← mn106 
 mn108 →

MN107 gaṇakamaudgalyāyanasūtram

Summary: The Buddha confirms to the accountant Gaṇaka Maudgalyāyana that his Dharma features a systematic, step-by-step training comparable to mathematics, archery, or equestrian training. Tracing the path from fundamental moral conduct through sense restraint to the four dhyānas and liberation, the Buddha clarifies that he acts as the pathfinder while each seeker must exert their own effort.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे देवदहवर्गे गणकमौद्गल्यायनसूत्रं सप्तमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्श्रावस्त्यां विहरति स्म पूर्वारामे मृगारमातृप्रासादे। अथ खलु गणकमौद्गल्यायनो ब्राह्मणो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्; उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु गणकमौद्गल्यायनो ब्राह्मणो भगवन्तमेतदवोचत् —

तद्यथापि भो गौतमास्य मृगारमातृप्रासादस्य दृश्यतेऽनुपूर्वशिक्षानुपूर्वक्रियानुपूर्वप्रतिपद्यदिदं — यावत्पश्चिमसोपानकलेवरात्; एषामपि हि भो गौतम ब्राह्मणानां दृश्यतेऽनुपूर्वशिक्षानुपूर्वक्रियानुपूर्वप्रतिपद्यदिदं — अध्ययने; एषामपि हि भो गौतमैष्वासानां दृश्यतेऽनुपूर्वशिक्षानुपूर्वक्रियानुपूर्वप्रतिपद्यदिदं — इष्वस्त्रे; अस्माकमपि हि भो गौतम गणकानां गणनाजीवानां दृश्यतेऽनुपूर्वशिक्षानुपूर्वक्रियानुपूर्वप्रतिपद्यदिदं — संख्याने। वयं हि भो गौतमान्तेवासिनं लब्ध्वा प्रथममेवं गणयामः — एक एककः, द्वौ द्विकौ, त्रयस्त्रिकाः, चत्वारश्चतुष्काः, पञ्च पञ्चकाः, षट् षट्काः, सप्त सप्तकाः, अष्टावष्टकाः, नव नवकाः, दश दशका इति; शतमपि वयं भो गौतम गणयामः, भूयोऽपि गणयामः। शक्या नु खलु भो गौतमास्मिन्नपि धर्मविनय एवमेवानुपूर्वशिक्षानुपूर्वक्रियानुपूर्वप्रतिपत्प्रज्ञापयितुमिति?

शक्या ब्राह्मणास्मिन्नपि धर्मविनयेऽनुपूर्वशिक्षानुपूर्वक्रियानुपूर्वप्रतिपत्प्रज्ञापयितुम्। तद्यथापि ब्राह्मण दक्षोऽश्वदमको भद्रमश्वाजनेयं लब्ध्वा प्रथमेनैव मुखाधाने कारणं कारयति, अथोत्तरं कारणं कारयति; एवमेव खलु ब्राह्मण तथागतः पुरुषदम्यं लब्ध्वा प्रथममेवं विनयति — एहि त्वं भिक्षो शीलवान्भव, प्रातिमोक्षसंवरसंवृतो विहराचारगोचरसम्पन्नोऽणुमात्रेषु वद्येषु भयदर्शी, समादाय शिक्षस्व शिक्षापदेष्विति।

यतः खलु ब्राह्मण भिक्षुः शीलवान्भवति, प्रातिमोक्षसंवरसंवृतो विहरत्याचारगोचरसम्पन्नोऽणुमात्रेषु वद्येषु भयदर्शी, समादाय शिक्षते शिक्षापदेषु, तमेनं तथागत उत्तरं विनयति — एहि त्वं भिक्षविन्द्रियेषु गुप्तद्वारो भव, चक्षुषा रूपं दृष्ट्वा मा निमित्तग्राही भूर्मानुव्यञ्जनग्राही। यदधिकरणमेनं चक्षुरिन्द्रियमसंवृतं विहरन्तमभिध्यादौर्मनस्याः पापका अकुशला धर्मा अन्वास्रवेयुस्तस्य संवराय प्रतिपद्यस्व; रक्ष चक्षुरिन्द्रियं, चक्षुरिन्द्रिये संवरमापद्यस्व। श्रोत्रेण शब्दं श्रुत्वा (पूर्ववत्) घ्राणेन गन्धं घ्रात्वा (पूर्ववत्) जिह्वया रसमास्वाद्य (पूर्ववत्) कायेन स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा (पूर्ववत्) मनसा धर्मं विज्ञाय मा निमित्तग्राही भूर्मानुव्यञ्जनग्राही। यदधिकरणमेनं मनइन्द्रियमसंवृतं विहरन्तमभिध्यादौर्मनस्याः पापका अकुशला धर्मा अन्वास्रवेयुस्तस्य संवराय प्रतिपद्यस्व; रक्ष मनइन्द्रियं, मनइन्द्रिये संवरमापद्यस्वेति।

यतः खलु ब्राह्मण भिक्षुरिन्द्रियेषु गुप्तद्वारो भवति, तमेनं तथागत उत्तरं विनयति — एहि त्वं भिक्षो भोजने मात्राज्ञो भव। प्रतिसङ्ख्याय योनिश आहारमाहरेः — नैव दवाय न मदाय न मण्डनाय न विभूषणाय, यावदेवास्य कायस्य स्थितये यापनाय विहिंसोपरतये ब्रह्मचर्यानुग्रहाय — इति पुराणीं च वेदनां प्रतिहनिष्यामि, नवां च वेदनां नोत्पादयिष्यामि, यात्रा च मे भविष्यत्यनवद्यता च स्पर्शविहारश्चेति।

यतः खलु ब्राह्मण भिक्षुर्भोजने मात्राज्ञो भवति, तमेनं तथागत उत्तरं विनयति — एहि त्वं भिक्षो जागर्यामनुयुक्तो विहर, दिवसं चङ्क्रमेण निषद्ययावरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश्चित्तं परिशोधय, रात्र्याः प्रथमं यामं चङ्क्रमेण निषद्ययावरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश्चित्तं परिशोधय, रात्र्या मध्यमं यामं दक्षिणेन पार्श्वेन सिंहशय्यां कल्पयेः पादे पादमत्याधाय स्मृतः सम्प्रजानन्नुत्थानसंज्ञां मनसि कृत्वा, रात्र्याः पश्चिमं यामं प्रत्युत्थाय चङ्क्रमेण निषद्ययावरणीयेभ्यो धर्मेभ्यश्चित्तं परिशोधयेति।

यतः खलु ब्राह्मण भिक्षुर्जागर्यामनुयुक्तो भवति, तमेनं तथागत उत्तरं विनयति — एहि त्वं भिक्षो स्मृतिसम्प्रजन्येन समन्वागतो भव, अभिक्रान्ते प्रतिक्रान्ते सम्प्रजानत्कारी, आलोकिते विलोकिते सम्प्रजानत्कारी, समीञ्जिते प्रसारिते सम्प्रजानत्कारी, सङ्घाटीपात्रचीवरधारणे सम्प्रजानत्कारी, अशिते पीते खादिते स्वादिते सम्प्रजानत्कारी, उच्चारप्रस्रावकर्मणि सम्प्रजानत्कारी, गते स्थिते निषण्णे सुप्ते जागरिते भाषिते तूष्णीम्भावे सम्प्रजानत्कारीति।

यतः खलु ब्राह्मण भिक्षुः स्मृतिसम्प्रजन्येन समन्वागतो भवति, तमेनं तथागत उत्तरं विनयति — एहि त्वं भिक्षो विविक्तं शयनासनं भजस्वारण्यं वृक्षमूलं पर्वतं कन्दरं गिरिगुहां श्मशानं वनप्रस्थमभ्यवकाशं पलालपुञ्जमिति। स विविक्तं शयनासनं भजतेऽरण्यं वृक्षमूलं पर्वतं कन्दरं गिरिगुहां श्मशानं वनप्रस्थमभ्यवकाशं पलालपुञ्जम्। स पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्तो निषीदति पर्यङ्कमाभुज्यर्जुं कायं प्रणिधाय, प्रतिमुखीं स्मृतिमुपस्थाप्य। सोऽभिध्यां लोके प्रहाय विगताभिध्येन चेतसा विहरति, अभिध्यायाश्चित्तं परिशोधयति; व्यापादप्रदोषं प्रहायाव्यापन्नचित्तो विहरति सर्वप्राणभूतहितानुकम्पी, व्यापादप्रदोषाच्चित्तं परिशोधयति; स्त्यानमिद्धं प्रहाय विगतस्त्यानमिद्धो विहरत्यालोकसंज्ञी स्मृतः सम्प्रजानन्, स्त्यानमिद्धाच्चित्तं परिशोधयति; औद्धत्यकौकृत्यं प्रहायानुद्धतो विहरत्यध्यात्मं व्युपशान्तचित्तः, औद्धत्यकौकृत्याच्चित्तं परिशोधयति; विचिकित्सां प्रहाय तीर्णविचिकित्सो विहरत्यकथङ्कथी कुशलेषु धर्मेषु, विचिकित्सायाश्चित्तं परिशोधयति।

स इमानि पञ्च निवरणाणि प्रहाय चेतस उपक्लेशान्प्रज्ञाया दुर्बलीकरणानि विविच्यैव कामैर्विविच्याकुशलैर्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं सम्प्रसादनं (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। प्रीतेश्च विरागात् (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। सुखस्य च प्रहाणात् (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति।

ये खलु ते ब्राह्मण भिक्षवः शैक्षा अप्राप्तमानसा अनुत्तरं योगक्षेमं प्रार्थयमाना विहरन्ति, तेषु म इयमेवंरूपानुशासनी भवति। ये पुनस्ते भिक्षवोऽर्हन्तः क्षीणास्रवा उषितवन्तः कृतकरणीया अपहृतभारा अनुप्राप्तसदर्थाः परिक्षीणभवसंयोजनाः सम्यगाज्ञया विमुक्ताः, तेषामिमे धर्मा दृष्टधर्मसुखविहाराय चैव संवर्तन्ते, स्मृतिसम्प्रजन्याय चेति।

एवमुक्ते गणकमौद्गल्यायनो ब्राह्मणो भगवन्तमेतदवोचत् — किं नु खलु भवतो गौतमस्य श्रावका भवता गौतमेनैवमववाद्यमाना एवमनुशिष्यमाणाः सर्वेऽत्यन्तं निष्ठां निर्वाणमाराधयन्त्युताहो केचिन्नाराधयन्तीति? अपि केचित्खलु ब्राह्मण मम श्रावका मयैवमववाद्यमाना एवमनुशिष्यमाणा अत्यन्तं निष्ठां निर्वाणमाराधयन्ति, केचिन्नाराधयन्तीति।

को नु खलु भो गौतम हेतुः कः प्रत्ययो यत्तिष्ठत्येव निर्वाणं, तिष्ठति निर्वाणगामी मार्गः, तिष्ठति भवान्गौतमः समादापयिता; अथ च पुनर्भवतो गौतमस्य श्रावका भवता गौतमेनैवमववाद्यमाना एवमनुशिष्यमाणा अपि केचिदत्यन्तं निष्ठां निर्वाणमाराधयन्ति, केचिन्नाराधयन्तीति?

तेन हि ब्राह्मण त्वामेवात्र प्रतिप्रक्ष्यामि। यथा ते क्षमेत तथा तद्व्याकुर्याः। तत्किं मन्यसे ब्राह्मण, कुशलस्त्वं राजगृहगामिनो मार्गस्येति? एवं भोः, कुशलोऽहं राजगृहगामिनो मार्गस्येति। तत्किं मन्यसे ब्राह्मण, इह पुरुष आगच्छेद्राजगृहं गन्तुकामः। स त्वामुपसङ्क्रम्यैवं वदेत् — इच्छाम्यहं भदन्त राजगृहं गन्तुम्; तस्य मे राजगृहस्य मार्गमुपदिशेति। तमेनं त्वमेवं वदेः — एहि भोः पुरुष, अयं मार्गो राजगृहं गच्छति। तेन मुहूर्तं गच्छ, तेन मुहूर्तं गत्वा द्रक्ष्यस्यमुकं नाम ग्रामम्; तेन मुहूर्तं गच्छ, तेन मुहूर्तं गत्वा द्रक्ष्यस्यमुकं नाम निगमम्; तेन मुहूर्तं गच्छ, तेन मुहूर्तं गत्वा द्रक्ष्यसि राजगृहस्यारामरामणीयकं वनरामणीयकं भूमिरामणीयकं पुष्करिणीरामणीयकमिति। स त्वयैवमववाद्यमान एवमनुशिष्यमाण उन्मार्गं गृहीत्वा पश्चान्मुखो गच्छेत्। अथ द्वितीयः पुरुष आगच्छेद्राजगृहं गन्तुकामः। स त्वामुपसङ्क्रम्यैवं वदेत् — इच्छाम्यहं भदन्त राजगृहं गन्तुम्; तस्य मे राजगृहस्य मार्गमुपदिशेति। तमेनं त्वमेवं वदेः — एहि भोः पुरुष, अयं मार्गो राजगृहं गच्छति। तेन मुहूर्तं गच्छ, तेन मुहूर्तं गत्वा द्रक्ष्यस्यमुकं नाम ग्रामम्; तेन मुहूर्तं गच्छ, तेन मुहूर्तं गत्वा द्रक्ष्यस्यमुकं नाम निगमम्; तेन मुहूर्तं गच्छ, तेन मुहूर्तं गत्वा द्रक्ष्यसि राजगृहस्यारामरामणीयकं वनरामणीयकं भूमिरामणीयकं पुष्करिणीरामणीयकमिति। स त्वयैवमववाद्यमान एवमनुशिष्यमाणः स्वस्तिना राजगृहं गच्छेत्। को नु खलु ब्राह्मण हेतुः कः प्रत्ययो यत्तिष्ठत्येव राजगृहं, तिष्ठति राजगृहगामी मार्गः, तिष्ठसि त्वं समादापयिता; अथ च पुनस्त्वयैवमववाद्यमान एवमनुशिष्यमाण एकः पुरुष उन्मार्गं गृहीत्वा पश्चान्मुखो गच्छेत्, एकः स्वस्तिना राजगृहं गच्छेदिति? अत्र किमहं भो गौतम करोमि? मार्गाख्याय्यहं भो गौतमेति।

एवमेव खलु ब्राह्मण तिष्ठत्येव निर्वाणं, तिष्ठति निर्वाणगामी मार्गः, तिष्ठाम्यहं समादापयिता; अथ च पुनर्मम श्रावका मयैवमववाद्यमाना एवमनुशिष्यमाणा अपि केचिदत्यन्तं निष्ठां निर्वाणमाराधयन्ति, केचिन्नाराधयन्ति। अत्र किमहं ब्राह्मण करोमि? मार्गाख्याय्यहं ब्राह्मण तथागत इति।

एवमुक्ते गणकमौद्गल्यायनो ब्राह्मणो भगवन्तमेतदवोचत् — य इमे भो गौतम पुद्गला अश्रद्धा जीविकार्था न श्रद्धयागारस्मादनगारिकां प्रव्रजिताः शठा मायाविनः कैतविन उद्धता उन्नडाश्चपला मुखरा विकीर्णवाच इन्द्रियेष्वगुप्तद्वारा भोजनेऽमात्राज्ञा जागर्यामननुयुक्ताः श्रामण्येऽनपेक्षवन्तः शिक्षायां न तीव्रगौरवा बाहुलिकाः शैथिलिका अवक्रमणे पूर्वङ्गमाः प्रविवेके निक्षिप्तधुराः कुसीदा हीनवीर्या मुषितस्मृतयोऽसम्प्रजानन्तोऽसमाहिता विभ्रान्तचित्ता दुष्प्रज्ञा एडमूकाः, न तैर्भवान्गौतमः सार्धं संवसति।

ये पुनस्ते कुलपुत्राः श्रद्धयागारस्मादनगारिकां प्रव्रजिता अशठा अमायाविनोऽकैतविनोऽनुद्धता अनुन्नडा अचपला अमुखरा अविकीर्णवाच इन्द्रियेषु गुप्तद्वारा भोजने मात्राज्ञा जागर्यामनुयुक्ताः श्रामण्येऽपेक्षवन्तः शिक्षायां तीव्रगौरवा अबाहुलिका अशैथिलिका अवक्रमणे निक्षिप्तधुराः प्रविवेके पूर्वङ्गमा आरब्धवीर्याः प्रहितात्मान उपस्थितस्मृतयः सम्प्रजानन्तः समाहिता एकाग्रचित्ताः प्रज्ञावन्तोऽनेडमूकाः, तैर्भवान्गौतमः सार्धं संवसति।

तद्यथापि भो गौतम ये केचिन्मूलगन्धाः, कालानुसारि तेषामग्रमाख्यायते; ये केचित्सारगन्धाः, लोहितचन्दनं तेषामग्रमाख्यायते; ये केचित्पुष्पगन्धाः, वार्षिकं तेषामग्रमाख्यायते; एवमेव भवतो गौतमस्याववादः परमोऽद्यधर्मेषु।

अभिक्रान्तं भो गौतम, अभिक्रान्तं भो गौतम। तद्यथापि भो गौतम निकुब्जितं वोत्कुब्जयेत्, प्रतिच्छन्नं वा विवृणुयात्, मूढस्य वा मार्गमाचक्षीत, अन्धकारे वा तैलप्रद्योतं धारयेच्चक्षुष्मन्तो रूपाणि द्रक्ष्यन्तीति; एवमेव भवता गौतमेनानेकपर्यायेण धर्मः प्रकाशितः। एषोऽहं भवन्तं गौतमं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षुसङ्घं च। उपासकं मां भवान्गौतमो धारयत्वद्यप्रभृति प्राणोपेतं शरणं गतमिति।

गणकमौद्गल्यायनसूत्रं निष्ठितं सप्तमम्॥

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe devadahavarge gaṇakamaudgalyāyanasūtraṃ saptamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñśrāvastyāṃ viharati sma pūrvārāme mṛgāramātṛprāsāde. atha khalu gaṇakamaudgalyāyano brāhmaṇo yena bhagavāṃstenopasamakramīt; upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu gaṇakamaudgalyāyano brāhmaṇo bhagavantametadavocat —

tadyathāpi bho gautamāsya mṛgāramātṛprāsādasya dṛśyate'nupūrvaśikṣānupūrvakriyānupūrvapratipadyadidaṃ — yāvatpaścimasopānakalevarāt; eṣāmapi hi bho gautama brāhmaṇānāṃ dṛśyate'nupūrvaśikṣānupūrvakriyānupūrvapratipadyadidaṃ — adhyayane; eṣāmapi hi bho gautamaiṣvāsānāṃ dṛśyate'nupūrvaśikṣānupūrvakriyānupūrvapratipadyadidaṃ — iṣvastre; asmākamapi hi bho gautama gaṇakānāṃ gaṇanājīvānāṃ dṛśyate'nupūrvaśikṣānupūrvakriyānupūrvapratipadyadidaṃ — saṃkhyāne. vayaṃ hi bho gautamāntevāsinaṃ labdhvā prathamamevaṃ gaṇayāmaḥ — eka ekakaḥ, dvau dvikau, trayastrikāḥ, catvāraścatuṣkāḥ, pañca pañcakāḥ, ṣaṭ ṣaṭkāḥ, sapta saptakāḥ, aṣṭāvaṣṭakāḥ, nava navakāḥ, daśa daśakā iti; śatamapi vayaṃ bho gautama gaṇayāmaḥ, bhūyo'pi gaṇayāmaḥ. śakyā nu khalu bho gautamāsminnapi dharmavinaya evamevānupūrvaśikṣānupūrvakriyānupūrvapratipatprajñāpayitumiti?

śakyā brāhmaṇāsminnapi dharmavinaye'nupūrvaśikṣānupūrvakriyānupūrvapratipatprajñāpayitum. tadyathāpi brāhmaṇa dakṣo'śvadamako bhadramaśvājaneyaṃ labdhvā prathamenaiva mukhādhāne kāraṇaṃ kārayati, athottaraṃ kāraṇaṃ kārayati; evameva khalu brāhmaṇa tathāgataḥ puruṣadamyaṃ labdhvā prathamamevaṃ vinayati — ehi tvaṃ bhikṣo śīlavānbhava, prātimokṣasaṃvarasaṃvṛto viharācāragocarasampanno'ṇumātreṣu vadyeṣu bhayadarśī, samādāya śikṣasva śikṣāpadeṣviti.

yataḥ khalu brāhmaṇa bhikṣuḥ śīlavānbhavati, prātimokṣasaṃvarasaṃvṛto viharatyācāragocarasampanno'ṇumātreṣu vadyeṣu bhayadarśī, samādāya śikṣate śikṣāpadeṣu, tamenaṃ tathāgata uttaraṃ vinayati — ehi tvaṃ bhikṣavindriyeṣu guptadvāro bhava, cakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvā mā nimittagrāhī bhūrmānuvyañjanagrāhī. yadadhikaraṇamenaṃ cakṣurindriyamasaṃvṛtaṃ viharantamabhidhyādaurmanasyāḥ pāpakā akuśalā dharmā anvāsraveyustasya saṃvarāya pratipadyasva; rakṣa cakṣurindriyaṃ, cakṣurindriye saṃvaramāpadyasva. śrotreṇa śabdaṃ śrutvā (pūrvavat) ghrāṇena gandhaṃ ghrātvā (pūrvavat) jihvayā rasamāsvādya (pūrvavat) kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvā (pūrvavat) manasā dharmaṃ vijñāya mā nimittagrāhī bhūrmānuvyañjanagrāhī. yadadhikaraṇamenaṃ manaïndriyamasaṃvṛtaṃ viharantamabhidhyādaurmanasyāḥ pāpakā akuśalā dharmā anvāsraveyustasya saṃvarāya pratipadyasva; rakṣa manaïndriyaṃ, manaïndriye saṃvaramāpadyasveti.

yataḥ khalu brāhmaṇa bhikṣurindriyeṣu guptadvāro bhavati, tamenaṃ tathāgata uttaraṃ vinayati — ehi tvaṃ bhikṣo bhojane mātrājño bhava. pratisaṅkhyāya yoniśa āhāramāhareḥ — naiva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūṣaṇāya, yāvadevāsya kāyasya sthitaye yāpanāya vihiṃsoparataye brahmacaryānugrahāya — iti purāṇīṃ ca vedanāṃ pratihaniṣyāmi, navāṃ ca vedanāṃ notpādayiṣyāmi, yātrā ca me bhaviṣyatyanavadyatā ca sparśavihāraśceti.

yataḥ khalu brāhmaṇa bhikṣurbhojane mātrājño bhavati, tamenaṃ tathāgata uttaraṃ vinayati — ehi tvaṃ bhikṣo jāgaryāmanuyukto vihara, divasaṃ caṅkrameṇa niṣadyayāvaraṇīyebhyo dharmebhyaścittaṃ pariśodhaya, rātryāḥ prathamaṃ yāmaṃ caṅkrameṇa niṣadyayāvaraṇīyebhyo dharmebhyaścittaṃ pariśodhaya, rātryā madhyamaṃ yāmaṃ dakṣiṇena pārśvena siṃhaśayyāṃ kalpayeḥ pāde pādamatyādhāya smṛtaḥ samprajānannutthānasaṃjñāṃ manasi kṛtvā, rātryāḥ paścimaṃ yāmaṃ pratyutthāya caṅkrameṇa niṣadyayāvaraṇīyebhyo dharmebhyaścittaṃ pariśodhayeti.

yataḥ khalu brāhmaṇa bhikṣurjāgaryāmanuyukto bhavati, tamenaṃ tathāgata uttaraṃ vinayati — ehi tvaṃ bhikṣo smṛtisamprajanyena samanvāgato bhava, abhikrānte pratikrānte samprajānatkārī, ālokite vilokite samprajānatkārī, samīñjite prasārite samprajānatkārī, saṅghāṭīpātracīvaradhāraṇe samprajānatkārī, aśite pīte khādite svādite samprajānatkārī, uccāraprasrāvakarmaṇi samprajānatkārī, gate sthite niṣaṇṇe supte jāgarite bhāṣite tūṣṇīmbhāve samprajānatkārīti.

yataḥ khalu brāhmaṇa bhikṣuḥ smṛtisamprajanyena samanvāgato bhavati, tamenaṃ tathāgata uttaraṃ vinayati — ehi tvaṃ bhikṣo viviktaṃ śayanāsanaṃ bhajasvāraṇyaṃ vṛkṣamūlaṃ parvataṃ kandaraṃ giriguhāṃ śmaśānaṃ vanaprasthamabhyavakāśaṃ palālapuñjamiti. sa viviktaṃ śayanāsanaṃ bhajate'raṇyaṃ vṛkṣamūlaṃ parvataṃ kandaraṃ giriguhāṃ śmaśānaṃ vanaprasthamabhyavakāśaṃ palālapuñjam. sa paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrānto niṣīdati paryaṅkamābhujyarjuṃ kāyaṃ praṇidhāya, pratimukhīṃ smṛtimupasthāpya. so'bhidhyāṃ loke prahāya vigatābhidhyena cetasā viharati, abhidhyāyāścittaṃ pariśodhayati; vyāpādapradoṣaṃ prahāyāvyāpannacitto viharati sarvaprāṇabhūtahitānukampī, vyāpādapradoṣāccittaṃ pariśodhayati; styānamiddhaṃ prahāya vigatastyānamiddho viharatyālokasaṃjñī smṛtaḥ samprajānan, styānamiddhāccittaṃ pariśodhayati; auddhatyakaukṛtyaṃ prahāyānuddhato viharatyadhyātmaṃ vyupaśāntacittaḥ, auddhatyakaukṛtyāccittaṃ pariśodhayati; vicikitsāṃ prahāya tīrṇavicikitso viharatyakathaṅkathī kuśaleṣu dharmeṣu, vicikitsāyāścittaṃ pariśodhayati.

sa imāni pañca nivaraṇāṇi prahāya cetasa upakleśānprajñāyā durbalīkaraṇāni vivicyaiva kāmairvivicyākuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati. vitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ samprasādanaṃ (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. prīteśca virāgāt (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. sukhasya ca prahāṇāt (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati.

ye khalu te brāhmaṇa bhikṣavaḥ śaikṣā aprāptamānasā anuttaraṃ yogakṣemaṃ prārthayamānā viharanti, teṣu ma iyamevaṃrūpānuśāsanī bhavati. ye punaste bhikṣavo'rhantaḥ kṣīṇāsravā uṣitavantaḥ kṛtakaraṇīyā apahṛtabhārā anuprāptasadarthāḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanāḥ samyagājñayā vimuktāḥ, teṣāmime dharmā dṛṣṭadharmasukhavihārāya caiva saṃvartante, smṛtisamprajanyāya ceti.

evamukte gaṇakamaudgalyāyano brāhmaṇo bhagavantametadavocat — kiṃ nu khalu bhavato gautamasya śrāvakā bhavatā gautamenaivamavavādyamānā evamanuśiṣyamāṇāḥ sarve'tyantaṃ niṣṭhāṃ nirvāṇamārādhayantyutāho kecinnārādhayantīti? api kecitkhalu brāhmaṇa mama śrāvakā mayaivamavavādyamānā evamanuśiṣyamāṇā atyantaṃ niṣṭhāṃ nirvāṇamārādhayanti, kecinnārādhayantīti.

ko nu khalu bho gautama hetuḥ kaḥ pratyayo yattiṣṭhatyeva nirvāṇaṃ, tiṣṭhati nirvāṇagāmī mārgaḥ, tiṣṭhati bhavāngautamaḥ samādāpayitā; atha ca punarbhavato gautamasya śrāvakā bhavatā gautamenaivamavavādyamānā evamanuśiṣyamāṇā api kecidatyantaṃ niṣṭhāṃ nirvāṇamārādhayanti, kecinnārādhayantīti?

tena hi brāhmaṇa tvāmevātra pratiprakṣyāmi. yathā te kṣameta tathā tadvyākuryāḥ. tatkiṃ manyase brāhmaṇa, kuśalastvaṃ rājagṛhagāmino mārgasyeti? evaṃ bhoḥ, kuśalo'haṃ rājagṛhagāmino mārgasyeti. tatkiṃ manyase brāhmaṇa, iha puruṣa āgacchedrājagṛhaṃ gantukāmaḥ. sa tvāmupasaṅkramyaivaṃ vadet — icchāmyahaṃ bhadanta rājagṛhaṃ gantum; tasya me rājagṛhasya mārgamupadiśeti. tamenaṃ tvamevaṃ vadeḥ — ehi bhoḥ puruṣa, ayaṃ mārgo rājagṛhaṃ gacchati. tena muhūrtaṃ gaccha, tena muhūrtaṃ gatvā drakṣyasyamukaṃ nāma grāmam; tena muhūrtaṃ gaccha, tena muhūrtaṃ gatvā drakṣyasyamukaṃ nāma nigamam; tena muhūrtaṃ gaccha, tena muhūrtaṃ gatvā drakṣyasi rājagṛhasyārāmarāmaṇīyakaṃ vanarāmaṇīyakaṃ bhūmirāmaṇīyakaṃ puṣkariṇīrāmaṇīyakamiti. sa tvayaivamavavādyamāna evamanuśiṣyamāṇa unmārgaṃ gṛhītvā paścānmukho gacchet. atha dvitīyaḥ puruṣa āgacchedrājagṛhaṃ gantukāmaḥ. sa tvāmupasaṅkramyaivaṃ vadet — icchāmyahaṃ bhadanta rājagṛhaṃ gantum; tasya me rājagṛhasya mārgamupadiśeti. tamenaṃ tvamevaṃ vadeḥ — ehi bhoḥ puruṣa, ayaṃ mārgo rājagṛhaṃ gacchati. tena muhūrtaṃ gaccha, tena muhūrtaṃ gatvā drakṣyasyamukaṃ nāma grāmam; tena muhūrtaṃ gaccha, tena muhūrtaṃ gatvā drakṣyasyamukaṃ nāma nigamam; tena muhūrtaṃ gaccha, tena muhūrtaṃ gatvā drakṣyasi rājagṛhasyārāmarāmaṇīyakaṃ vanarāmaṇīyakaṃ bhūmirāmaṇīyakaṃ puṣkariṇīrāmaṇīyakamiti. sa tvayaivamavavādyamāna evamanuśiṣyamāṇaḥ svastinā rājagṛhaṃ gacchet. ko nu khalu brāhmaṇa hetuḥ kaḥ pratyayo yattiṣṭhatyeva rājagṛhaṃ, tiṣṭhati rājagṛhagāmī mārgaḥ, tiṣṭhasi tvaṃ samādāpayitā; atha ca punastvayaivamavavādyamāna evamanuśiṣyamāṇa ekaḥ puruṣa unmārgaṃ gṛhītvā paścānmukho gacchet, ekaḥ svastinā rājagṛhaṃ gacchediti? atra kimahaṃ bho gautama karomi? mārgākhyāyyahaṃ bho gautameti.

evameva khalu brāhmaṇa tiṣṭhatyeva nirvāṇaṃ, tiṣṭhati nirvāṇagāmī mārgaḥ, tiṣṭhāmyahaṃ samādāpayitā; atha ca punarmama śrāvakā mayaivamavavādyamānā evamanuśiṣyamāṇā api kecidatyantaṃ niṣṭhāṃ nirvāṇamārādhayanti, kecinnārādhayanti. atra kimahaṃ brāhmaṇa karomi? mārgākhyāyyahaṃ brāhmaṇa tathāgata iti.

evamukte gaṇakamaudgalyāyano brāhmaṇo bhagavantametadavocat — ya ime bho gautama pudgalā aśraddhā jīvikārthā na śraddhayāgārasmādanagārikāṃ pravrajitāḥ śaṭhā māyāvinaḥ kaitavina uddhatā unnaḍāścapalā mukharā vikīrṇavāca indriyeṣvaguptadvārā bhojane'mātrājñā jāgaryāmananuyuktāḥ śrāmaṇye'napekṣavantaḥ śikṣāyāṃ na tīvragauravā bāhulikāḥ śaithilikā avakramaṇe pūrvaṅgamāḥ praviveke nikṣiptadhurāḥ kusīdā hīnavīryā muṣitasmṛtayo'samprajānanto'samāhitā vibhrāntacittā duṣprajñā eḍamūkāḥ, na tairbhavāngautamaḥ sārdhaṃ saṃvasati.

ye punaste kulaputrāḥ śraddhayāgārasmādanagārikāṃ pravrajitā aśaṭhā amāyāvino'kaitavino'nuddhatā anunnaḍā acapalā amukharā avikīrṇavāca indriyeṣu guptadvārā bhojane mātrājñā jāgaryāmanuyuktāḥ śrāmaṇye'pekṣavantaḥ śikṣāyāṃ tīvragauravā abāhulikā aśaithilikā avakramaṇe nikṣiptadhurāḥ praviveke pūrvaṅgamā ārabdhavīryāḥ prahitātmāna upasthitasmṛtayaḥ samprajānantaḥ samāhitā ekāgracittāḥ prajñāvanto'neḍamūkāḥ, tairbhavāngautamaḥ sārdhaṃ saṃvasati.

tadyathāpi bho gautama ye kecinmūlagandhāḥ, kālānusāri teṣāmagramākhyāyate; ye kecitsāragandhāḥ, lohitacandanaṃ teṣāmagramākhyāyate; ye kecitpuṣpagandhāḥ, vārṣikaṃ teṣāmagramākhyāyate; evameva bhavato gautamasyāvavādaḥ paramo'dyadharmeṣu.

abhikrāntaṃ bho gautama, abhikrāntaṃ bho gautama. tadyathāpi bho gautama nikubjitaṃ votkubjayet, praticchannaṃ vā vivṛṇuyāt, mūḍhasya vā mārgamācakṣīta, andhakāre vā tailapradyotaṃ dhārayeccakṣuṣmanto rūpāṇi drakṣyantīti; evameva bhavatā gautamenānekaparyāyeṇa dharmaḥ prakāśitaḥ. eṣo'haṃ bhavantaṃ gautamaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ca. upāsakaṃ māṃ bhavāngautamo dhārayatvadyaprabhṛti prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti.

gaṇakamaudgalyāyanasūtraṃ niṣṭhitaṃ saptamam..

← mn106 
mn 
 mn108 →