtahetoḥ. iti purāṇānāṃ karmaṇāṃ tapasā vyantībhāvānnavānāṃ karmaṇāmakaraṇādāyatyāmanavasravaḥ, āyatyāmanavasravātkarmakṣayaḥ, karmakṣayādduḥkhakṣayaḥ, duḥkhakṣayādvedanākṣayaḥ, vedanākṣayātsarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti.
yasmācca khalvāyuṣmanto nirgranthā yasminvaḥ samaye tīvra upakramo bhavati tīvraṃ pradhānam, tīvrāstasminsamaye aupakramikīrduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayadhve; yasminpunarvaḥ samaye na tīvra upakramo bhavati na tīvraṃ pradhānam, na tīvrāstasminsamaye aupakramikīrduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayadhve; te yūyaṃ svayamevaupakramikīrduḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayamānā avidyāyā ajñānātsammohādvipratītha — yatkiñcāyaṃ puruṣapudgalaḥ pratisaṃvedayate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā, sarvaṃ tatpūrvakṛtahetoḥ. iti purāṇānāṃ karmaṇāṃ tapasā vyantībhāvānnavānāṃ karmaṇāmakaraṇādāyatyāmanavasravaḥ, āyatyāmanavasravātkarmakṣayaḥ, karmakṣayādduḥkhakṣayaḥ, duḥkhakṣayādvedanākṣayaḥ, vedanākṣayātsarvaṃ duḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhaviṣyatīti. evaṃvādyapi khalvahaṃ bhikṣavo nirgrantheṣu na kañcitsahadhārmikaṃ vādapratihāraṃ samanupaśyāmi.
punaścāparamahaṃ bhikṣavastānnirgranthānevaṃ vadāmi — tatkiṃ manyadhva āyuṣmanto nirgranthāḥ, yadidaṃ karma dṛṣṭadharmavedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vā samparāyavedanīyaṃ bhavatīti labhyametaditi? no hīdamāyuṣman. yatpunaridaṃ karma samparāyavedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vā dṛṣṭadharmavedanīyaṃ bhavatīti labhyametaditi? no hīdamāyuṣman. tatkiṃ manyadhva āyuṣmanto nirgranthāḥ, yadidaṃ karma sukhavedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vā duḥkhavedanīyaṃ bhavatīti labhyametaditi? no hīdamāyuṣman. yatpunaridaṃ karma duḥkhavedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vā sukhavedanīyaṃ bhavatīti labhyametaditi? no hīdamāyuṣman. tatkiṃ manyadhva āyuṣmanto nirgranthāḥ, yadidaṃ karma paripakvavedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vāparipakvavedanīyaṃ bhavatīti labhyametaditi? no hīdamāyuṣman. yatpunaridaṃ karmāparipakvavedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vā paripakvavedanīyaṃ bhavatīti labhyametaditi? no hīdamāyuṣman. tatkiṃ manyadhva āyuṣmanto nirgranthāḥ, yadidaṃ karma bahuvedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vālpavedanīyaṃ bhavatīti labhyametaditi? no hīdamāyuṣman. yatpunaridaṃ karmālpavedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vā bahuvedanīyaṃ bhavatīti labhyametaditi? no hīdamāyuṣman. tatkiṃ manyadhva āyuṣmanto nirgranthāḥ, yadidaṃ karma savedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vāvedanīyaṃ bhavatīti labhyametaditi? no hīdamāyuṣman. yatpunaridaṃ karmāvedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vā savedanīyaṃ bhavatīti labhyametaditi? no hīdamāyuṣman.
iti kilāyuṣmanto nirgranthāḥ, yadidaṃ karma dṛṣṭadharmavedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vā samparāyavedanīyaṃ bhavatītyalabhyametat, yatpunaridaṃ karma samparāyavedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vā dṛṣṭadharmavedanīyaṃ bhavatītyalabhyametat, yadidaṃ karma sukhavedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vā duḥkhavedanīyaṃ bhavatītyalabhyametat, yadidaṃ karma duḥkhavedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vā sukhavedanīyaṃ bhavatītyalabhyametat, yadidaṃ karma paripakvavedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vāparipakvavedanīyaṃ bhavatītyalabhyametat, yadidaṃ karmāparipakvavedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vā paripakvavedanīyaṃ bhavatītyalabhyametat, yadidaṃ karma bahuvedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vālpavedanīyaṃ bhavatītyalabhyametat, yadidaṃ karmālpavedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vā bahuvedanīyaṃ bhavatītyalabhyametat, yadidaṃ karma savedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vāvedanīyaṃ bhavatītyalabhyametat, yadidaṃ karmāvedanīyaṃ tadupakrameṇa vā pradhānena vā savedanīyaṃ bhavatītyalabhyametat; evaṃ satyāyuṣmatāṃ nirgranthānāmaphala upakramo bhavatyaphalaṃ pradhānam.
evaṃvādino bhikṣavo nirgranthāḥ. evaṃvādināṃ bhikṣavo nirgranthānāṃ daśa sahadhārmikā vādānuvādā garhyaṃ sthānamāgacchanti.
yadi bhikṣavaḥ sattvāḥ pūrvakṛtahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, addhā bhikṣavo nirgranthāḥ pūrvaṃ duṣkṛtakarmakāriṇo yadetarhyevaṃrūpā duḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayante. yadi bhikṣavaḥ sattvā īśvaranirmāṇahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, addhā bhikṣavo nirgranthāḥ pāpakeneśvareṇa nirmitā yadetarhyevaṃrūpā duḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayante. yadi bhikṣavaḥ sattvāḥ saṅgatibhāvahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, addhā bhikṣavo nirgranthāḥ pāpasaṅgatikā yadetarhyevaṃrūpā duḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayante. yadi bhikṣavaḥ sattvā abhijātihetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, addhā bhikṣavo nirgranthāḥ pāpābhijātikā yadetarhyevaṃrūpā duḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayante. yadi bhikṣavaḥ sattvā dṛṣṭadharmopakramahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, addhā bhikṣavo nirgranthā evaṃrūpā dṛṣṭadharmopakramā yadetarhyevaṃrūpā duḥkhāstīvrāḥ kaṭukā vedanā vedayante.
yadi bhikṣavaḥ sattvāḥ pūrvakṛtahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, garhyā nirgranthāḥ; no cetsattvāḥ pūrvakṛtahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, garhyā nirgranthāḥ. yadi bhikṣavaḥ sattvā īśvaranirmāṇahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, garhyā nirgranthāḥ; no cetsattvā īśvaranirmāṇahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, garhyā nirgranthāḥ. yadi bhikṣavaḥ sattvāḥ saṅgatibhāvahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, garhyā nirgranthāḥ; no cetsattvāḥ saṅgatibhāvahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, garhyā nirgranthāḥ. yadi bhikṣavaḥ sattvā abhijātihetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, garhyā nirgranthāḥ; no cetsattvā abhijātihetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, garhyā nirgranthāḥ. yadi bhikṣavaḥ sattvā dṛṣṭadharmopakramahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, garhyā nirgranthāḥ; no cetsattvā dṛṣṭadharmopakramahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, garhyā nirgranthāḥ. evaṃvādino bhikṣavo nirgranthāḥ. evaṃvādināṃ bhikṣavo nirgranthānāmime daśa sahadhārmikā vādānuvādā garhyaṃ sthānamāgacchanti. evaṃ khalu bhikṣavo'phala upakramo bhavatyaphalaṃ pradhānam.
kathaṃ ca bhikṣavaḥ saphala upakramo bhavati saphalaṃ pradhānam? iha bhikṣavo bhikṣurna hyevānabhibhūtamātmānaṃ duḥkhenābhibhāvayati, dhārmikaṃ ca sukhaṃ na parityajati, tasmiṃśca sukhe'nadhimūrchito bhavati. sa evaṃ prajānāti — asya khalu me duḥkhanidānasya saṃskāraṃ pradadhataḥ saṃskārapradhānādvirāgo bhavati, asya punarme duḥkhanidānasyādhyupekṣamāṇasyopekṣāṃ bhāvayato virāgo bhavatīti. sa yasya hi khalvasya duḥkhanidānasya saṃskāraṃ pradadhataḥ saṃskārapradhānādvirāgo bhavati, saṃskāraṃ tatra pradadhāti. yasya punarasya duḥkhanidānasyādhyupekṣamāṇasyopekṣāṃ bhāvayato virāgo bhavati, upekṣāṃ tatra bhāvayati. tasya tasya duḥkhanidānasya saṃskāraṃ pradadhataḥ saṃskārapradhānādvirāgo bhavati — evamapyasya tadduḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhavati. tasya tasya duḥkhanidānasyādhyupekṣamāṇasyopekṣāṃ bhāvayato virāgo bhavati — evamapyasya tadduḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhavati.
tadyathāpi nāma bhikṣavaḥ puruṣaḥ striyāṃ saṃraktaḥ pratibaddhacittastīvracchandastīvrāpekṣaḥ. sa tāṃ striyaṃ paśyedanyena puruṣeṇa sārdhaṃ saṃtiṣṭhamānāṃ saṃlapantīṃ sañjakṣatīṃ saṃhasantīm. tatkiṃ manyadhve bhikṣavaḥ, api nu tasya puruṣasyāmūṃ striyaṃ dṛṣṭvānyena puruṣeṇa sārdhaṃ saṃtiṣṭhamānāṃ saṃlapantīṃ sañjakṣatīṃ saṃhasantīmutpadyerañchokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā iti? evaṃ bhadanta. tatkasya hetoḥ? asau hi bhadanta puruṣo'muṣyāṃ striyāṃ saṃraktaḥ pratibaddhacittastīvracchandastīvrāpekṣaḥ. tasmāttāṃ striyaṃ dṛṣṭvānyena puruṣeṇa sārdhaṃ saṃtiṣṭhamānāṃ saṃlapantīṃ sañjakṣatīṃ saṃhasantīmutpadyerañchokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā iti. atha khalu bhikṣavastasya puruṣasyaivaṃ syāt — ahaṃ khalvamuṣyāṃ striyāṃ saṃraktaḥ pratibaddhacittastīvracchandastīvrāpekṣaḥ. tasya me'mūṃ striyaṃ dṛṣṭvānyena puruṣeṇa sārdhaṃ saṃtiṣṭhamānāṃ saṃlapantīṃ sañjakṣatīṃ saṃhasantīmutpadyante śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ. yannvahaṃ yo me'muṣyāṃ striyāṃ chandarāgastaṃ prajahyāmiti. sa yo'muṣyāṃ striyāṃ chandarāgastaṃ prajahyāt. sa tāṃ striyaṃ paśyedapareṇa samayenānyena puruṣeṇa sārdhaṃ saṃtiṣṭhamānāṃ saṃlapantīṃ sañjakṣatīṃ saṃhasantīm. tatkiṃ manyadhve bhikṣavaḥ, api nu tasya puruṣasyāmūṃ striyaṃ dṛṣṭvānyena puruṣeṇa sārdhaṃ saṃtiṣṭhamānāṃ saṃlapantīṃ sañjakṣatīṃ saṃhasantīmutpadyerañchokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā iti? no hīdaṃ bhadanta. tatkasya hetoḥ? asau hi bhadanta puruṣo'muṣyāṃ striyāṃ vītarāgaḥ. tasmāttāṃ striyaṃ dṛṣṭvānyena puruṣeṇa sārdhaṃ saṃtiṣṭhamānāṃ saṃlapantīṃ sañjakṣatīṃ saṃhasantīṃ notpadyerañchokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā iti.
evameva khalu bhikṣavo bhikṣurna hyevānabhibhūtamātmānaṃ duḥkhenābhibhāvayati, dhārmikaṃ ca sukhaṃ na parityajati, tasmiṃśca sukhe'nadhimūrchito bhavati. sa evaṃ prajānāti — asya khalu me duḥkhanidānasya saṃskāraṃ pradadhataḥ saṃskārapradhānādvirāgo bhavati, asya punarme duḥkhanidānasyādhyupekṣamāṇasyopekṣāṃ bhāvayato virāgo bhavatīti. sa yasya hi khalvasya duḥkhanidānasya saṃskāraṃ pradadhataḥ saṃskārapradhānādvirāgo bhavati, saṃskāraṃ tatra pradadhāti; yasya punarasya duḥkhanidānasyādhyupekṣamāṇasyopekṣāṃ bhāvayato virāgo bhavati, upekṣāṃ tatra bhāvayati. tasya tasya duḥkhanidānasya saṃskāraṃ pradadhataḥ saṃskārapradhānādvirāgo bhavati — evamapyasya tadduḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhavati. tasya tasya duḥkhanidānasyādhyupekṣamāṇasyopekṣāṃ bhāvayato virāgo bhavati — evamapyasya tadduḥkhaṃ nirjīrṇaṃ bhavati. evamapi bhikṣavaḥ saphala upakramo bhavati saphalaṃ pradhānam.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuriti pratisañcaṣṭe — yathāsukhaṃ khalu me viharato'kuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante; duḥkhāya punarme ātmānaṃ pradadhato'kuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante. yannvahaṃ duḥkhāyātmānaṃ pradadhyāmiti. sa duḥkhāyātmānaṃ pradadhāti. tasya duḥkhāyātmānaṃ pradadhato'kuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante. sa nāpareṇa samayena duḥkhāyātmānaṃ pradadhāti. tatkasya hetoḥ? yasmai hi sa bhikṣavo bhikṣurarthāya duḥkhāyātmānaṃ pradadhyāt, so'syārtho'bhiniṣpanno bhavati. tasmānnāpareṇa samayena duḥkhāyātmānaṃ pradadhāti. tadyathāpi nāma bhikṣava iṣukārastejanaṃ dvayoralātayorātāpayati paritāpayatyṛjuṃ karoti karmaṇyam. yataḥ khalu bhikṣava iṣukārasya tejanaṃ dvayoralātayorātāpitaṃ bhavati paritāpitamṛju kṛtaṃ karmaṇyam, na sa tadapareṇa samayeneṣukārastejanaṃ dvayoralātayorātāpayati paritāpayatyṛjuṃ karoti karmaṇyam. tatkasya hetoḥ? yasmai hi sa bhikṣavo'rthāyeṣukārastejanaṃ dvayoralātayorātāpayetparitāpayedṛjuṃ kuryātkarmaṇyam, so'syārtho'bhiniṣpanno bhavati. tasmānnāpareṇa samayeneṣukārastejanaṃ dvayoralātayorātāpayati paritāpayatyṛjuṃ karoti karmaṇyam. evameva khalu bhikṣavo bhikṣuriti pratisañcaṣṭe — yathāsukhaṃ khalu me viharato'kuśalā dharmā abhivardhante, kuśalā dharmāḥ parihīyante; duḥkhāya punarme ātmānaṃ pradadhato'kuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante. yannvahaṃ duḥkhāyātmānaṃ pradadhyāmiti. sa duḥkhāyātmānaṃ pradadhāti. tasya duḥkhāyātmānaṃ pradadhato'kuśalā dharmāḥ parihīyante, kuśalā dharmā abhivardhante. sa nāpareṇa samayena duḥkhāyātmānaṃ pradadhāti. tatkasya hetoḥ? yasmai hi sa bhikṣavo bhikṣurarthāya duḥkhāyātmānaṃ pradadhyāt, so'syārtho'bhiniṣpanno bhavati. tasmānnāpareṇa samayena duḥkhāyātmānaṃ pradadhāti. evamapi bhikṣavaḥ saphala upakramo bhavati saphalaṃ pradhānam.
punaścāparaṃ bhikṣava iha tathāgato loka utpadyate'rhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān. sa imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ saśramaṇabrāhmaṇīṃ prajāṃ sadevamanuṣyāṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayati. sa dharmaṃ deśayatyādikalyāṇaṃ madhyakalyāṇaṃ paryavasānakalyāṇaṃ sārthaṃ savyañjanam, kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ prakāśayati. taṃ dharmaṃ śṛṇoti gṛhapatirvā gṛhapatiputro vānyatarasminvā kule pratyājātaḥ. sa taṃ dharmaṃ śrutvā tathāgate śraddhāṃ pratilabhate. sa tena śraddhāpratilābhena samanvāgata iti pratisañcaṣṭe — sambādho gṛhāvāso rajaḥpathaḥ, abhyavakāśaḥ pravrajyā. nedaṃ sukaramagāramadhyāvasataikāntaparipūrṇamaikāntapariśuddhaṃ śaṅkhalikhitaṃ brahmacaryaṃ caritum. yannvahaṃ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajeyamiti. so'pareṇa samayenālpaṃ vā bhogaskandhaṃ prahāya mahāntaṃ vā bhogaskandhaṃ prahāya, alpaṃ vā jñātiparivartaṃ prahāya mahāntaṃ vā jñātiparivartaṃ prahāya keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajati.
sa evaṃ pravrajitaḥ sanbhikṣūṇāṃ śikṣāsājīvasamāpannaḥ prāṇātipātaṃ prahāya prāṇātipātātprativirato bhavati nihitadaṇḍo nihitaśastraḥ, lajjī dayāpannaḥ sarvaprāṇabhūtahitānukampī viharati. adattādānaṃ prahāyādattādānātprativirato bhavati dattādāyī dattapratikāṅkṣī, astenena śucibhūtenātmanā viharati. abrahmacaryaṃ prahāya brahmacārī bhavatyārāccārī virato maithunādgrāmadharmāt. mṛṣāvādaṃ prahāya mṛṣāvādātprativirato bhavati satyavādī satyasandhaḥ sthitaḥ pratyayiko'visaṃvādako lokasya. piśunāṃ vācaṃ prahāya piśunāyā vācaḥ prativirato bhavati — itaḥ śrutvā nāmutrākhyātaiṣāṃ bhedāya, amutra vā śrutvā naiṣāmākhyātāmīṣāṃ bhedāya — iti bhinnānāṃ vā sandhātā sahitānāṃ vānupradātā samagrārāmaḥ samagrarataḥ samagranandī samagrakaraṇīṃ vācaṃ bhāṣitā bhavati. paruṣāṃ vācaṃ prahāya paruṣāyā vācaḥ prativirato bhavati — yā sā vāganelā karṇasukhā premaṇīyā hṛdayaṅgamā paurī bahujanakāntā bahujanamanāpā tathārūpāṃ vācaṃ bhāṣitā bhavati. sambhinnapralāpaṃ prahāya sambhinnapralāpātprativirato bhavati kālavādī bhūtavādyarthavādī dharmavādī vinayavādī, nidhānavatīṃ vācaṃ bhāṣitā kālena sāpadeśāṃ paryantavatīmarthasaṃhitām. sa bījagrāmabhūtagrāmasamārambhātprativirato bhavati. ekabhaktiko bhavati rātryuparato virato vikālabhojanāt. nṛtyagītavāditaviśūkadarśanātprativirato bhavati. mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūṣaṇasthānātprativirato bhavati. uccaśayanamahāśayanātprativirato bhavati. jātarūparajatapratigrahaṇātprativirato bhavati. āmakadhānyapratigrahaṇātprativirato bhavati. āmakamāṃsapratigrahaṇātprativirato bhavati. strīkumārikāpratigrahaṇātprativirato bhavati. dāsīdāsapratigrahaṇātprativirato bhavati. ajaiḍakapratigrahaṇātprativirato bhavati. kukkuṭaśūkarapratigrahaṇātprativirato bhavati. hastigavāśvavaḍavāpratigrahaṇātprativirato bhavati. kṣetravastupratigrahaṇātprativirato bhavati. dautyapraiṣyagamanānuyogātprativirato bhavati. krayavikrayātprativirato bhavati. tulākūṭakāṃsyakūṭamānakūṭātprativirato bhavati. utkoṭanavañcananikṛtisāciyogātprativirato bhavati. chedanavadhabandhanaviparāmoṣālopasahasākārātprativirato bhavati.
sa santuṣṭo bhavati kāyaparihārikeṇa cīvareṇa, kukṣiparihārikeṇa piṇḍapātena. sa yena yenaiva prakrāmati samādāyaiva prakrāmati. tadyathāpi nāma pakṣī śakuniryrena yenaiva ḍayate sapatrabhāra eva ḍayate, evameva bhikṣuḥ santuṣṭo bhavati kāyaparihārikeṇa cīvareṇa, kukṣiparihārikeṇa piṇḍapātena; sa yena yenaiva prakrāmati samādāyaiva prakrāmati. so'nenāryeṇa śīlaskandhena samanvāgato'dhyātmamanavadyasukhaṃ pratisaṃvedayate.
sa cakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvā na nimittagrāhī bhavati nānuvyañjanagrāhī. yato'dhikaraṇamenaṃ cakṣurindriyamasaṃvṛtaṃ viharantamabhidhyādaurmanasye pāpakā akuśalā dharmā anvāsraveyustasya saṃvarāya pratipadyate, rakṣati cakṣurindriyam, cakṣurindriye saṃvaramāpadyate. śrotreṇa śabdaṃ śrutvā (pūrvavat) ghrāṇena gandhaṃ ghrātvā (pūrvavat) jihvayā rasamāsvādya (pūrvavat) kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvā (pūrvavat) manasā dharmaṃ vijñāya na nimittagrāhī bhavati nānuvyañjanagrāhī. yato'dhikaraṇamenaṃ manaïndriyamasaṃvṛtaṃ viharantamabhidhyādaurmanasye pāpakā akuśalā dharmā anvāsraveyustasya saṃvarāya pratipadyate, rakṣati manaïndriyam, manaïndriye saṃvaramāpadyate. so'nenāryeṇendriyasaṃvareṇa samanvāgato'dhyātmamavyāsekasukhaṃ pratisaṃvedayate.
so'bhikrānte pratikrānte samprajānatkārī bhavati, ālokite vilokite samprajānatkārī bhavati, samiñjite prasārite samprajānatkārī bhavati, saṅghāṭīpātracīvaradhāraṇe samprajānatkārī bhavati, aśite pīte khādita āsvādite samprajānatkārī bhavati, uccāraprasrāvakarmaṇi samprajānatkārī bhavati, gate sthite niṣaṇṇe supte jāgarite bhāṣite tūṣṇīmbhāve samprajānatkārī bhavati.
so'nena cāryeṇa śīlaskandhena samanvāgataḥ, anayā cāryayā santuṣṭyā samanvāgataḥ, anena cāryeṇendriyasaṃvareṇa samanvāgataḥ, anena cāryeṇa smṛtisamprajanyena samanvāgato viviktaṃ śayanāsanaṃ bhajate'raṇyaṃ vṛkṣamūlaṃ parvataṃ kandaraṃ giriguhāṃ śmaśānaṃ vanaprasthamabhyavakāśaṃ palālapuñjam. sa paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrānto niṣīdati paryaṅkamābhujya, ṛjuṃ kāyaṃ praṇidhāya, parimukhīṃ smṛtimupasthāpya. so'bhidhyāṃ loke prahāya vigatābhidhyena cetasā viharati, abhidhyāyāścittaṃ pariśodhayati. vyāpādapradoṣaṃ prahāyāvyāpannacitto viharati sarvaprāṇabhūtahitānukampī, vyāpādapradoṣāccittaṃ pariśodhayati. styānamiddhaṃ prahāya vigatastyānamiddho viharatyālokasaṃjñī smṛtaḥ samprajānan, styānamiddhāccittaṃ pariśodhayati. auddhatyakaukṛtyaṃ prahāyānuddhato viharatyadhyātmaṃ vyupaśāntacittaḥ, auddhatyakaukṛtyāccittaṃ pariśodhayati. vicikitsāṃ prahāya tīrṇavicikitso viharatyakathaṅkathī kuśaleṣu dharmeṣu, vicikitsāyāścittaṃ pariśodhayati.
sa imāni pañca nīvaraṇāni prahāya cetasa upakleśānprajñāyā durbalīkaraṇānvivicyaiva kāmebhyo vivicyākuśalebhyo dharmebhyaḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati. evamapi bhikṣavaḥ saphala upakramo bhavati saphalaṃ pradhānam.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣurvitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ samprasādanaṃ cetasa ekotibhāvamavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. evamapi bhikṣavaḥ saphala upakramo bhavati saphalaṃ pradhānam.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ prīteśca virāgādupekṣakaśca viharati smṛtaśca samprajānan, sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayate, yattadāryā ācakṣate — upekṣakaḥ smṛtimānsukhavihārīti tṛtīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. evamapi bhikṣavaḥ saphala upakramo bhavati saphalaṃ pradhānam.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ sukhasya ca prahāṇādduḥkhasya ca prahāṇātpūrvameva saumanasyadaurmanasyayorastaṅgamādaduḥkhamasukhamupekṣāsmṛtipariśuddhiṃ caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati. evamapi bhikṣavaḥ saphala upakramo bhavati saphalaṃ pradhānam.
sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āneñjyaprāpte pūrvanivāsānusmṛtijñānāya cittamabhinirṇāmayati. so'nekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati, tadyathedam — ekāmapi jātiṃ dve api jātī tisro'pi jātīścatasro'pi jātīḥ pañcāpi jātīrdaśāpi jātīrviṃśatimapi jātīstriṃśatamapi jātīścatvāriṃśatamapi jātīḥ pañcāśatamapi jātīrjātiśatamapi jātisahasramapi jātiśatasahasramapyanekānapi saṃvartakalpānekānapi vivartakalpānekānapi saṃvartavivartakalpān — amutrāsamevaṃnāmā evaṃgotra evaṃvarṇa evamāhāra evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedyevamāyuḥparyantaḥ, sa tataścyuto'mutrodapatsi; tatrāpyāsamevaṃnāmā evaṃgotra evaṃvarṇa evamāhāra evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedyevamāyuḥparyantaḥ, sa tataścyuta ihopapanna iti. iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati. evamapi bhikṣavaḥ saphala upakramo bhavati saphalaṃ pradhānam.
sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āneñjyaprāpte sattvānāṃ cyutyupapātajñānāya cittamabhinirṇāmayati. sa divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyati cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇān, sugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānāti — ime bata bhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatā vāgduścaritena samanvāgatā manoduścaritena samanvāgatā āryāṇāmupavādakā mithyādṛṣṭayo mithyādṛṣṭikarmasamādānāḥ, te kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapannāḥ. ime vā punarbhavantaḥ sattvāḥ kāyasucaritena samanvāgatā vāksucaritena samanvāgatā manaḥsucaritena samanvāgatā āryāṇāmanupavādakāḥ samyagdṛṣṭayaḥ samyagdṛṣṭikarmasamādānāḥ, te kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapannā iti. iti divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyati cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇān, sugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānāti. evamapi bhikṣavaḥ saphala upakramo bhavati saphalaṃ pradhānam.
sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āneñjyaprāpte āsravāṇāṃ kṣayajñānāya cittamabhinirṇāmayati. sa idaṃ duḥkhamiti yathābhūtaṃ prajānāti, ayaṃ duḥkhasamudaya iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayaṃ duḥkhanirodha iti yathābhūtaṃ prajānāti, iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti; ima āsravā iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayamāsravasamudaya iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayamāsravanirodha iti yathābhūtaṃ prajānāti, iyamāsravanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti. tasyaivaṃ jānata evaṃ paśyataḥ kāmāsravādapi cittaṃ vimucyate, bhavāsravādapi cittaṃ vimucyate, avidyāsravādapi cittaṃ vimucyate. vimukte vimuktamiti jñānaṃ bhavati. kṣīṇā jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryam, kṛtaṃ karaṇīyam, nāparamitthantvāyeti prajānāti. evamapi khalu bhikṣavaḥ saphala upakramo bhavati saphalaṃ pradhānam. evaṃvādino bhikṣavastathāgatāḥ. evaṃvādināṃ bhikṣavastathāgatānāṃ daśa sahadhārmikāṇi praśaṃsyasthānānyāgacchanti.
yadi bhikṣavaḥ sattvāḥ pūrvakṛtahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, addhā bhikṣavastathāgataḥ pūrvaṃ sukṛtakarmakārī yadetarhyevaṃrūpā anāsravāḥ sukhā vedanā vedayate. yadi bhikṣavaḥ sattvā īśvaranirmāṇahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, addhā bhikṣavastathāgato bhadrakeṇeśvareṇa nirmito yadetarhyevaṃrūpā anāsravāḥ sukhā vedanā vedayate. yadi bhikṣavaḥ sattvāḥ saṅgatibhāvahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, addhā bhikṣavastathāgataḥ kalyāṇasaṅgatiko yadetarhyevaṃrūpā anāsravāḥ sukhā vedanā vedayate. yadi bhikṣavaḥ sattvā abhijātihetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, addhā bhikṣavastathāgataḥ kalyāṇābhijātiko yadetarhyevaṃrūpā anāsravāḥ sukhā vedanā vedayate. yadi bhikṣavaḥ sattvā dṛṣṭadharmopakramahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, addhā bhikṣavastathāgataḥ kalyāṇadṛṣṭadharmopakramo yadetarhyevaṃrūpā anāsravāḥ sukhā vedanā vedayate.
yadi bhikṣavaḥ sattvāḥ pūrvakṛtahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, praśaṃsyastathāgataḥ; no cetsattvāḥ pūrvakṛtahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, praśaṃsyastathāgataḥ. yadi bhikṣavaḥ sattvā īśvaranirmāṇahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, praśaṃsyastathāgataḥ; no cetsattvā īśvaranirmāṇahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, praśaṃsyastathāgataḥ. yadi bhikṣavaḥ sattvāḥ saṅgatibhāvahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, praśaṃsyastathāgataḥ; no cetsattvāḥ saṅgatibhāvahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, praśaṃsyastathāgataḥ. yadi bhikṣavaḥ sattvā abhijātihetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, praśaṃsyastathāgataḥ; no cetsattvā abhijātihetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, praśaṃsyastathāgataḥ. yadi bhikṣavaḥ sattvā dṛṣṭadharmopakramahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, praśaṃsyastathāgataḥ; no cetsattvā dṛṣṭadharmopakramahetoḥ sukhaduḥkhe pratisaṃvedayante, praśaṃsyastathāgataḥ. evaṃvādino bhikṣavastathāgatāḥ. evaṃvādināṃ bhikṣavastathāgatānāmimāni daśa sahadhārmikāṇi praśaṃsyasthānānyāgacchantīti.
idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.
devadahasūtraṃ niṣṭhitaṃ prathamam.