← mn111 
 mn113 →

MN112 ṣaḍviśodhanasūtraṃ

Summary: The Buddha provides six diagnostic criteria for cross-examining any monastic who claims final Arhatship to determine the authenticity of their declaration. A true Arhat demonstrates radical detachment across sensory experiences, the five clinging-aggregates (upādānaskandhas), the internal and external elements, the sense spheres, and the total eradication of 'I-making,' 'mine-making,' and latent conceit.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे अनुपदवर्गे षड्विशोधनसूत्रं द्वितीयम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनामिमन्त्रत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —

इह, भिक्षवो, भिक्षुराज्ञां व्याकरोति — क्षीणा जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं कृतं करणीयं नापरमित्थंभावायेति प्रजानामीति। तस्य, भिक्षवो, भिक्षोर्भाषितं नैवाभिनन्दितव्यं न प्रतिक्रोष्टव्यम्। अनभिनन्द्याप्रतिक्रुश्य प्रश्नः प्रष्टव्यः — चत्वार इम, आयुष्मन्व्यावहारास्तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन सम्यगाख्याताः। कतमे चत्वारः? दृष्टे दृष्टवादिता, श्रुते श्रुतवादिता, मते मतवादिता, विज्ञाते विज्ञातवादिता — इमे खल्वायुष्मंश्चत्वारो व्यवहारास्तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन सम्यगाख्याताः। कथं जानतः पुनरायुष्मतः, कथं पश्यत इमेषु चतुर्षु व्यवहारेष्वनुपादायास्रवेभ्यश्चित्तं विमुक्तमिति? क्षीणास्रवस्य, भिक्षवो, भिक्षोरुषितवतः कृतकरणीयस्यापहृतभारस्यानुप्राप्तसदर्थस्य परिक्षीणभवसंयोजनस्य सम्यगाज्ञाविमुक्तस्यायमनुधर्मो भवति व्याकरणाय — दृष्टे खल्वहमायुष्मन्तोऽनुपायोऽनपायोऽनिश्रितोऽप्रतिबद्धो विप्रमुक्तो विसंयुक्तो विमर्यादीकृतेन चेतसा विहरामि। श्रुते खल्वहमायुष्मन्तः (पूर्ववत्) मते खल्वहमायुष्मन्तः (पूर्ववत्) विज्ञाते खल्वहमायुष्मन्तोऽनुपायोऽनपायोऽनिश्रितोऽप्रतिबद्धो विप्रमुक्तो विसंयुक्तो विमर्यादीकृतेन चेतसा विहरामि। एवं खलु म आयुष्मन्तो जानत एवं पश्यत इमेषु चतुर्षु व्यवहारेष्वनुपादायास्रवेभ्यश्चित्तं विमुक्तमिति। तस्य, भिक्षवो, भिक्षोः साध्विति भाषितमभिनन्दितव्यमनुमोदितव्यम्। साध्विति भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्तरं प्रश्नः प्रष्टव्यः —

पञ्चेम, आयुष्मन्नुपादानस्कन्धास्तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन सम्यगाख्याताः। कतमे पञ्च? तद्यथा — रूपोपादानस्कन्धो वेदनोपादानस्कन्धः संज्ञोपादानस्कन्धः संस्कारोपादानस्कन्धो विज्ञानोपादानस्कन्धः — इमे खल्वायुष्मन्पञ्चोपादानस्कन्धास्तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन सम्यगाख्याताः। कथं जानतः पुनरायुष्मतः, कथं पश्यत इमेषु पञ्चसूपादानस्कन्धेष्वनुपादायास्रवेभ्यश्चित्तं विमुक्तमिति? क्षीणास्रवस्य, भिक्षवो, भिक्षोरुषितवतः कृतकरणीयस्यापहृतभारस्यानुप्राप्तसदर्थस्य परिक्षीणभवसंयोजनस्य सम्यगाज्ञाविमुक्तस्यायमनुधर्मो भवति व्याकरणाय — रूपं खल्वहमायुष्मन्तोऽबलं विरागमनाश्वासिकमिति विदित्वा ये रूप उपायोपादानाश्चेतसोऽधिष्ठानाभिनिवेशानुशयास्तेषां क्षयाद्विरागान्निरोधात्त्यागात्प्रतिनिःसर्गाद्विमुक्तं मे चित्तमिति प्रजानामि। वेदनां खल्वहमायुष्मन्तः (पूर्ववत्) संज्ञां खल्वहमायुष्मन्तः (पूर्ववत्) संस्कारान्खल्वहमायुष्मन्तः (पूर्ववत्) विज्ञानं खल्वहमायुष्मन्तोऽबलं विरागमनाश्वासिकमिति विदित्वा ये विज्ञान उपायोपादानाश्चेतसोऽधिष्ठानाभिनिवेशानुशयास्तेषां क्षयाद्विरागान्निरोधात्त्यागात्प्रतिनिःसर्गाद्विमुक्तं मे चित्तमिति प्रजानामि। एवं खलु म आयुष्मन्तो जानत एवं पश्यत इमेषु पञ्चसूपादानस्कन्धेष्वनुपादायास्रवेभ्यश्चित्तं विमुक्तमिति। तस्य, भिक्षवो, भिक्षोः साध्विति भाषितमभिनन्दितव्यमनुमोदितव्यम्। साध्विति भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्तरं प्रश्नः प्रष्टव्यः —

षडिम, आयुष्मन्धातवस्तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन सम्यगाख्याताः। कतमे षट्? पृथिवीधातुरब्धातुस्तेजोधातुर्वायुधातुराकाशधातुर्विज्ञानधातुः — इमे खल्वायुष्मन्षड्धातवस्तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन सम्यगाख्याताः। कथं जानतः पुनरायुष्मतः, कथं पश्यत इमेषु षट्सु धातुष्वनुपादायास्रवेभ्यश्चित्तं विमुक्तमिति? क्षीणास्रवस्य, भिक्षवो, भिक्षोरुषितवतः कृतकरणीयस्यापहृतभारस्यानुप्राप्तसदर्थस्य परिक्षीणभवसंयोजनस्य सम्यगाज्ञाविमुक्तस्यायमनुधर्मो भवति व्याकरणाय — पृथिवीधातुं खल्वहमायुष्मन्तो नात्मत्वेनोपागमं न च पृथिवीधातुनिश्रितमात्मानम्। ये च पृथिवीधातुनिश्रिता उपायोपादानाश्चेतसोऽधिष्ठानाभिनिवेशानुशयास्तेषां क्षयाद्विरागान्निरोधात्त्यागात्प्रतिनिःसर्गाद्विमुक्तं मे चित्तमिति प्रजानामि। अब्धातुं खल्वहमायुष्मन्तः (पूर्ववत्) तेजोधातुं खल्वहमायुष्मन्तः (पूर्ववत्) वायुधातुं खल्वहमायुष्मन्तः (पूर्ववत्) आकाशधातुं खल्वहमायुष्मन्तः (पूर्ववत्) विज्ञानधातुं खल्वहमायुष्मन्तो नात्मत्वेनोपागमं न च विज्ञानधातुनिश्रितमात्मानम्। ये च विज्ञानधातुनिश्रिता उपायोपादानाश्चेतसोऽधिष्ठानाभिनिवेशानुशयास्तेषां क्षयाद्विरागान्निरोधात्त्यागात्प्रतिनिःसर्गाद्विमुक्तं मे चित्तमिति प्रजानामि। एवं खलु म आयुष्मन्तो जानत एवं पश्यत इमेषु षट्सु धातुष्वनुपादायास्रवेभ्यश्चित्तं विमुक्तमिति। तस्य, भिक्षवो, भिक्षोः साध्विति भाषितमभिनन्दितव्यमनुमोदितव्यम्। साध्विति भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्तरं प्रश्नः प्रष्टव्यः —

षट् खलु पुनरिमान्यायुष्मन्नाध्यात्मिकबाह्यान्यायतनानि तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन सम्यगाख्यातानि। कतमानि षट्? चक्षुश्चैव रूपाणि च, श्रोत्रं च शब्दाश्च, घ्राणं च गन्धाश्च, जिह्वा च रसाश्च, कायश्च स्प्रष्टव्यानि च, मनश्च धर्माश्च — इमानि खल्वायुष्मन्षडाध्यात्मिकबाह्यान्यायतनानि तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन सम्यगाख्यातानि। कथं जानतः पुनरायुष्मतः, कथं पश्यत इमेषु षट्स्वाध्यात्मिकबाह्येष्वायतनेष्वनुपादायास्रवेभ्यश्चित्तं विमुक्तमिति? क्षीणास्रवस्य, भिक्षवो, भिक्षोरुषितवतः कृतकरणीयस्यापहृतभारस्यानुप्राप्तसदर्थस्य परिक्षीणभवसंयोजनस्य सम्यगाज्ञाविमुक्तस्यायमनुधर्मो भवति व्याकरणाय — चक्षुष्यायुष्मन्तो रूपे चक्षुर्विज्ञाने चक्षुर्विज्ञानविज्ञातव्येषु धर्मेषु यश्छन्दो यो रागो या नन्दिर्या तृष्णा ये चोपायोपादानाश्चेतसोऽधिष्ठानाभिनिवेशानुशयास्तेषां क्षयाद्विरागान्निरोधात्त्यागात्प्रतिनिःसर्गाद्विमुक्तं मे चित्तमिति प्रजानामि। श्रोत्र आयुष्मन्तः शब्दे श्रोत्रविज्ञाने (पूर्ववत्) घ्राण आयुष्मन्तो गन्धे घ्राणविज्ञाने (पूर्ववत्) जिह्वायामायुष्मन्तो रसे जिह्वाविज्ञाने (पूर्ववत्) काय आयुष्मन्तः स्प्रष्टव्ये कायविज्ञाने (पूर्ववत्) मनस्यायुष्मन्तो धर्मे मनोविज्ञाने मनोविज्ञानविज्ञातव्येषु धर्मेषु यश्छन्दो यो रागो या नन्दिर्या तृष्णा ये चोपायोपादानाश्चेतसोऽधिष्ठानाभिनिवेशानुशयास्तेषां क्षयाद्विरागान्निरोधात्त्यागात्प्रतिनिःसर्गाद्विमुक्तं मे चित्तमिति प्रजानामि। एवं खलु म आयुष्मन्तो जानत एवं पश्यत इमेषु षट्स्वाध्यात्मिकबाह्येष्वायतनेष्वनुपादायास्रवेभ्यश्चित्तं विमुक्तमिति। तस्य, भिक्षवो, भिक्षोः साध्विति भाषितमभिनन्दितव्यमनुमोदितव्यम्। साध्विति भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्तरं प्रश्नः प्रष्टव्यः —

कथं जानतः पुनरायुष्मतः, कथं पश्यतोऽस्मिंश्च सविज्ञानके काये बहिर्धा च सर्वनिमित्तेष्वहङ्कारममकारमानानुशयाः समुद्धता इति? क्षीणास्रवस्य, भिक्षवो, भिक्षोरुषितवतः कृतकरणीयस्यापहृतभारस्यानुप्राप्तसदर्थस्य परिक्षीणभवसंयोजनस्य सम्यगाज्ञाविमुक्तस्यायमनुधर्मो भवति व्याकरणाय — पूर्वं खल्वहमायुष्मन्त आगारिकभूतः सन्नविद्वानभूवम्। तस्य मे तथागतो वा तथागतश्रावको वा धर्ममदिदिशत्। तमहं धर्मं श्रुत्वा तथागते श्रद्धां प्रत्यलप्सि। स तेन श्रद्धाप्रतिलाभेन समन्वागत इति प्रत्यसङ्ख्ये — सम्बाधो गृहावासो रजःपथः, अभ्यवकाशः प्रव्रज्या। नेदं सुकरमगारमध्यावसतैकान्तपरिपूर्णमेकान्तपरिशुद्धं शङ्खलिखितं ब्रह्मचर्यं चरितुम्। यन्नूनमहं केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगार्यं प्रव्रजेयमिति।

स खल्वहमायुष्मन्तोऽपरेण समयेनाल्पं वा भोगस्कन्धं प्रहाय महान्तं वा भोगस्कन्धं प्रहायाल्पं वा ज्ञातिपरिवर्तं प्रहाय महान्तं वा ज्ञातिपरिवर्तं प्रहाय केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगार्यं प्राव्राजिषम्। स एवं प्रव्रजितः सन्भिक्षूणां शिक्षासाजीवसमापन्नः प्राणातिपातं प्रहाय प्राणातिपातात्प्रतिविरतोऽभूवं निहितदण्डो निहितशस्त्रो लज्जी दयापन्नः सर्वप्राणभूतहितानुकम्पी व्यहार्षम्। अदत्तादानं प्रहायादत्तादानात्प्रतिविरतोऽभूवं दत्तादायी दत्तप्रतिकाङ्क्ष्यस्तेनेन शुचिभूतेनात्मना व्यहार्षम्। अब्रह्मचर्यं प्रहाय ब्रह्मचार्यभूवमाराच्चारी विरतो मैथुनाद्ग्रामधर्मात्। मृषावादं प्रहाय मृषावादात्प्रतिविरतोऽभूवं सत्यवादी सत्यसन्धः स्थितः प्रत्ययिकोऽविसंवादको लोकस्य। पिशुनां वाचं प्रहाय पिशुनाया वाचः प्रतिविरतोऽभूवम् — इतः श्रुत्वा नामुत्राख्यातेमेषां भेदाय, अमुत्र वा श्रुत्वा नेमेषामाख्यातामीषां भेदाय, इति भिन्नानां वा सन्धाता सहितानां वानुप्रदाता समग्रारामः समग्ररतः समग्रनन्दी समग्रकरणीं वाचं भाषिताभूवम्। परुषां वाचं प्रहाय परुषाया वाचः प्रतिविरतोऽभूवम् — या सा वागनेला कर्णसुखा प्रेमणीया हृदयङ्गमा पौरी बहुजनकान्ता बहुजनमनोज्ञा तथारूपां वाचं भाषिताभूवम्। सम्भिन्नप्रलापं प्रहाय सम्भिन्नप्रलापात्प्रतिविरतोऽभूवम् — कालवादी भूतवाद्यर्थवादी धर्मवादी विनयवादी निधानवतीं वाचं भाषिताभूवं कालेन सापदेशां पर्यन्तवतीमर्थसंहिताम्।

स बीजग्रामभूतग्रामसमारम्भात्प्रतिविरतोऽभूवमेकभक्तिकोऽभूवं रात्र्युपरतो विरतो विकालभोजनात्। नृत्यगीतवादितविसूकदर्शनात्प्रतिविरतोऽभूवम्। मालागन्धविलेपनधारणमण्डनविभूषणस्थानात्प्रतिविरतोऽभूवम्। उच्चशयनमहाशयनात्प्रतिविरतोऽभूवम्। जातरूपरजतप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतोऽभूवमामकधान्यप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतोऽभूवमामकमांसप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतोऽभूवम्। स्त्रीकुमारिकाप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतोऽभूवं दासीदासप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतोऽभूवमजैडकप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतोऽभूवं कुक्कुटसूकरप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतोऽभूवं हस्तिगवाश्ववडवाप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतोऽभूवं क्षेत्रवस्तुप्रतिग्रहणात्प्रतिविरतोऽभूवम्। दौत्यप्रैष्यगमनानुयोगात्प्रतिविरतोऽभूवं क्रयविक्रयात्प्रतिविरतोऽभूवं तुलाकूटकांस्यकूटमानकूटात्प्रतिविरतोऽभूवमुत्कोटनवञ्चननिकृतिसाचियोगात्प्रतिविरतोऽभूवं छेदनवधबन्धनविपरामर्षालोपसहसाकारात्प्रतिविरतोऽभूवम्।

स सन्तुष्टोऽभूवं कायपरिहारिकेण चीवरेण कुक्षिपरिहारिकेण पिण्डपातेन। स येन येनैव प्राक्रमिषं समादायैव प्राक्रमिषम्। तद्यथापि नाम पक्षी शकुनो येन येनैव डयते सपत्रभार एव डयते, एवमेव खल्वहमायुष्मन्तः सन्तुष्टोऽभूवं कायपरिहारिकेण चीवरेण कुक्षिपरिहारिकेण पिण्डपातेन। स येन येनैव प्राक्रमिषं समादायैव प्राक्रमिषम्। सोऽनेनार्येण शीलस्कन्धेन समन्वागतोऽध्यात्ममनवद्यसुखं प्रत्यवेदिषम्।

स चक्षुषा रूपं दृष्ट्वा न निमित्तग्राह्यभूवं नानुव्यञ्जनग्राही। यदधिकरणमेनं चक्षुरिन्द्रियमसंवृतं विहरन्तमभिध्यादौर्मनस्याः पापका अकुशला धर्मा अन्वास्रवेयुस्तस्य संवराय प्रत्यपत्स्यरक्षिषं चक्षुरिन्द्रियं चक्षुरिन्द्रिये संवरमापत्सि। श्रोत्रेण शब्दं श्रुत्वा (पूर्ववत्) घ्राणेन गन्धं घ्रात्वा (पूर्ववत्) जिह्वया रसमास्वाद्य (पूर्ववत्) कायेन स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा (पूर्ववत्) मनसा धर्मं विज्ञाय न निमित्तग्राह्यभूवं नानुव्यञ्जनग्राही। यदधिकरणमेनं मनइन्द्रियमसंवृतं विहरन्तमभिध्यादौर्मनस्याः पापका अकुशला धर्मा अन्वास्रवेयुस्तस्य संवराय प्रत्यपत्स्यरक्षिषं मनइन्द्रियं मनइन्द्रिये संवरमापत्सि। सोऽनेनार्येणेन्द्रियसंवरेण समन्वागतोऽध्यात्ममव्यासेकसुखं प्रत्यवेदिषम्।

सोऽभिक्रान्ते प्रतिक्रान्ते सम्प्रजानत्कार्यभूवमालोकिते विलोकिते सम्प्रजानत्कार्यभूवं समिञ्जिते प्रसारिते सम्प्रजानत्कार्यभूवं सङ्घाटीपात्रचीवरधारणे सम्प्रजानत्कार्यभूवमशिते पीते खादित आस्वादिते सम्प्रजानत्कार्यभूवमुच्चारप्रस्रावकर्मणि सम्प्रजानत्कार्यभूवं गते स्थिते निषण्णे सुप्ते जागरिते भाषिते तूष्णीम्भावे सम्प्रजानत्कार्यभूवम्।

सोऽनेन चार्येण शीलस्कन्धेन समन्वागतोऽनया चार्यया सन्तुष्ट्या समन्वागतोऽनेन चार्येणेन्द्रियसंवरेण समन्वागतोऽनेन चार्येण स्मृतिसम्प्रजन्येन समन्वागतो विविक्तं शयनासनमभाक्षम् — अरण्यं वृक्षमूलं पर्वतं कन्दरं गिरिगुहां श्मशानं वनप्रस्थमभ्यवकाशं पलालपुञ्जम्। स पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्तो न्यसदं पर्यङ्कमाभुज्यर्जुं कायं प्रणिधाय प्रतिमुखं स्मृतिमुपस्थाप्य।

सोऽभिध्यां लोके प्रहाय विगताभिध्येन चेतसा व्यहार्षमभिध्यायाश्चित्तं पर्यशूशुधम्। व्यापादप्रदोषं प्रहायाव्यापन्नचित्तो व्यहार्षं सर्वप्राणभूतहितानुकम्पी व्यापादप्रदोषाच्चित्तं पर्यशूशुधम्। स्त्यानमिद्धं प्रहाय विगतस्त्यानमिद्धो व्यहार्षमालोकसंज्ञी स्मृतः सम्प्रजानन्स्त्यानमिद्धाच्चित्तं पर्यशूशुधम्। औद्धत्यकौकृत्यं प्रहायानुद्धतो व्यहार्षमध्यात्मं व्युपशान्तचित्त औद्धत्यकौकृत्याच्चित्तं पर्यशूशुधम्। विचिकित्सां प्रहाय तीर्णविचिकित्सो व्यहार्षमकथङ्कथी कुशलेषु धर्मेषु विचिकित्सायाश्चित्तं पर्यशूशुधम्।

स इमानि पञ्च निवारणानि प्रहाय चेतस उपक्लेशान्प्रज्ञाया दुर्बलीकरणानि विविच्यैव कामेभ्यो विविच्याकुशलेभ्यो धर्मेभ्यः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य व्यहार्षम्। वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं सम्प्रसादनं चेतस एकोद्भावमवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानम् (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानम् (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य व्यहार्षम्।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनेञ्ज्यप्राप्त आस्रवाणां क्षयज्ञानाय चित्तमभ्यनीनमम्। स इदं दुःखमिति यथाभूतमभ्यज्ञासमयं दुःखसमुदय इति यथाभूतमभ्यज्ञासमयं दुःखनिरोध इति यथाभूतमभ्यज्ञासमियं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमभ्यज्ञासमिमास्रवा इति यथाभूतमभ्यज्ञासमयमास्रवसमुदय इति यथाभूतमभ्यज्ञासमयमास्रवनिरोध इति यथाभूतमभ्यज्ञासमियमास्रवनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमभ्यज्ञासम्। तस्य म एवं जानत एवं पश्यतः कामास्रवादपि चित्तं व्यमुक्त, भवास्रवादपि चित्तं व्यमुक्त, अविद्यास्रवादपि चित्तं व्यमुक्त — विमुक्ते विमुक्तमिति ज्ञानमभूत्। क्षीणा जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं कृतं करणीयं नापरमित्थंभावायेत्यभ्यज्ञासम्। एवं खलु म आयुष्मन्तो जानत एवं पश्यतोऽस्मिंश्च सविज्ञानके काये बहिर्धा च सर्वनिमित्तेष्वहङ्कारममकारमानानुशयाः समुद्धता इति। तस्य, भिक्षवो, भिक्षोः साध्विति भाषितमभिनन्दितव्यमनुमोदितव्यम्। साध्विति भाषितमभिनन्द्यानुमोद्यैवं स्याद्वचनीयः — लाभा न आयुष्मन्सुलब्धं न आयुष्मन्ये वयमायुष्मन्तं तादृशं सब्रह्मचारिणं समनुपश्याम इति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।

षड्विशोधनसूत्रं निष्ठितं द्वितीयम्॥

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe anupadavarge ṣaḍviśodhanasūtraṃ dvitīyam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmimantrata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —

iha, bhikṣavo, bhikṣurājñāṃ vyākaroti — kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānāmīti. tasya, bhikṣavo, bhikṣorbhāṣitaṃ naivābhinanditavyaṃ na pratikroṣṭavyam. anabhinandyāpratikruśya praśnaḥ praṣṭavyaḥ — catvāra ima, āyuṣmanvyāvahārāstena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena samyagākhyātāḥ. katame catvāraḥ? dṛṣṭe dṛṣṭavāditā, śrute śrutavāditā, mate matavāditā, vijñāte vijñātavāditā — ime khalvāyuṣmaṃścatvāro vyavahārāstena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena samyagākhyātāḥ. kathaṃ jānataḥ punarāyuṣmataḥ, kathaṃ paśyata imeṣu caturṣu vyavahāreṣvanupādāyāsravebhyaścittaṃ vimuktamiti? kṣīṇāsravasya, bhikṣavo, bhikṣoruṣitavataḥ kṛtakaraṇīyasyāpahṛtabhārasyānuprāptasadarthasya parikṣīṇabhavasaṃyojanasya samyagājñāvimuktasyāyamanudharmo bhavati vyākaraṇāya — dṛṣṭe khalvahamāyuṣmanto'nupāyo'napāyo'niśrito'pratibaddho vipramukto visaṃyukto vimaryādīkṛtena cetasā viharāmi. śrute khalvahamāyuṣmantaḥ (pūrvavat) mate khalvahamāyuṣmantaḥ (pūrvavat) vijñāte khalvahamāyuṣmanto'nupāyo'napāyo'niśrito'pratibaddho vipramukto visaṃyukto vimaryādīkṛtena cetasā viharāmi. evaṃ khalu ma āyuṣmanto jānata evaṃ paśyata imeṣu caturṣu vyavahāreṣvanupādāyāsravebhyaścittaṃ vimuktamiti. tasya, bhikṣavo, bhikṣoḥ sādhviti bhāṣitamabhinanditavyamanumoditavyam. sādhviti bhāṣitamabhinandyānumodyottaraṃ praśnaḥ praṣṭavyaḥ —

pañcema, āyuṣmannupādānaskandhāstena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena samyagākhyātāḥ. katame pañca? tadyathā — rūpopādānaskandho vedanopādānaskandhaḥ saṃjñopādānaskandhaḥ saṃskāropādānaskandho vijñānopādānaskandhaḥ — ime khalvāyuṣmanpañcopādānaskandhāstena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena samyagākhyātāḥ. kathaṃ jānataḥ punarāyuṣmataḥ, kathaṃ paśyata imeṣu pañcasūpādānaskandheṣvanupādāyāsravebhyaścittaṃ vimuktamiti? kṣīṇāsravasya, bhikṣavo, bhikṣoruṣitavataḥ kṛtakaraṇīyasyāpahṛtabhārasyānuprāptasadarthasya parikṣīṇabhavasaṃyojanasya samyagājñāvimuktasyāyamanudharmo bhavati vyākaraṇāya — rūpaṃ khalvahamāyuṣmanto'balaṃ virāgamanāśvāsikamiti viditvā ye rūpa upāyopādānāścetaso'dhiṣṭhānābhiniveśānuśayāsteṣāṃ kṣayādvirāgānnirodhāttyāgātpratiniḥsargādvimuktaṃ me cittamiti prajānāmi. vedanāṃ khalvahamāyuṣmantaḥ (pūrvavat) saṃjñāṃ khalvahamāyuṣmantaḥ (pūrvavat) saṃskārānkhalvahamāyuṣmantaḥ (pūrvavat) vijñānaṃ khalvahamāyuṣmanto'balaṃ virāgamanāśvāsikamiti viditvā ye vijñāna upāyopādānāścetaso'dhiṣṭhānābhiniveśānuśayāsteṣāṃ kṣayādvirāgānnirodhāttyāgātpratiniḥsargādvimuktaṃ me cittamiti prajānāmi. evaṃ khalu ma āyuṣmanto jānata evaṃ paśyata imeṣu pañcasūpādānaskandheṣvanupādāyāsravebhyaścittaṃ vimuktamiti. tasya, bhikṣavo, bhikṣoḥ sādhviti bhāṣitamabhinanditavyamanumoditavyam. sādhviti bhāṣitamabhinandyānumodyottaraṃ praśnaḥ praṣṭavyaḥ —

ṣaḍima, āyuṣmandhātavastena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena samyagākhyātāḥ. katame ṣaṭ? pṛthivīdhāturabdhātustejodhāturvāyudhāturākāśadhāturvijñānadhātuḥ — ime khalvāyuṣmanṣaḍdhātavastena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena samyagākhyātāḥ. kathaṃ jānataḥ punarāyuṣmataḥ, kathaṃ paśyata imeṣu ṣaṭsu dhātuṣvanupādāyāsravebhyaścittaṃ vimuktamiti? kṣīṇāsravasya, bhikṣavo, bhikṣoruṣitavataḥ kṛtakaraṇīyasyāpahṛtabhārasyānuprāptasadarthasya parikṣīṇabhavasaṃyojanasya samyagājñāvimuktasyāyamanudharmo bhavati vyākaraṇāya — pṛthivīdhātuṃ khalvahamāyuṣmanto nātmatvenopāgamaṃ na ca pṛthivīdhātuniśritamātmānam. ye ca pṛthivīdhātuniśritā upāyopādānāścetaso'dhiṣṭhānābhiniveśānuśayāsteṣāṃ kṣayādvirāgānnirodhāttyāgātpratiniḥsargādvimuktaṃ me cittamiti prajānāmi. abdhātuṃ khalvahamāyuṣmantaḥ (pūrvavat) tejodhātuṃ khalvahamāyuṣmantaḥ (pūrvavat) vāyudhātuṃ khalvahamāyuṣmantaḥ (pūrvavat) ākāśadhātuṃ khalvahamāyuṣmantaḥ (pūrvavat) vijñānadhātuṃ khalvahamāyuṣmanto nātmatvenopāgamaṃ na ca vijñānadhātuniśritamātmānam. ye ca vijñānadhātuniśritā upāyopādānāścetaso'dhiṣṭhānābhiniveśānuśayāsteṣāṃ kṣayādvirāgānnirodhāttyāgātpratiniḥsargādvimuktaṃ me cittamiti prajānāmi. evaṃ khalu ma āyuṣmanto jānata evaṃ paśyata imeṣu ṣaṭsu dhātuṣvanupādāyāsravebhyaścittaṃ vimuktamiti. tasya, bhikṣavo, bhikṣoḥ sādhviti bhāṣitamabhinanditavyamanumoditavyam. sādhviti bhāṣitamabhinandyānumodyottaraṃ praśnaḥ praṣṭavyaḥ —

ṣaṭ khalu punarimānyāyuṣmannādhyātmikabāhyānyāyatanāni tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena samyagākhyātāni. katamāni ṣaṭ? cakṣuścaiva rūpāṇi ca, śrotraṃ ca śabdāśca, ghrāṇaṃ ca gandhāśca, jihvā ca rasāśca, kāyaśca spraṣṭavyāni ca, manaśca dharmāśca — imāni khalvāyuṣmanṣaḍādhyātmikabāhyānyāyatanāni tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena samyagākhyātāni. kathaṃ jānataḥ punarāyuṣmataḥ, kathaṃ paśyata imeṣu ṣaṭsvādhyātmikabāhyeṣvāyataneṣvanupādāyāsravebhyaścittaṃ vimuktamiti? kṣīṇāsravasya, bhikṣavo, bhikṣoruṣitavataḥ kṛtakaraṇīyasyāpahṛtabhārasyānuprāptasadarthasya parikṣīṇabhavasaṃyojanasya samyagājñāvimuktasyāyamanudharmo bhavati vyākaraṇāya — cakṣuṣyāyuṣmanto rūpe cakṣurvijñāne cakṣurvijñānavijñātavyeṣu dharmeṣu yaśchando yo rāgo yā nandiryā tṛṣṇā ye copāyopādānāścetaso'dhiṣṭhānābhiniveśānuśayāsteṣāṃ kṣayādvirāgānnirodhāttyāgātpratiniḥsargādvimuktaṃ me cittamiti prajānāmi. śrotra āyuṣmantaḥ śabde śrotravijñāne (pūrvavat) ghrāṇa āyuṣmanto gandhe ghrāṇavijñāne (pūrvavat) jihvāyāmāyuṣmanto rase jihvāvijñāne (pūrvavat) kāya āyuṣmantaḥ spraṣṭavye kāyavijñāne (pūrvavat) manasyāyuṣmanto dharme manovijñāne manovijñānavijñātavyeṣu dharmeṣu yaśchando yo rāgo yā nandiryā tṛṣṇā ye copāyopādānāścetaso'dhiṣṭhānābhiniveśānuśayāsteṣāṃ kṣayādvirāgānnirodhāttyāgātpratiniḥsargādvimuktaṃ me cittamiti prajānāmi. evaṃ khalu ma āyuṣmanto jānata evaṃ paśyata imeṣu ṣaṭsvādhyātmikabāhyeṣvāyataneṣvanupādāyāsravebhyaścittaṃ vimuktamiti. tasya, bhikṣavo, bhikṣoḥ sādhviti bhāṣitamabhinanditavyamanumoditavyam. sādhviti bhāṣitamabhinandyānumodyottaraṃ praśnaḥ praṣṭavyaḥ —

kathaṃ jānataḥ punarāyuṣmataḥ, kathaṃ paśyato'smiṃśca savijñānake kāye bahirdhā ca sarvanimitteṣvahaṅkāramamakāramānānuśayāḥ samuddhatā iti? kṣīṇāsravasya, bhikṣavo, bhikṣoruṣitavataḥ kṛtakaraṇīyasyāpahṛtabhārasyānuprāptasadarthasya parikṣīṇabhavasaṃyojanasya samyagājñāvimuktasyāyamanudharmo bhavati vyākaraṇāya — pūrvaṃ khalvahamāyuṣmanta āgārikabhūtaḥ sannavidvānabhūvam. tasya me tathāgato vā tathāgataśrāvako vā dharmamadidiśat. tamahaṃ dharmaṃ śrutvā tathāgate śraddhāṃ pratyalapsi. sa tena śraddhāpratilābhena samanvāgata iti pratyasaṅkhye — sambādho gṛhāvāso rajaḥpathaḥ, abhyavakāśaḥ pravrajyā. nedaṃ sukaramagāramadhyāvasataikāntaparipūrṇamekāntapariśuddhaṃ śaṅkhalikhitaṃ brahmacaryaṃ caritum. yannūnamahaṃ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagāryaṃ pravrajeyamiti.

sa khalvahamāyuṣmanto'pareṇa samayenālpaṃ vā bhogaskandhaṃ prahāya mahāntaṃ vā bhogaskandhaṃ prahāyālpaṃ vā jñātiparivartaṃ prahāya mahāntaṃ vā jñātiparivartaṃ prahāya keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagāryaṃ prāvrājiṣam. sa evaṃ pravrajitaḥ sanbhikṣūṇāṃ śikṣāsājīvasamāpannaḥ prāṇātipātaṃ prahāya prāṇātipātātprativirato'bhūvaṃ nihitadaṇḍo nihitaśastro lajjī dayāpannaḥ sarvaprāṇabhūtahitānukampī vyahārṣam. adattādānaṃ prahāyādattādānātprativirato'bhūvaṃ dattādāyī dattapratikāṅkṣyastenena śucibhūtenātmanā vyahārṣam. abrahmacaryaṃ prahāya brahmacāryabhūvamārāccārī virato maithunādgrāmadharmāt. mṛṣāvādaṃ prahāya mṛṣāvādātprativirato'bhūvaṃ satyavādī satyasandhaḥ sthitaḥ pratyayiko'visaṃvādako lokasya. piśunāṃ vācaṃ prahāya piśunāyā vācaḥ prativirato'bhūvam — itaḥ śrutvā nāmutrākhyātemeṣāṃ bhedāya, amutra vā śrutvā nemeṣāmākhyātāmīṣāṃ bhedāya, iti bhinnānāṃ vā sandhātā sahitānāṃ vānupradātā samagrārāmaḥ samagrarataḥ samagranandī samagrakaraṇīṃ vācaṃ bhāṣitābhūvam. paruṣāṃ vācaṃ prahāya paruṣāyā vācaḥ prativirato'bhūvam — yā sā vāganelā karṇasukhā premaṇīyā hṛdayaṅgamā paurī bahujanakāntā bahujanamanojñā tathārūpāṃ vācaṃ bhāṣitābhūvam. sambhinnapralāpaṃ prahāya sambhinnapralāpātprativirato'bhūvam — kālavādī bhūtavādyarthavādī dharmavādī vinayavādī nidhānavatīṃ vācaṃ bhāṣitābhūvaṃ kālena sāpadeśāṃ paryantavatīmarthasaṃhitām.

sa bījagrāmabhūtagrāmasamārambhātprativirato'bhūvamekabhaktiko'bhūvaṃ rātryuparato virato vikālabhojanāt. nṛtyagītavāditavisūkadarśanātprativirato'bhūvam. mālāgandhavilepanadhāraṇamaṇḍanavibhūṣaṇasthānātprativirato'bhūvam. uccaśayanamahāśayanātprativirato'bhūvam. jātarūparajatapratigrahaṇātprativirato'bhūvamāmakadhānyapratigrahaṇātprativirato'bhūvamāmakamāṃsapratigrahaṇātprativirato'bhūvam. strīkumārikāpratigrahaṇātprativirato'bhūvaṃ dāsīdāsapratigrahaṇātprativirato'bhūvamajaiḍakapratigrahaṇātprativirato'bhūvaṃ kukkuṭasūkarapratigrahaṇātprativirato'bhūvaṃ hastigavāśvavaḍavāpratigrahaṇātprativirato'bhūvaṃ kṣetravastupratigrahaṇātprativirato'bhūvam. dautyapraiṣyagamanānuyogātprativirato'bhūvaṃ krayavikrayātprativirato'bhūvaṃ tulākūṭakāṃsyakūṭamānakūṭātprativirato'bhūvamutkoṭanavañcananikṛtisāciyogātprativirato'bhūvaṃ chedanavadhabandhanaviparāmarṣālopasahasākārātprativirato'bhūvam.

sa santuṣṭo'bhūvaṃ kāyaparihārikeṇa cīvareṇa kukṣiparihārikeṇa piṇḍapātena. sa yena yenaiva prākramiṣaṃ samādāyaiva prākramiṣam. tadyathāpi nāma pakṣī śakuno yena yenaiva ḍayate sapatrabhāra eva ḍayate, evameva khalvahamāyuṣmantaḥ santuṣṭo'bhūvaṃ kāyaparihārikeṇa cīvareṇa kukṣiparihārikeṇa piṇḍapātena. sa yena yenaiva prākramiṣaṃ samādāyaiva prākramiṣam. so'nenāryeṇa śīlaskandhena samanvāgato'dhyātmamanavadyasukhaṃ pratyavediṣam.

sa cakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvā na nimittagrāhyabhūvaṃ nānuvyañjanagrāhī. yadadhikaraṇamenaṃ cakṣurindriyamasaṃvṛtaṃ viharantamabhidhyādaurmanasyāḥ pāpakā akuśalā dharmā anvāsraveyustasya saṃvarāya pratyapatsyarakṣiṣaṃ cakṣurindriyaṃ cakṣurindriye saṃvaramāpatsi. śrotreṇa śabdaṃ śrutvā (pūrvavat) ghrāṇena gandhaṃ ghrātvā (pūrvavat) jihvayā rasamāsvādya (pūrvavat) kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvā (pūrvavat) manasā dharmaṃ vijñāya na nimittagrāhyabhūvaṃ nānuvyañjanagrāhī. yadadhikaraṇamenaṃ manaïndriyamasaṃvṛtaṃ viharantamabhidhyādaurmanasyāḥ pāpakā akuśalā dharmā anvāsraveyustasya saṃvarāya pratyapatsyarakṣiṣaṃ manaïndriyaṃ manaïndriye saṃvaramāpatsi. so'nenāryeṇendriyasaṃvareṇa samanvāgato'dhyātmamavyāsekasukhaṃ pratyavediṣam.

so'bhikrānte pratikrānte samprajānatkāryabhūvamālokite vilokite samprajānatkāryabhūvaṃ samiñjite prasārite samprajānatkāryabhūvaṃ saṅghāṭīpātracīvaradhāraṇe samprajānatkāryabhūvamaśite pīte khādita āsvādite samprajānatkāryabhūvamuccāraprasrāvakarmaṇi samprajānatkāryabhūvaṃ gate sthite niṣaṇṇe supte jāgarite bhāṣite tūṣṇīmbhāve samprajānatkāryabhūvam.

so'nena cāryeṇa śīlaskandhena samanvāgato'nayā cāryayā santuṣṭyā samanvāgato'nena cāryeṇendriyasaṃvareṇa samanvāgato'nena cāryeṇa smṛtisamprajanyena samanvāgato viviktaṃ śayanāsanamabhākṣam — araṇyaṃ vṛkṣamūlaṃ parvataṃ kandaraṃ giriguhāṃ śmaśānaṃ vanaprasthamabhyavakāśaṃ palālapuñjam. sa paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrānto nyasadaṃ paryaṅkamābhujyarjuṃ kāyaṃ praṇidhāya pratimukhaṃ smṛtimupasthāpya.

so'bhidhyāṃ loke prahāya vigatābhidhyena cetasā vyahārṣamabhidhyāyāścittaṃ paryaśūśudham. vyāpādapradoṣaṃ prahāyāvyāpannacitto vyahārṣaṃ sarvaprāṇabhūtahitānukampī vyāpādapradoṣāccittaṃ paryaśūśudham. styānamiddhaṃ prahāya vigatastyānamiddho vyahārṣamālokasaṃjñī smṛtaḥ samprajānanstyānamiddhāccittaṃ paryaśūśudham. auddhatyakaukṛtyaṃ prahāyānuddhato vyahārṣamadhyātmaṃ vyupaśāntacitta auddhatyakaukṛtyāccittaṃ paryaśūśudham. vicikitsāṃ prahāya tīrṇavicikitso vyahārṣamakathaṅkathī kuśaleṣu dharmeṣu vicikitsāyāścittaṃ paryaśūśudham.

sa imāni pañca nivāraṇāni prahāya cetasa upakleśānprajñāyā durbalīkaraṇāni vivicyaiva kāmebhyo vivicyākuśalebhyo dharmebhyaḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya vyahārṣam. vitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ samprasādanaṃ cetasa ekodbhāvamavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānam (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasampadya vyahārṣam.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āneñjyaprāpta āsravāṇāṃ kṣayajñānāya cittamabhyanīnamam. sa idaṃ duḥkhamiti yathābhūtamabhyajñāsamayaṃ duḥkhasamudaya iti yathābhūtamabhyajñāsamayaṃ duḥkhanirodha iti yathābhūtamabhyajñāsamiyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtamabhyajñāsamimāsravā iti yathābhūtamabhyajñāsamayamāsravasamudaya iti yathābhūtamabhyajñāsamayamāsravanirodha iti yathābhūtamabhyajñāsamiyamāsravanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtamabhyajñāsam. tasya ma evaṃ jānata evaṃ paśyataḥ kāmāsravādapi cittaṃ vyamukta, bhavāsravādapi cittaṃ vyamukta, avidyāsravādapi cittaṃ vyamukta — vimukte vimuktamiti jñānamabhūt. kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamitthaṃbhāvāyetyabhyajñāsam. evaṃ khalu ma āyuṣmanto jānata evaṃ paśyato'smiṃśca savijñānake kāye bahirdhā ca sarvanimitteṣvahaṅkāramamakāramānānuśayāḥ samuddhatā iti. tasya, bhikṣavo, bhikṣoḥ sādhviti bhāṣitamabhinanditavyamanumoditavyam. sādhviti bhāṣitamabhinandyānumodyaivaṃ syādvacanīyaḥ — lābhā na āyuṣmansulabdhaṃ na āyuṣmanye vayamāyuṣmantaṃ tādṛśaṃ sabrahmacāriṇaṃ samanupaśyāma iti.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.

ṣaḍviśodhanasūtraṃ niṣṭhitaṃ dvitīyam..

← mn111 
mn 
 mn113 →