← mn112 
 mn114 →

MN 113 satpuruṣasūtram

Summary: The Buddha contrasts the true person (satpuruṣa) with the untrue person based on how they handle spiritual status, ascetic practices, and meditative achievements. While the untrue person exploits noble lineage, austerity, or dhyāna attainments to puff up conceit and disparage others, the true person recognizes all states as impermanent and conditioned, maintaining humility and relentless focus on non-clinging.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे अनुपदवर्गे सत्पुरुषसूत्रं तृतीयम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनाममन्त्रत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् — सत्पुरुषधर्मं च वो, भिक्षवो, देशयिष्याम्यसत्पुरुषधर्मं च। तं शृणुत, साधु मनसिकुरुत, भाषिष्य इति। एवं, भदन्तेति खलु ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —

कतमश्च, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः? इह, भिक्षवोऽसत्पुरुष उच्चकुलात्प्रव्रजितो भवति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्म्युच्चकुलात्प्रव्रजित, इमे पुनरन्ये भिक्षवो नोच्चकुलात्प्रव्रजिता इति। स तयोच्चकुलीनतयात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयं, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — न खलूच्चकुलीनतया लोभधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, द्वेषधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, मोहधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति। नो चेदप्युच्चकुलात्प्रव्रजितो भवति, स च भवति धर्मानुधर्मप्रतिपन्नः सामीचीप्रतिपन्नोऽनुधर्मचारी, स तत्र पूज्यः, स तत्र प्रशंस्य इति। स प्रतिपदमेवान्तरं कृत्वा तयोच्चकुलीनतया नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयं, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषो महाकुलात्प्रव्रजितो भवति (पूर्ववत्) महाभोगकुलात्प्रव्रजितो भवति (पूर्ववत्) उदारभोगकुलात्प्रव्रजितो भवति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्म्युदारभोगकुलात्प्रव्रजित, इमे पुनरन्ये भिक्षवो नोदारभोगकुलात्प्रव्रजिता इति। स तयोदारभोगतयात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — न खलूदारभोगतया लोभधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, द्वेषधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, मोहधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति। नो चेदप्युदारभोगकुलात्प्रव्रजितो भवति, स च भवति धर्मानुधर्मप्रतिपन्नः सामीचीप्रतिपन्नोऽनुधर्मचारी, स तत्र पूज्यः, स तत्र प्रशंस्य इति। स प्रतिपदमेवान्तरं कृत्वा तयोदारभोगतया नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषो ज्ञातो भवति यशस्वी। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्मि ज्ञातो यशस्वीमे पुनरन्ये भिक्षवोऽल्पज्ञाता अल्पेशाख्या इति। स तेन ज्ञातत्वेनात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — न खलु ज्ञातत्वेन लोभधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, द्वेषधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, मोहधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति। नो चेदपि ज्ञातो भवति यशस्वी, स च भवति धर्मानुधर्मप्रतिपन्नः सामीचीप्रतिपन्नोऽनुधर्मचारी, स तत्र पूज्यः, स तत्र प्रशंस्य इति। स प्रतिपदमेवान्तरं कृत्वा तेन ज्ञातत्वेन नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषो लाभी भवति चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणाम्। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्मि लाभी चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणामिमे पुनरन्ये भिक्षवो न लाभिनश्चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणामिति। स तेन लाभेनात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — न खलु लाभेन लोभधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, द्वेषधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, मोहधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति। नो चेदपि लाभी भवति चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणां, स च भवति धर्मानुधर्मप्रतिपन्नः सामीचीप्रतिपन्नोऽनुधर्मचारी, स तत्र पूज्यः, स तत्र प्रशंस्य इति। स प्रतिपदमेवान्तरं कृत्वा तेन लाभेन नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषो बहुश्रुतो भवति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्मि बहुश्रुत, इमे पुनरन्ये भिक्षवो न बहुश्रुता इति। स तेन बाहुश्रुत्येनात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — न खलु बाहुश्रुत्येन लोभधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, द्वेषधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, मोहधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति। नो चेदपि बहुश्रुतो भवति, स च भवति धर्मानुधर्मप्रतिपन्नः सामीचीप्रतिपन्नोऽनुधर्मचारी, स तत्र पूज्यः, स तत्र प्रशंस्य इति। स प्रतिपदमेवान्तरं कृत्वा तेन बाहुश्रुत्येन नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषो विनयधरो भवति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्मि विनयधर, इमे पुनरन्ये भिक्षवो न विनयधरा इति। स तेन विनयधरत्वेनात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — न खलु विनयधरत्वेन लोभधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, द्वेषधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, मोहधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति। नो चेदपि विनयधरो भवति, स च भवति धर्मानुधर्मप्रतिपन्नः सामीचीप्रतिपन्नोऽनुधर्मचारी, स तत्र पूज्यः, स तत्र प्रशंस्य इति। स प्रतिपदमेवान्तरं कृत्वा तेन विनयधरत्वेन नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषो धर्मकथिको भवति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्मि धर्मकथिक, इमे पुनरन्ये भिक्षवो न धर्मकथिका इति। स तेन धर्मकथिकत्वेनात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — न खलु धर्मकथिकत्वेन लोभधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, द्वेषधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, मोहधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति। नो चेदपि धर्मकथिको भवति, स च भवति धर्मानुधर्मप्रतिपन्नः सामीचीप्रतिपन्नोऽनुधर्मचारी, स तत्र पूज्यः, स तत्र प्रशंस्य इति। स प्रतिपदमेवान्तरं कृत्वा तेन धर्मकथिकत्वेन नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुष आरण्यको भवति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्म्यारण्यक, इमे पुनरन्ये भिक्षवो नारण्यका इति। स तेनारण्यकत्वेनात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — न खल्वारण्यकत्वेन लोभधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, द्वेषधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, मोहधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति। नो चेदप्यारण्यको भवति, स च भवति धर्मानुधर्मप्रतिपन्नः सामीचीप्रतिपन्नोऽनुधर्मचारी, स तत्र पूज्यः, स तत्र प्रशंस्य इति। स प्रतिपदमेवान्तरं कृत्वा तेनारण्यकत्वेन नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषः पांसुकूलिको भवति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्मि पांसुकूलिक, इमे पुनरन्ये भिक्षवो न पांसुकूलिका इति। स तेन पांसुकूलिकत्वेनात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — न खलु पांसुकूलिकत्वेन लोभधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, द्वेषधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, मोहधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति। नो चेदपि पांसुकूलिको भवति, स च भवति धर्मानुधर्मप्रतिपन्नः सामीचीप्रतिपन्नोऽनुधर्मचारी, स तत्र पूज्यः, स तत्र प्रशंस्य इति। स प्रतिपदमेवान्तरं कृत्वा तेन पांसुकूलिकत्वेन नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषः पैण्डपातिको भवति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्मि पैण्डपातिक, इमे पुनरन्ये भिक्षवो न पैण्डपातिका इति। स तेन पैण्डपातिकत्वेनात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — न खलु पैण्डपातिकत्वेन लोभधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, द्वेषधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, मोहधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति। नो चेदपि पैण्डपातिको भवति, स च भवति धर्मानुधर्मप्रतिपन्नः सामीचीप्रतिपन्नोऽनुधर्मचारी, स तत्र पूज्यः, स तत्र प्रशंस्य इति। स प्रतिपदमेवान्तरं कृत्वा तेन पैण्डपातिकत्वेन नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषो वृक्षमूलिको भवति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्मि वृक्षमूलिक, इमे पुनरन्ये भिक्षवो न वृक्षमूलिका इति। स तेन वृक्षमूलिकत्वेनात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — न खलु वृक्षमूलिकत्वेन लोभधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, द्वेषधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, मोहधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति। नो चेदपि वृक्षमूलिको भवति, स च भवति धर्मानुधर्मप्रतिपन्नः सामीचीप्रतिपन्नोऽनुधर्मचारी, स तत्र पूज्यः, स तत्र प्रशंस्य इति। स प्रतिपदमेवान्तरं कृत्वा तेन वृक्षमूलिकत्वेन नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषः श्मशानिको भवति (पूर्ववत्) आभ्यवकाशिको भवति (पूर्ववत्) नैषद्यिको भवति (पूर्ववत्) यथासंस्तरिको भवति (पूर्ववत्) ऐकासनिको भवति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्म्यैकासनिक, इमे पुनरन्ये भिक्षवो नैकासनिका इति। स तेनैकासनिकत्वेनात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — न खल्वैकासनिकत्वेन लोभधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, द्वेषधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति, मोहधर्मा वा परिक्षयं गच्छन्ति। नो चेदप्यैकासनिको भवति, स च भवति धर्मानुधर्मप्रतिपन्नः सामीचीप्रतिपन्नोऽनुधर्मचारी, स तत्र पूज्यः, स तत्र प्रशंस्य इति। स प्रतिपदमेवान्तरं कृत्वा तेनैकासनिकत्वेन नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषो विविच्येव कामैर्विविच्याकुशलैर्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्मि प्रथमध्यानसमापत्तेर्लाभीमे पुनरन्ये भिक्षवः प्रथमध्यानसमापत्तेर्न लाभिन इति। स तया प्रथमध्यानसमापत्त्यात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — प्रथमध्यानसमापत्तेरपि खल्वतन्मयतोक्ता भगवता। येन येन हि मन्यन्ते ततस्तद्भवत्यन्यथेति। सोऽतन्मयतामेवान्तरं कृत्वा तया प्रथमध्यानसमापत्त्या नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषो वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं संप्रसादनं चेतस एकोतिभावमवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानम् (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानम् (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्मि चतुर्थध्यानसमापत्तेर्लाभीमे पुनरन्ये भिक्षवश्चतुर्थध्यानसमापत्तेर्न लाभिन इति। स तया चतुर्थध्यानसमापत्त्यात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — चतुर्थध्यानसमापत्तेरपि खल्वतन्मयतोक्ता भगवता। येन येन हि मन्यन्ते ततस्तद्भवत्यन्यथेति। सोऽतन्मयतामेवान्तरं कृत्वा तया चतुर्थध्यानसमापत्त्या नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषः सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमात्प्रतिघसंज्ञानामस्तंगमान्नानात्वसंज्ञानाममनसिकारादनन्तमाकाशमित्याकाशानन्त्यायतनमुपसंपद्य विहरति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्म्याकाशानन्त्यायतनसमापत्तेर्लाभीमे पुनरन्ये भिक्षव आकाशानन्त्यायतनसमापत्तेर्न लाभिन इति। स तयाकाशानन्त्यायतनसमापत्त्यात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — आकाशानन्त्यायतनसमापत्तेरपि खल्वतन्मयतोक्ता भगवता। येन येन हि मन्यन्ते ततस्तद्भवत्यन्यथेति। सोऽतन्मयतामेवान्तरं कृत्वा तयाकाशानन्त्यायतनसमापत्त्या नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषः सर्वश आकाशानन्त्यायतनं समतिक्रम्यानन्तं विज्ञानमिति विज्ञानानन्त्यायतनमुपसंपद्य विहरति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्मि विज्ञानानन्त्यायतनसमापत्तेर्लाभीमे पुनरन्ये भिक्षवो विज्ञानानन्त्यायतनसमापत्तेर्न लाभिन इति। स तया विज्ञानानन्त्यायतनसमापत्त्यात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — विज्ञानानन्त्यायतनसमापत्तेरपि खल्वतन्मयतोक्ता भगवता। येन येन हि मन्यन्ते ततस्तद्भवत्यन्यथेति। सोऽतन्मयतामेवान्तरं कृत्वा तया विज्ञानानन्त्यायतनसमापत्त्या नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषः सर्वशो विज्ञानानन्त्यायतनं समतिक्रम्य नास्ति किञ्चिदित्याकिञ्चन्यायतनमुपसंपद्य विहरति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्म्याकिञ्चन्यायतनसमापत्तेर्लाभीमे पुनरन्ये भिक्षव आकिञ्चन्यायतनसमापत्तेर्न लाभिन इति। स तयाकिञ्चन्यायतनसमापत्त्यात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — आकिञ्चन्यायतनसमापत्तेरपि खल्वतन्मयतोक्ता भगवता। येन येन हि मन्यन्ते ततस्तद्भवत्यन्यथेति। सोऽतन्मयतामेवान्तरं कृत्वा तयाकिञ्चन्यायतनसमापत्त्या नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवोऽसत्पुरुषः सर्वश आकिञ्चन्यायतनं समतिक्रम्य नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमुपसंपद्य विहरति। स इति प्रतिसंचष्टे — अहं खल्वस्मि नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्तेर्लाभीमे पुनरन्ये भिक्षवो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्तेर्न लाभिन इति। स तया नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्त्यात्मानमुत्कर्षयति, परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवोऽसत्पुरुषधर्मः। सत्पुरुषश्च खलु, भिक्षव, इति प्रतिसंचष्टे — नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्तेरपि खल्वतन्मयतोक्ता भगवता। येन येन हि मन्यन्ते ततस्तद्भवत्यन्यथेति। सोऽतन्मयतामेवान्तरं कृत्वा तया नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसमापत्त्या नैवात्मानमुत्कर्षयति, न परं पंसयति। अयमपि, भिक्षवः, सत्पुरुषधर्मः।

पुनश्चापरं, भिक्षवः, सत्पुरुषः सर्वशो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं समतिक्रम्य संज्ञावेदितनिरोधमुपसंपद्य विहरति। प्रज्ञया चास्य दृष्ट्वास्रवाः परिक्षीणा भवन्ति। अयं, भिक्षवो, भिक्षुर्न किञ्चिन्मन्यते, न कुत्रचिन्मन्यते, न केनचिन्मन्यत इति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।

सत्पुरुषसूत्रं निष्ठितं तृतीयम्।

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe anupadavarge satpuruṣasūtraṃ tṛtīyam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmamantrata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat — satpuruṣadharmaṃ ca vo, bhikṣavo, deśayiṣyāmyasatpuruṣadharmaṃ ca. taṃ śṛṇuta, sādhu manasikuruta, bhāṣiṣya iti. evaṃ, bhadanteti khalu te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —

katamaśca, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ? iha, bhikṣavo'satpuruṣa uccakulātpravrajito bhavati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmyuccakulātpravrajita, ime punaranye bhikṣavo noccakulātpravrajitā iti. sa tayoccakulīnatayātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayaṃ, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — na khalūccakulīnatayā lobhadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, dveṣadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, mohadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti. no cedapyuccakulātpravrajito bhavati, sa ca bhavati dharmānudharmapratipannaḥ sāmīcīpratipanno'nudharmacārī, sa tatra pūjyaḥ, sa tatra praśaṃsya iti. sa pratipadamevāntaraṃ kṛtvā tayoccakulīnatayā naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayaṃ, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣo mahākulātpravrajito bhavati (pūrvavat) mahābhogakulātpravrajito bhavati (pūrvavat) udārabhogakulātpravrajito bhavati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmyudārabhogakulātpravrajita, ime punaranye bhikṣavo nodārabhogakulātpravrajitā iti. sa tayodārabhogatayātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — na khalūdārabhogatayā lobhadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, dveṣadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, mohadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti. no cedapyudārabhogakulātpravrajito bhavati, sa ca bhavati dharmānudharmapratipannaḥ sāmīcīpratipanno'nudharmacārī, sa tatra pūjyaḥ, sa tatra praśaṃsya iti. sa pratipadamevāntaraṃ kṛtvā tayodārabhogatayā naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣo jñāto bhavati yaśasvī. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmi jñāto yaśasvīme punaranye bhikṣavo'lpajñātā alpeśākhyā iti. sa tena jñātatvenātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — na khalu jñātatvena lobhadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, dveṣadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, mohadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti. no cedapi jñāto bhavati yaśasvī, sa ca bhavati dharmānudharmapratipannaḥ sāmīcīpratipanno'nudharmacārī, sa tatra pūjyaḥ, sa tatra praśaṃsya iti. sa pratipadamevāntaraṃ kṛtvā tena jñātatvena naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣo lābhī bhavati cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmi lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāmime punaranye bhikṣavo na lābhinaścīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāmiti. sa tena lābhenātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — na khalu lābhena lobhadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, dveṣadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, mohadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti. no cedapi lābhī bhavati cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ, sa ca bhavati dharmānudharmapratipannaḥ sāmīcīpratipanno'nudharmacārī, sa tatra pūjyaḥ, sa tatra praśaṃsya iti. sa pratipadamevāntaraṃ kṛtvā tena lābhena naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣo bahuśruto bhavati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmi bahuśruta, ime punaranye bhikṣavo na bahuśrutā iti. sa tena bāhuśrutyenātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — na khalu bāhuśrutyena lobhadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, dveṣadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, mohadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti. no cedapi bahuśruto bhavati, sa ca bhavati dharmānudharmapratipannaḥ sāmīcīpratipanno'nudharmacārī, sa tatra pūjyaḥ, sa tatra praśaṃsya iti. sa pratipadamevāntaraṃ kṛtvā tena bāhuśrutyena naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣo vinayadharo bhavati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmi vinayadhara, ime punaranye bhikṣavo na vinayadharā iti. sa tena vinayadharatvenātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — na khalu vinayadharatvena lobhadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, dveṣadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, mohadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti. no cedapi vinayadharo bhavati, sa ca bhavati dharmānudharmapratipannaḥ sāmīcīpratipanno'nudharmacārī, sa tatra pūjyaḥ, sa tatra praśaṃsya iti. sa pratipadamevāntaraṃ kṛtvā tena vinayadharatvena naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣo dharmakathiko bhavati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmi dharmakathika, ime punaranye bhikṣavo na dharmakathikā iti. sa tena dharmakathikatvenātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — na khalu dharmakathikatvena lobhadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, dveṣadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, mohadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti. no cedapi dharmakathiko bhavati, sa ca bhavati dharmānudharmapratipannaḥ sāmīcīpratipanno'nudharmacārī, sa tatra pūjyaḥ, sa tatra praśaṃsya iti. sa pratipadamevāntaraṃ kṛtvā tena dharmakathikatvena naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣa āraṇyako bhavati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmyāraṇyaka, ime punaranye bhikṣavo nāraṇyakā iti. sa tenāraṇyakatvenātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — na khalvāraṇyakatvena lobhadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, dveṣadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, mohadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti. no cedapyāraṇyako bhavati, sa ca bhavati dharmānudharmapratipannaḥ sāmīcīpratipanno'nudharmacārī, sa tatra pūjyaḥ, sa tatra praśaṃsya iti. sa pratipadamevāntaraṃ kṛtvā tenāraṇyakatvena naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣaḥ pāṃsukūliko bhavati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmi pāṃsukūlika, ime punaranye bhikṣavo na pāṃsukūlikā iti. sa tena pāṃsukūlikatvenātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — na khalu pāṃsukūlikatvena lobhadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, dveṣadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, mohadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti. no cedapi pāṃsukūliko bhavati, sa ca bhavati dharmānudharmapratipannaḥ sāmīcīpratipanno'nudharmacārī, sa tatra pūjyaḥ, sa tatra praśaṃsya iti. sa pratipadamevāntaraṃ kṛtvā tena pāṃsukūlikatvena naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣaḥ paiṇḍapātiko bhavati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmi paiṇḍapātika, ime punaranye bhikṣavo na paiṇḍapātikā iti. sa tena paiṇḍapātikatvenātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — na khalu paiṇḍapātikatvena lobhadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, dveṣadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, mohadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti. no cedapi paiṇḍapātiko bhavati, sa ca bhavati dharmānudharmapratipannaḥ sāmīcīpratipanno'nudharmacārī, sa tatra pūjyaḥ, sa tatra praśaṃsya iti. sa pratipadamevāntaraṃ kṛtvā tena paiṇḍapātikatvena naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣo vṛkṣamūliko bhavati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmi vṛkṣamūlika, ime punaranye bhikṣavo na vṛkṣamūlikā iti. sa tena vṛkṣamūlikatvenātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — na khalu vṛkṣamūlikatvena lobhadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, dveṣadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, mohadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti. no cedapi vṛkṣamūliko bhavati, sa ca bhavati dharmānudharmapratipannaḥ sāmīcīpratipanno'nudharmacārī, sa tatra pūjyaḥ, sa tatra praśaṃsya iti. sa pratipadamevāntaraṃ kṛtvā tena vṛkṣamūlikatvena naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣaḥ śmaśāniko bhavati (pūrvavat) ābhyavakāśiko bhavati (pūrvavat) naiṣadyiko bhavati (pūrvavat) yathāsaṃstariko bhavati (pūrvavat) aikāsaniko bhavati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmyaikāsanika, ime punaranye bhikṣavo naikāsanikā iti. sa tenaikāsanikatvenātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — na khalvaikāsanikatvena lobhadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, dveṣadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti, mohadharmā vā parikṣayaṃ gacchanti. no cedapyaikāsaniko bhavati, sa ca bhavati dharmānudharmapratipannaḥ sāmīcīpratipanno'nudharmacārī, sa tatra pūjyaḥ, sa tatra praśaṃsya iti. sa pratipadamevāntaraṃ kṛtvā tenaikāsanikatvena naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣo vivicyeva kāmairvivicyākuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmi prathamadhyānasamāpatterlābhīme punaranye bhikṣavaḥ prathamadhyānasamāpatterna lābhina iti. sa tayā prathamadhyānasamāpattyātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — prathamadhyānasamāpatterapi khalvatanmayatoktā bhagavatā. yena yena hi manyante tatastadbhavatyanyatheti. so'tanmayatāmevāntaraṃ kṛtvā tayā prathamadhyānasamāpattyā naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣo vitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ saṃprasādanaṃ cetasa ekotibhāvamavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānam (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmi caturthadhyānasamāpatterlābhīme punaranye bhikṣavaścaturthadhyānasamāpatterna lābhina iti. sa tayā caturthadhyānasamāpattyātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — caturthadhyānasamāpatterapi khalvatanmayatoktā bhagavatā. yena yena hi manyante tatastadbhavatyanyatheti. so'tanmayatāmevāntaraṃ kṛtvā tayā caturthadhyānasamāpattyā naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣaḥ sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramātpratighasaṃjñānāmastaṃgamānnānātvasaṃjñānāmamanasikārādanantamākāśamityākāśānantyāyatanamupasaṃpadya viharati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmyākāśānantyāyatanasamāpatterlābhīme punaranye bhikṣava ākāśānantyāyatanasamāpatterna lābhina iti. sa tayākāśānantyāyatanasamāpattyātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — ākāśānantyāyatanasamāpatterapi khalvatanmayatoktā bhagavatā. yena yena hi manyante tatastadbhavatyanyatheti. so'tanmayatāmevāntaraṃ kṛtvā tayākāśānantyāyatanasamāpattyā naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣaḥ sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramyānantaṃ vijñānamiti vijñānānantyāyatanamupasaṃpadya viharati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmi vijñānānantyāyatanasamāpatterlābhīme punaranye bhikṣavo vijñānānantyāyatanasamāpatterna lābhina iti. sa tayā vijñānānantyāyatanasamāpattyātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — vijñānānantyāyatanasamāpatterapi khalvatanmayatoktā bhagavatā. yena yena hi manyante tatastadbhavatyanyatheti. so'tanmayatāmevāntaraṃ kṛtvā tayā vijñānānantyāyatanasamāpattyā naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣaḥ sarvaśo vijñānānantyāyatanaṃ samatikramya nāsti kiñcidityākiñcanyāyatanamupasaṃpadya viharati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmyākiñcanyāyatanasamāpatterlābhīme punaranye bhikṣava ākiñcanyāyatanasamāpatterna lābhina iti. sa tayākiñcanyāyatanasamāpattyātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — ākiñcanyāyatanasamāpatterapi khalvatanmayatoktā bhagavatā. yena yena hi manyante tatastadbhavatyanyatheti. so'tanmayatāmevāntaraṃ kṛtvā tayākiñcanyāyatanasamāpattyā naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavo'satpuruṣaḥ sarvaśa ākiñcanyāyatanaṃ samatikramya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamupasaṃpadya viharati. sa iti pratisaṃcaṣṭe — ahaṃ khalvasmi naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpatterlābhīme punaranye bhikṣavo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpatterna lābhina iti. sa tayā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattyātmānamutkarṣayati, paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavo'satpuruṣadharmaḥ. satpuruṣaśca khalu, bhikṣava, iti pratisaṃcaṣṭe — naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpatterapi khalvatanmayatoktā bhagavatā. yena yena hi manyante tatastadbhavatyanyatheti. so'tanmayatāmevāntaraṃ kṛtvā tayā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattyā naivātmānamutkarṣayati, na paraṃ paṃsayati. ayamapi, bhikṣavaḥ, satpuruṣadharmaḥ.

punaścāparaṃ, bhikṣavaḥ, satpuruṣaḥ sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samatikramya saṃjñāveditanirodhamupasaṃpadya viharati. prajñayā cāsya dṛṣṭvāsravāḥ parikṣīṇā bhavanti. ayaṃ, bhikṣavo, bhikṣurna kiñcinmanyate, na kutracinmanyate, na kenacinmanyata iti.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.

satpuruṣasūtraṃ niṣṭhitaṃ tṛtīyam.

← mn112 
mn 
 mn114 →