Summary: The Buddha conducts a comprehensive critique of speculative cosmological theories concerning the fate of the self (ātman) after death and the origins of the world. Revealing that all such philosophical constructions are conditioned, agitated, and rooted in subtle clinging to perception (saṃjñā), he points to the unshakeable peace of non-clinging that transcends all speculative frameworks.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे देवदहवर्गे पञ्चत्रयसूत्रं द्वितीयम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनामामान्त्रत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् — सन्ति भिक्षव एके श्रमणब्राह्मणा अपरान्तकल्पिका अपरान्तानुदृष्टयोऽपरान्तमारभ्याऽनेकविधान्यध्युक्तिपदान्यभिवदन्ति। संज्ञ्यात्मा भवत्यरोगः परं मरणादिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, असंज्ञ्यात्मा भवत्यरोगः परं मरणादिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, नैवसंज्ञिनासंज्ञ्यात्मा भवत्यरोगः परं मरणादिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, सतो वा पुनः सत्त्वस्योच्छेदं विनाशं विभवं प्रज्ञापयन्ति, दृष्टधर्मनिर्वाणं वा पुनरेकेऽभिवदन्ति। इति सन्तं वात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, सतो वा पुनः सत्त्वस्योच्छेदं विनाशं विभवं प्रज्ञापयन्ति, दृष्टधर्मनिर्वाणं वा पुनरेकेऽभिवदन्ति। इतीमानि पञ्च भूत्वा त्रीणि भवन्ति, त्रीणि भूत्वा पञ्च भवन्ति — अयमुद्देशः पञ्चत्रयस्य।
तत्र भिक्षवो ये ते श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, रूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, अरूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, रूपिणं चारूपिणं च वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, नैवरूपिणं नारूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, एकत्वसंज्ञिनं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, नानात्वसंज्ञिनं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, परीत्तसंज्ञिनं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, अप्रमाणसंज्ञिनं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, एतद्वा पुनरेकेषामुपातिवर्तमानानां विज्ञानकृत्स्नमेकेऽभिवदन्त्यप्रमाणमानिञ्ज्यम्। तदिदं भिक्षवस्तथागतोऽभिजानाति। ये खलु ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, रूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, अरूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, रूपिणं चारूपिणं च वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, नैवरूपिणं नारूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, एकत्वसंज्ञिनं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, नानात्वसंज्ञिनं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, परीत्तसंज्ञिनं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, अप्रमाणसंज्ञिनं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, या वा पुनरेतासां संज्ञानां परिशुद्धा परमाऽग्राऽनुत्तराख्यायते — यदि रूपसंज्ञानां यद्यरूपसंज्ञानां यद्येकत्वसंज्ञानां यदि नानात्वसंज्ञानाम्। नास्ति किञ्चिदित्याकिञ्चन्यायतनमेकेऽभिवदन्त्यप्रमाणमानिञ्ज्यम्। तदिदं संस्कृतमौदारिकम्, अस्ति खलु पुनः संस्काराणां निरोधोऽस्त्येतदिति — इति विदित्वा तस्य निःसरणदर्शी तथागतस्तदुपातिवृत्तः।
तत्र भिक्षवो ये ते श्रमणब्राह्मणा असंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, रूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा असंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, अरूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा असंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, रूपिणं चारूपिणं च वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा असंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, नैवरूपिणं नारूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा असंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्। तत्र भिक्षवो ये ते श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्तानेते प्रतिक्रोशन्ति। तत्कस्य हेतोः? संज्ञा रोगः संज्ञा गण्डः संज्ञा शल्यम्, एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदिदम् — असंज्ञमिति। तदिदं भिक्षवस्तथागतोऽभिजानाति ये खलु ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा असंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, रूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा असंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, अरूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा असंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, रूपिणं चारूपिणं च वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा असंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, नैवरूपिणं नारूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा असंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्। यो हि कश्चिद्भिक्षवः श्रमणो वा ब्राह्मणो वैवं वदेत् — अहमन्यत्र रूपादन्यत्र वेदनाया अन्यत्र संज्ञाया अन्यत्र संस्कारेभ्यो विज्ञानस्यागतिं वा गतिं वा च्युतिं वोपपत्तिं वा वृद्धिं वा विरूढिं वा वैपुल्यं वा प्रज्ञापयिष्यामीति — नैतत्स्थानं विद्यते। तदिदं संस्कृतमौदारिकम्, अस्ति खलु पुनः संस्काराणां निरोधोऽस्त्येतदिति — इति विदित्वा तस्य निःसरणदर्शी तथागतस्तदुपातिवृत्तः।
तत्र भिक्षवो ये ते श्रमणब्राह्मणा नैवसंज्ञिनासंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, रूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा नैवसंज्ञिनासंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, अरूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा नैवसंज्ञिनासंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, रूपिणं चारूपिणं च वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा नैवसंज्ञिनासंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, नैवरूपिणं नारूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा नैवसंज्ञिनासंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्। तत्र भिक्षवो ये ते श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्तानेते प्रतिक्रोशन्ति, येऽपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा असंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्तानेते प्रतिक्रोशन्ति। तत्कस्य हेतोः? संज्ञा रोगः संज्ञा गण्डः संज्ञा शल्यम्, असंज्ञा संमोहः, एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदिदम् — नैवसंज्ञानासंज्ञमिति। तदिदं भिक्षवस्तथागतोऽभिजानाति। ये खलु ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा नैवसंज्ञिनासंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, रूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा नैवसंज्ञिनासंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, अरूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा नैवसंज्ञिनासंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, रूपिणं चारूपिणं च वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा नैवसंज्ञिनासंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्, नैवरूपिणं नारूपिणं वा ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा नैवसंज्ञिनासंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्। ये हि केचिद्भिक्षवः श्रमणा वा ब्राह्मणा वा दृष्टश्रुतमतविज्ञातव्यसंस्कारमात्रेणैतस्यायतनस्योपसम्पदं प्रज्ञापयन्ति, व्यसनं ह्येतद्भिक्षव आख्यायत एतस्यायतनस्योपसम्पदे। न ह्येतद्भिक्षव आयतनं संस्कारसमापत्तिप्राप्तव्यमाख्यायते, संस्कारावशेषसमापत्तिप्राप्तव्यमेतद्भिक्षव आयतनमाख्यायते। तदिदं संस्कृतमौदारिकम्, अस्ति खलु पुनः संस्काराणां निरोधोऽस्त्येतदिति — इति विदित्वा तस्य निःसरणदर्शी तथागतस्तदुपातिवृत्तः।
तत्र भिक्षवो ये ते श्रमणब्राह्मणाः सतः सत्त्वस्योच्छेदं विनाशं विभवं प्रज्ञापयन्ति, तत्र भिक्षवो ये ते श्रमणब्राह्मणाः संज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्तानेते प्रतिक्रोशन्ति, येऽपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा असंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्तानेते प्रतिक्रोशन्ति, येऽपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा नैवसंज्ञिनासंज्ञिनमात्मानं प्रज्ञापयन्त्यरोगं परं मरणात्तानेते प्रतिक्रोशन्ति। तत्कस्य हेतोः? सर्व एवेमे भवन्तः श्रमणब्राह्मणा ऊर्ध्वसरा आसक्तिमेवाभिवदन्ति — इति प्रेत्य भविष्यामः, इति प्रेत्य भविष्याम इति। तद्यथापि नाम वाणिजस्य वाणिज्यायै गच्छत एवं भवति — इतो म इदं भविष्यति, अनेनेदं लप्स्य इति, एवमेवेमे भवन्तः श्रमणब्राह्मणा वाणिजोपमा मन्ये प्रतिभान्ति — इति प्रेत्य भविष्यामः, इति प्रेत्य भविष्याम इति। तदिदं भिक्षवस्तथागतोऽभिजानाति। ये खलु ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः सतः सत्त्वस्योच्छेदं विनाशं विभवं प्रज्ञापयन्ति ते सत्कायभयात्सत्कायपरिजुगुप्सया सत्कायमेवानुपरिधावन्त्यनुपरिवर्तन्ते। तद्यथापि नाम श्वा वध्रबद्धो दृढे स्तम्भे वा कीले वोपनिबद्धस्तमेव स्तम्भं वा कीलं वानुपरिधावत्यनुपरिवर्तते, एवमेवेमे भवन्तः श्रमणब्राह्मणाः सत्कायभयात्सत्कायपरिजुगुप्सया सत्कायमेवानुपरिधावन्त्यनुपरिवर्तन्ते। तदिदं संस्कृतमौदारिकम्, अस्ति खलु पुनः संस्काराणां निरोधोऽस्त्येतदिति — इति विदित्वा तस्य निःसरणदर्शी तथागतस्तदुपातिवृत्तः।
ये हि केचिद्भिक्षवः श्रमणा वा ब्राह्मणा वाऽपरान्तकल्पिका अपरान्तानुदृष्टयोऽपरान्तमारभ्याऽनेकविधान्यध्युक्तिपदान्यभिवदन्ति, सर्वे त इमान्येव पञ्चायतनान्यभिवदन्त्येतेषां वान्यतरत्।
सन्ति भिक्षव एके श्रमणब्राह्मणाः पूर्वान्तकल्पिकाः पूर्वान्तानुदृष्टयः पूर्वान्तमारभ्याऽनेकविधान्यध्युक्तिपदान्यभिवदन्ति। शाश्वत आत्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, अशाश्वत आत्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, शाश्वतश्चाशाश्वतश्चात्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, नैवशाश्वतो नाशाश्वत आत्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, अन्तवानात्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, अनन्तवानात्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, अन्तवांश्चानन्तवांश्चात्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, नैवान्तवान्नानन्तवानात्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, एकत्वसंज्ञ्यात्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, नानात्वसंज्ञ्यात्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, परीत्तसंज्ञ्यात्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, अप्रमाणसंज्ञ्यात्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, एकान्तसुख्यात्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, एकान्तदुःख्यात्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, सुखदुःख्यात्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति, अदुःखासुख्यात्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति — इत्थमेकेऽभिवदन्ति।
तत्र भिक्षवो ये ते श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — शाश्वत आत्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति, तेषां वतान्यत्रैव श्रद्धाया अन्यत्र रुचेरन्यत्रानुश्रवादन्यत्राकारपरिवितर्कादन्यत्र दृष्टिनिध्यानक्षान्तेः प्रत्यात्ममेव ज्ञानं भविष्यति परिशुद्धं पर्यवदातमिति — नैतत्स्थानं विद्यते। प्रत्यात्मं खलु पुनर्भिक्षवो ज्ञानेऽसति परिशुद्धे पर्यवदाते यदपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणास्तत्र ज्ञानभागमात्रमेव पर्यवदापयन्ति तदपि तेषां भवतां श्रमणब्राह्मणानामुपादानमाख्यायते। तदिदं संस्कृतमौदारिकम्, अस्ति खलु पुनः संस्काराणां निरोधोऽस्त्येतदिति — इति विदित्वा तस्य निःसरणदर्शी तथागतस्तदुपातिवृत्तः।
तत्र भिक्षवो ये ते श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — अशाश्वत आत्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति (पूर्ववत्) शाश्वतश्चाशाश्वतश्चात्मा च लोकश्च (पूर्ववत्) नैवशाश्वतो नाशाश्वत आत्मा च लोकश्च (पूर्ववत्) अन्तवानात्मा च लोकश्च (पूर्ववत्) अनन्तवानात्मा च लोकश्च (पूर्ववत्) अन्तवांश्चानन्तवांश्चात्मा च लोकश्च (पूर्ववत्) नैवान्तवान्नानन्तवानात्मा च लोकश्च (पूर्ववत्) एकत्वसंज्ञ्यात्मा च लोकश्च (पूर्ववत्) नानात्वसंज्ञ्यात्मा च लोकश्च (पूर्ववत्) परीत्तसंज्ञ्यात्मा च लोकश्च (पूर्ववत्) अप्रमाणसंज्ञ्यात्मा च लोकश्च (पूर्ववत्) एकान्तसुख्यात्मा च लोकश्च (पूर्ववत्) एकान्तदुःख्यात्मा च लोकश्च (पूर्ववत्) सुखदुःख्यात्मा च लोकश्च (पूर्ववत्) अदुःखासुख्यात्मा च लोकश्च, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति, तेषां वतान्यत्रैव श्रद्धाया अन्यत्र रुचेरन्यत्रानुश्रवादन्यत्राकारपरिवितर्कादन्यत्र दृष्टिनिध्यानक्षान्तेः प्रत्यात्ममेव ज्ञानं भविष्यति परिशुद्धं पर्यवदातमिति — नैतत्स्थानं विद्यते। प्रत्यात्मं खलु पुनर्भिक्षवो ज्ञानेऽसति परिशुद्धे पर्यवदाते यदपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणास्तत्र ज्ञानभागमात्रमेव पर्यवदापयन्ति तदपि तेषां भवतां श्रमणब्राह्मणानामुपादानमाख्यायते। तदिदं संस्कृतमौदारिकम्, अस्ति खलु पुनः संस्काराणां निरोधोऽस्त्येतदिति — इति विदित्वा तस्य निःसरणदर्शी तथागतस्तदुपातिवृत्तः।
इह भिक्षवः कश्चिच्छ्रमणो वा ब्राह्मणो वा पूर्वान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, अपरान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, सर्वशः कामसंयोजनानामनधिष्ठानात्, प्रविवेकां प्रीतिमुपसम्पद्य विहरति — एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदिदं प्रविवेकां प्रीतिमुपसम्पद्य विहरामीति। तस्य सा प्रविवेका प्रीतिर्निरुध्यते। प्रविवेकायाः प्रीतेर्निरोधादुत्पद्यते दौर्मनस्यम्, दौर्मनस्यस्य निरोधादुत्पद्यते प्रविवेका प्रीतिः। तद्यथापि भिक्षवो यं छाया जहाति तमातपः स्फरति, यमातपो जहाति तं छाया स्फरति, एवमेव खलु भिक्षवः प्रविवेकायाः प्रीतेर्निरोधादुत्पद्यते दौर्मनस्यम्, दौर्मनस्यस्य निरोधादुत्पद्यते प्रविवेका प्रीतिः। तदिदं भिक्षवस्तथागतोऽभिजानाति। अयं खलु भवाञ्श्रमणो वा ब्राह्मणो वा पूर्वान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, अपरान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, सर्वशः कामसंयोजनानामनधिष्ठानात्, प्रविवेकां प्रीतिमुपसम्पद्य विहरति — एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदिदं प्रविवेकां प्रीतिमुपसम्पद्य विहरामीति। तस्य सा प्रविवेका प्रीतिर्निरुध्यते। प्रविवेकायाः प्रीतेर्निरोधादुत्पद्यते दौर्मनस्यम्, दौर्मनस्यस्य निरोधादुत्पद्यते प्रविवेका प्रीतिः। तदिदं संस्कृतमौदारिकम्, अस्ति खलु पुनः संस्काराणां निरोधोऽस्त्येतदिति — इति विदित्वा तस्य निःसरणदर्शी तथागतस्तदुपातिवृत्तः।
इह पुनर्भिक्षवः कश्चिच्छ्रमणो वा ब्राह्मणो वा पूर्वान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, अपरान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, सर्वशः कामसंयोजनानामनधिष्ठानात्, प्रविवेकायाः प्रीतेः समतिक्रमान्निरामिषं सुखमुपसम्पद्य विहरति — एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदिदं निरामिषं सुखमुपसम्पद्य विहरामीति। तस्य तन्निरामिषं सुखं निरुध्यते। निरामिषस्य सुखस्य निरोधादुत्पद्यते प्रविवेका प्रीतिः, प्रविवेकायाः प्रीतेर्निरोधादुत्पद्यते निरामिषं सुखम्। तद्यथापि भिक्षवो यं छाया जहाति तमातपः स्फरति, यमातपो जहाति तं छाया स्फरति, एवमेव खलु भिक्षवो निरामिषस्य सुखस्य निरोधादुत्पद्यते प्रविवेका प्रीतिः, प्रविवेकायाः प्रीतेर्निरोधादुत्पद्यते निरामिषं सुखम्। तदिदं भिक्षवस्तथागतोऽभिजानाति। अयं खलु भवाञ्श्रमणो वा ब्राह्मणो वा पूर्वान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, अपरान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, सर्वशः कामसंयोजनानामनधिष्ठानात्, प्रविवेकायाः प्रीतेः समतिक्रमान्निरामिषं सुखमुपसम्पद्य विहरति — एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदिदं निरामिषं सुखमुपसम्पद्य विहरामीति। तस्य तन्निरामिषं सुखं निरुध्यते। निरामिषस्य सुखस्य निरोधादुत्पद्यते प्रविवेका प्रीतिः, प्रविवेकायाः प्रीतेर्निरोधादुत्पद्यते निरामिषं सुखम्। तदिदं संस्कृतमौदारिकम्, अस्ति खलु पुनः संस्काराणां निरोधोऽस्त्येतदिति — इति विदित्वा तस्य निःसरणदर्शी तथागतस्तदुपातिवृत्तः।
इह पुनर्भिक्षवः कश्चिच्छ्रमणो वा ब्राह्मणो वा पूर्वान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, अपरान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, सर्वशः कामसंयोजनानामनधिष्ठानात्, प्रविवेकायाः प्रीतेः समतिक्रमान्निरामिषस्य सुखस्य समतिक्रमाददुःखासुखां वेदनामुपसम्पद्य विहरति — एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदिदमदुःखासुखां वेदनामुपसम्पद्य विहरामीति। तस्य साऽदुःखासुखा वेदना निरुध्यते। अदुःखासुखाया वेदनाया निरोधादुत्पद्यते निरामिषं सुखम्, निरामिषस्य सुखस्य निरोधादुत्पद्यतेऽदुःखासुखा वेदना। तद्यथापि भिक्षवो यं छाया जहाति तमातपः स्फरति, यमातपो जहाति तं छाया स्फरति, एवमेव खलु भिक्षवोऽदुःखासुखाया वेदनाया निरोधादुत्पद्यते निरामिषं सुखम्, निरामिषस्य सुखस्य निरोधादुत्पद्यतेऽदुःखासुखा वेदना। तदिदं भिक्षवस्तथागतोऽभिजानाति। अयं खलु भवाञ्श्रमणो वा ब्राह्मणो वा पूर्वान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, अपरान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, सर्वशः कामसंयोजनानामनधिष्ठानात्, प्रविवेकायाः प्रीतेः समतिक्रमान्निरामिषस्य सुखस्य समतिक्रमाददुःखासुखां वेदनामुपसम्पद्य विहरति — एतच्छान्तमेतत्प्रणीतं यदिदमदुःखासुखां वेदनामुपसम्पद्य विहरामीति। तस्य साऽदुःखासुखा वेदना निरुध्यते। अदुःखासुखाया वेदनाया निरोधादुत्पद्यते निरामिषं सुखम्, निरामिषस्य सुखस्य निरोधादुत्पद्यतेऽदुःखासुखा वेदना। तदिदं संस्कृतमौदारिकम्, अस्ति खलु पुनः संस्काराणां निरोधोऽस्त्येतदिति — इति विदित्वा तस्य निःसरणदर्शी तथागतस्तदुपातिवृत्तः।
इह पुनर्भिक्षवः कश्चिच्छ्रमणो वा ब्राह्मणो वा पूर्वान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, अपरान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, सर्वशः कामसंयोजनानामनधिष्ठानात्, प्रविवेकायाः प्रीतेः समतिक्रमान्निरामिषस्य सुखस्य समतिक्रमाददुःखासुखाया वेदनायाः समतिक्रमात् — शान्तोऽहमस्मि, निर्वृतोऽहमस्मि, अनुपादानोऽहमस्मीति समनुपश्यति। तदिदं भिक्षवस्तथागतोऽभिजानाति। अयं खलु भवाञ्श्रमणो वा ब्राह्मणो वा पूर्वान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, अपरान्तानुदृष्टीनां च प्रतिनिसर्गात्, सर्वशः कामसंयोजनानामनधिष्ठानात्, प्रविवेकायाः प्रीतेः समतिक्रमान्निरामिषस्य सुखस्य समतिक्रमाददुःखासुखाया वेदनायाः समतिक्रमात् — शान्तोऽहमस्मि, निर्वृतोऽहमस्मि, अनुपादानोऽहमस्मीति समनुपश्यति, अद्धायमायुष्मान्निर्वाणानुकूलामेव प्रतिपदमभिवदति। अथ च पुनरयं भवाञ्श्रमणो वा ब्राह्मणो वा पूर्वान्तानुदृष्टिं वोपाददान उपादत्ते, अपरान्तानुदृष्टिं वोपाददान उपादत्ते, कामसंयोजनं वोपाददान उपादत्ते, प्रविवेकां वा प्रीतिमुपाददान उपादत्ते, निरामिषं वा सुखमुपाददान उपादत्ते, अदुःखासुखां वा वेदनामुपाददान उपादत्ते। यच्च खल्वयमायुष्मान् — शान्तोऽहमस्मि, निर्वृतोऽहमस्मि, अनुपादानोऽहमस्मीति समनुपश्यति तदप्यस्य भवतः श्रमणस्य ब्राह्मणस्योपादानमाख्यायते। तदिदं संस्कृतमौदारिकम्, अस्ति खलु पुनः संस्काराणां निरोधोऽस्त्येतदिति — इति विदित्वा तस्य निःसरणदर्शी तथागतस्तदुपातिवृत्तः।
इदं खलु पुनर्भिक्षवस्तथागतेनानुत्तरं शान्तिवरपदमभिसम्बुद्धं यदिदम् — षण्णां स्पर्शायतनानां समुदयं चास्तङ्गमं चास्वादं चादीनवं च निःसरणं च यथाभूतं विदित्वाऽनुपादानविमोक्ष इति।
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।
पञ्चत्रयसूत्रं निष्ठितं द्वितीयम्॥
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe devadahavarge pañcatrayasūtraṃ dvitīyam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñśrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmāmāntrata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat — santi bhikṣava eke śramaṇabrāhmaṇā aparāntakalpikā aparāntānudṛṣṭayo'parāntamārabhyā'nekavidhānyadhyuktipadānyabhivadanti. saṃjñyātmā bhavatyarogaḥ paraṃ maraṇāditi — itthameke'bhivadanti, asaṃjñyātmā bhavatyarogaḥ paraṃ maraṇāditi — itthameke'bhivadanti, naivasaṃjñināsaṃjñyātmā bhavatyarogaḥ paraṃ maraṇāditi — itthameke'bhivadanti, sato vā punaḥ sattvasyocchedaṃ vināśaṃ vibhavaṃ prajñāpayanti, dṛṣṭadharmanirvāṇaṃ vā punareke'bhivadanti. iti santaṃ vātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, sato vā punaḥ sattvasyocchedaṃ vināśaṃ vibhavaṃ prajñāpayanti, dṛṣṭadharmanirvāṇaṃ vā punareke'bhivadanti. itīmāni pañca bhūtvā trīṇi bhavanti, trīṇi bhūtvā pañca bhavanti — ayamuddeśaḥ pañcatrayasya.
tatra bhikṣavo ye te śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, rūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, arūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, rūpiṇaṃ cārūpiṇaṃ ca vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, naivarūpiṇaṃ nārūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, ekatvasaṃjñinaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, nānātvasaṃjñinaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, parīttasaṃjñinaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, apramāṇasaṃjñinaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, etadvā punarekeṣāmupātivartamānānāṃ vijñānakṛtsnameke'bhivadantyapramāṇamāniñjyam. tadidaṃ bhikṣavastathāgato'bhijānāti. ye khalu te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, rūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, arūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, rūpiṇaṃ cārūpiṇaṃ ca vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, naivarūpiṇaṃ nārūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, ekatvasaṃjñinaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, nānātvasaṃjñinaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, parīttasaṃjñinaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, apramāṇasaṃjñinaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, yā vā punaretāsāṃ saṃjñānāṃ pariśuddhā paramā'grā'nuttarākhyāyate — yadi rūpasaṃjñānāṃ yadyarūpasaṃjñānāṃ yadyekatvasaṃjñānāṃ yadi nānātvasaṃjñānām. nāsti kiñcidityākiñcanyāyatanameke'bhivadantyapramāṇamāniñjyam. tadidaṃ saṃskṛtamaudārikam, asti khalu punaḥ saṃskārāṇāṃ nirodho'styetaditi — iti viditvā tasya niḥsaraṇadarśī tathāgatastadupātivṛttaḥ.
tatra bhikṣavo ye te śramaṇabrāhmaṇā asaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, rūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā asaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, arūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā asaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, rūpiṇaṃ cārūpiṇaṃ ca vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā asaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, naivarūpiṇaṃ nārūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā asaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt. tatra bhikṣavo ye te śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāttānete pratikrośanti. tatkasya hetoḥ? saṃjñā rogaḥ saṃjñā gaṇḍaḥ saṃjñā śalyam, etacchāntametatpraṇītaṃ yadidam — asaṃjñamiti. tadidaṃ bhikṣavastathāgato'bhijānāti ye khalu te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā asaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, rūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā asaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, arūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā asaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, rūpiṇaṃ cārūpiṇaṃ ca vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā asaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, naivarūpiṇaṃ nārūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā asaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt. yo hi kaścidbhikṣavaḥ śramaṇo vā brāhmaṇo vaivaṃ vadet — ahamanyatra rūpādanyatra vedanāyā anyatra saṃjñāyā anyatra saṃskārebhyo vijñānasyāgatiṃ vā gatiṃ vā cyutiṃ vopapattiṃ vā vṛddhiṃ vā virūḍhiṃ vā vaipulyaṃ vā prajñāpayiṣyāmīti — naitatsthānaṃ vidyate. tadidaṃ saṃskṛtamaudārikam, asti khalu punaḥ saṃskārāṇāṃ nirodho'styetaditi — iti viditvā tasya niḥsaraṇadarśī tathāgatastadupātivṛttaḥ.
tatra bhikṣavo ye te śramaṇabrāhmaṇā naivasaṃjñināsaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, rūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā naivasaṃjñināsaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, arūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā naivasaṃjñināsaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, rūpiṇaṃ cārūpiṇaṃ ca vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā naivasaṃjñināsaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, naivarūpiṇaṃ nārūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā naivasaṃjñināsaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt. tatra bhikṣavo ye te śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāttānete pratikrośanti, ye'pi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā asaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāttānete pratikrośanti. tatkasya hetoḥ? saṃjñā rogaḥ saṃjñā gaṇḍaḥ saṃjñā śalyam, asaṃjñā saṃmohaḥ, etacchāntametatpraṇītaṃ yadidam — naivasaṃjñānāsaṃjñamiti. tadidaṃ bhikṣavastathāgato'bhijānāti. ye khalu te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā naivasaṃjñināsaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, rūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā naivasaṃjñināsaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, arūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā naivasaṃjñināsaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, rūpiṇaṃ cārūpiṇaṃ ca vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā naivasaṃjñināsaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt, naivarūpiṇaṃ nārūpiṇaṃ vā te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā naivasaṃjñināsaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāt. ye hi kecidbhikṣavaḥ śramaṇā vā brāhmaṇā vā dṛṣṭaśrutamatavijñātavyasaṃskāramātreṇaitasyāyatanasyopasampadaṃ prajñāpayanti, vyasanaṃ hyetadbhikṣava ākhyāyata etasyāyatanasyopasampade. na hyetadbhikṣava āyatanaṃ saṃskārasamāpattiprāptavyamākhyāyate, saṃskārāvaśeṣasamāpattiprāptavyametadbhikṣava āyatanamākhyāyate. tadidaṃ saṃskṛtamaudārikam, asti khalu punaḥ saṃskārāṇāṃ nirodho'styetaditi — iti viditvā tasya niḥsaraṇadarśī tathāgatastadupātivṛttaḥ.
tatra bhikṣavo ye te śramaṇabrāhmaṇāḥ sataḥ sattvasyocchedaṃ vināśaṃ vibhavaṃ prajñāpayanti, tatra bhikṣavo ye te śramaṇabrāhmaṇāḥ saṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāttānete pratikrośanti, ye'pi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā asaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāttānete pratikrośanti, ye'pi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā naivasaṃjñināsaṃjñinamātmānaṃ prajñāpayantyarogaṃ paraṃ maraṇāttānete pratikrośanti. tatkasya hetoḥ? sarva eveme bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā ūrdhvasarā āsaktimevābhivadanti — iti pretya bhaviṣyāmaḥ, iti pretya bhaviṣyāma iti. tadyathāpi nāma vāṇijasya vāṇijyāyai gacchata evaṃ bhavati — ito ma idaṃ bhaviṣyati, anenedaṃ lapsya iti, evameveme bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā vāṇijopamā manye pratibhānti — iti pretya bhaviṣyāmaḥ, iti pretya bhaviṣyāma iti. tadidaṃ bhikṣavastathāgato'bhijānāti. ye khalu te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ sataḥ sattvasyocchedaṃ vināśaṃ vibhavaṃ prajñāpayanti te satkāyabhayātsatkāyaparijugupsayā satkāyamevānuparidhāvantyanuparivartante. tadyathāpi nāma śvā vadhrabaddho dṛḍhe stambhe vā kīle vopanibaddhastameva stambhaṃ vā kīlaṃ vānuparidhāvatyanuparivartate, evameveme bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāḥ satkāyabhayātsatkāyaparijugupsayā satkāyamevānuparidhāvantyanuparivartante. tadidaṃ saṃskṛtamaudārikam, asti khalu punaḥ saṃskārāṇāṃ nirodho'styetaditi — iti viditvā tasya niḥsaraṇadarśī tathāgatastadupātivṛttaḥ.
ye hi kecidbhikṣavaḥ śramaṇā vā brāhmaṇā vā'parāntakalpikā aparāntānudṛṣṭayo'parāntamārabhyā'nekavidhānyadhyuktipadānyabhivadanti, sarve ta imānyeva pañcāyatanānyabhivadantyeteṣāṃ vānyatarat.
santi bhikṣava eke śramaṇabrāhmaṇāḥ pūrvāntakalpikāḥ pūrvāntānudṛṣṭayaḥ pūrvāntamārabhyā'nekavidhānyadhyuktipadānyabhivadanti. śāśvata ātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti, aśāśvata ātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti, śāśvataścāśāśvataścātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti, naivaśāśvato nāśāśvata ātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti, antavānātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti, anantavānātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti, antavāṃścānantavāṃścātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti, naivāntavānnānantavānātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti, ekatvasaṃjñyātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti, nānātvasaṃjñyātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti, parīttasaṃjñyātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti, apramāṇasaṃjñyātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti, ekāntasukhyātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti, ekāntaduḥkhyātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti, sukhaduḥkhyātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti, aduḥkhāsukhyātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi — itthameke'bhivadanti.
tatra bhikṣavo ye te śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — śāśvata ātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi, teṣāṃ vatānyatraiva śraddhāyā anyatra ruceranyatrānuśravādanyatrākāraparivitarkādanyatra dṛṣṭinidhyānakṣānteḥ pratyātmameva jñānaṃ bhaviṣyati pariśuddhaṃ paryavadātamiti — naitatsthānaṃ vidyate. pratyātmaṃ khalu punarbhikṣavo jñāne'sati pariśuddhe paryavadāte yadapi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāstatra jñānabhāgamātrameva paryavadāpayanti tadapi teṣāṃ bhavatāṃ śramaṇabrāhmaṇānāmupādānamākhyāyate. tadidaṃ saṃskṛtamaudārikam, asti khalu punaḥ saṃskārāṇāṃ nirodho'styetaditi — iti viditvā tasya niḥsaraṇadarśī tathāgatastadupātivṛttaḥ.
tatra bhikṣavo ye te śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — aśāśvata ātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi (pūrvavat) śāśvataścāśāśvataścātmā ca lokaśca (pūrvavat) naivaśāśvato nāśāśvata ātmā ca lokaśca (pūrvavat) antavānātmā ca lokaśca (pūrvavat) anantavānātmā ca lokaśca (pūrvavat) antavāṃścānantavāṃścātmā ca lokaśca (pūrvavat) naivāntavānnānantavānātmā ca lokaśca (pūrvavat) ekatvasaṃjñyātmā ca lokaśca (pūrvavat) nānātvasaṃjñyātmā ca lokaśca (pūrvavat) parīttasaṃjñyātmā ca lokaśca (pūrvavat) apramāṇasaṃjñyātmā ca lokaśca (pūrvavat) ekāntasukhyātmā ca lokaśca (pūrvavat) ekāntaduḥkhyātmā ca lokaśca (pūrvavat) sukhaduḥkhyātmā ca lokaśca (pūrvavat) aduḥkhāsukhyātmā ca lokaśca, idameva satyaṃ moghamanyaditi, teṣāṃ vatānyatraiva śraddhāyā anyatra ruceranyatrānuśravādanyatrākāraparivitarkādanyatra dṛṣṭinidhyānakṣānteḥ pratyātmameva jñānaṃ bhaviṣyati pariśuddhaṃ paryavadātamiti — naitatsthānaṃ vidyate. pratyātmaṃ khalu punarbhikṣavo jñāne'sati pariśuddhe paryavadāte yadapi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇāstatra jñānabhāgamātrameva paryavadāpayanti tadapi teṣāṃ bhavatāṃ śramaṇabrāhmaṇānāmupādānamākhyāyate. tadidaṃ saṃskṛtamaudārikam, asti khalu punaḥ saṃskārāṇāṃ nirodho'styetaditi — iti viditvā tasya niḥsaraṇadarśī tathāgatastadupātivṛttaḥ.
iha bhikṣavaḥ kaścicchramaṇo vā brāhmaṇo vā pūrvāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, aparāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, sarvaśaḥ kāmasaṃyojanānāmanadhiṣṭhānāt, pravivekāṃ prītimupasampadya viharati — etacchāntametatpraṇītaṃ yadidaṃ pravivekāṃ prītimupasampadya viharāmīti. tasya sā pravivekā prītirnirudhyate. pravivekāyāḥ prīternirodhādutpadyate daurmanasyam, daurmanasyasya nirodhādutpadyate pravivekā prītiḥ. tadyathāpi bhikṣavo yaṃ chāyā jahāti tamātapaḥ spharati, yamātapo jahāti taṃ chāyā spharati, evameva khalu bhikṣavaḥ pravivekāyāḥ prīternirodhādutpadyate daurmanasyam, daurmanasyasya nirodhādutpadyate pravivekā prītiḥ. tadidaṃ bhikṣavastathāgato'bhijānāti. ayaṃ khalu bhavāñśramaṇo vā brāhmaṇo vā pūrvāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, aparāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, sarvaśaḥ kāmasaṃyojanānāmanadhiṣṭhānāt, pravivekāṃ prītimupasampadya viharati — etacchāntametatpraṇītaṃ yadidaṃ pravivekāṃ prītimupasampadya viharāmīti. tasya sā pravivekā prītirnirudhyate. pravivekāyāḥ prīternirodhādutpadyate daurmanasyam, daurmanasyasya nirodhādutpadyate pravivekā prītiḥ. tadidaṃ saṃskṛtamaudārikam, asti khalu punaḥ saṃskārāṇāṃ nirodho'styetaditi — iti viditvā tasya niḥsaraṇadarśī tathāgatastadupātivṛttaḥ.
iha punarbhikṣavaḥ kaścicchramaṇo vā brāhmaṇo vā pūrvāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, aparāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, sarvaśaḥ kāmasaṃyojanānāmanadhiṣṭhānāt, pravivekāyāḥ prīteḥ samatikramānnirāmiṣaṃ sukhamupasampadya viharati — etacchāntametatpraṇītaṃ yadidaṃ nirāmiṣaṃ sukhamupasampadya viharāmīti. tasya tannirāmiṣaṃ sukhaṃ nirudhyate. nirāmiṣasya sukhasya nirodhādutpadyate pravivekā prītiḥ, pravivekāyāḥ prīternirodhādutpadyate nirāmiṣaṃ sukham. tadyathāpi bhikṣavo yaṃ chāyā jahāti tamātapaḥ spharati, yamātapo jahāti taṃ chāyā spharati, evameva khalu bhikṣavo nirāmiṣasya sukhasya nirodhādutpadyate pravivekā prītiḥ, pravivekāyāḥ prīternirodhādutpadyate nirāmiṣaṃ sukham. tadidaṃ bhikṣavastathāgato'bhijānāti. ayaṃ khalu bhavāñśramaṇo vā brāhmaṇo vā pūrvāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, aparāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, sarvaśaḥ kāmasaṃyojanānāmanadhiṣṭhānāt, pravivekāyāḥ prīteḥ samatikramānnirāmiṣaṃ sukhamupasampadya viharati — etacchāntametatpraṇītaṃ yadidaṃ nirāmiṣaṃ sukhamupasampadya viharāmīti. tasya tannirāmiṣaṃ sukhaṃ nirudhyate. nirāmiṣasya sukhasya nirodhādutpadyate pravivekā prītiḥ, pravivekāyāḥ prīternirodhādutpadyate nirāmiṣaṃ sukham. tadidaṃ saṃskṛtamaudārikam, asti khalu punaḥ saṃskārāṇāṃ nirodho'styetaditi — iti viditvā tasya niḥsaraṇadarśī tathāgatastadupātivṛttaḥ.
iha punarbhikṣavaḥ kaścicchramaṇo vā brāhmaṇo vā pūrvāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, aparāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, sarvaśaḥ kāmasaṃyojanānāmanadhiṣṭhānāt, pravivekāyāḥ prīteḥ samatikramānnirāmiṣasya sukhasya samatikramādaduḥkhāsukhāṃ vedanāmupasampadya viharati — etacchāntametatpraṇītaṃ yadidamaduḥkhāsukhāṃ vedanāmupasampadya viharāmīti. tasya sā'duḥkhāsukhā vedanā nirudhyate. aduḥkhāsukhāyā vedanāyā nirodhādutpadyate nirāmiṣaṃ sukham, nirāmiṣasya sukhasya nirodhādutpadyate'duḥkhāsukhā vedanā. tadyathāpi bhikṣavo yaṃ chāyā jahāti tamātapaḥ spharati, yamātapo jahāti taṃ chāyā spharati, evameva khalu bhikṣavo'duḥkhāsukhāyā vedanāyā nirodhādutpadyate nirāmiṣaṃ sukham, nirāmiṣasya sukhasya nirodhādutpadyate'duḥkhāsukhā vedanā. tadidaṃ bhikṣavastathāgato'bhijānāti. ayaṃ khalu bhavāñśramaṇo vā brāhmaṇo vā pūrvāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, aparāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, sarvaśaḥ kāmasaṃyojanānāmanadhiṣṭhānāt, pravivekāyāḥ prīteḥ samatikramānnirāmiṣasya sukhasya samatikramādaduḥkhāsukhāṃ vedanāmupasampadya viharati — etacchāntametatpraṇītaṃ yadidamaduḥkhāsukhāṃ vedanāmupasampadya viharāmīti. tasya sā'duḥkhāsukhā vedanā nirudhyate. aduḥkhāsukhāyā vedanāyā nirodhādutpadyate nirāmiṣaṃ sukham, nirāmiṣasya sukhasya nirodhādutpadyate'duḥkhāsukhā vedanā. tadidaṃ saṃskṛtamaudārikam, asti khalu punaḥ saṃskārāṇāṃ nirodho'styetaditi — iti viditvā tasya niḥsaraṇadarśī tathāgatastadupātivṛttaḥ.
iha punarbhikṣavaḥ kaścicchramaṇo vā brāhmaṇo vā pūrvāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, aparāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, sarvaśaḥ kāmasaṃyojanānāmanadhiṣṭhānāt, pravivekāyāḥ prīteḥ samatikramānnirāmiṣasya sukhasya samatikramādaduḥkhāsukhāyā vedanāyāḥ samatikramāt — śānto'hamasmi, nirvṛto'hamasmi, anupādāno'hamasmīti samanupaśyati. tadidaṃ bhikṣavastathāgato'bhijānāti. ayaṃ khalu bhavāñśramaṇo vā brāhmaṇo vā pūrvāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, aparāntānudṛṣṭīnāṃ ca pratinisargāt, sarvaśaḥ kāmasaṃyojanānāmanadhiṣṭhānāt, pravivekāyāḥ prīteḥ samatikramānnirāmiṣasya sukhasya samatikramādaduḥkhāsukhāyā vedanāyāḥ samatikramāt — śānto'hamasmi, nirvṛto'hamasmi, anupādāno'hamasmīti samanupaśyati, addhāyamāyuṣmānnirvāṇānukūlāmeva pratipadamabhivadati. atha ca punarayaṃ bhavāñśramaṇo vā brāhmaṇo vā pūrvāntānudṛṣṭiṃ vopādadāna upādatte, aparāntānudṛṣṭiṃ vopādadāna upādatte, kāmasaṃyojanaṃ vopādadāna upādatte, pravivekāṃ vā prītimupādadāna upādatte, nirāmiṣaṃ vā sukhamupādadāna upādatte, aduḥkhāsukhāṃ vā vedanāmupādadāna upādatte. yacca khalvayamāyuṣmān — śānto'hamasmi, nirvṛto'hamasmi, anupādāno'hamasmīti samanupaśyati tadapyasya bhavataḥ śramaṇasya brāhmaṇasyopādānamākhyāyate. tadidaṃ saṃskṛtamaudārikam, asti khalu punaḥ saṃskārāṇāṃ nirodho'styetaditi — iti viditvā tasya niḥsaraṇadarśī tathāgatastadupātivṛttaḥ.
idaṃ khalu punarbhikṣavastathāgatenānuttaraṃ śāntivarapadamabhisambuddhaṃ yadidam — ṣaṇṇāṃ sparśāyatanānāṃ samudayaṃ cāstaṅgamaṃ cāsvādaṃ cādīnavaṃ ca niḥsaraṇaṃ ca yathābhūtaṃ viditvā'nupādānavimokṣa iti.
idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.
pañcatrayasūtraṃ niṣṭhitaṃ dvitīyam..