Summary: The Buddha details the extensive cultivation of mindfulness directed to the body (kāyagatāsmṛti) through breath awareness, bodily postures, full comprehension, anatomical analysis, the four primary elements, and cemetery contemplations. He illustrates the somatic pervading of the four dhyānas with vivid similes, detailing ten sublime benefits including mental mastery, fearless composure, and the realization of liberation.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे अनुपदवर्गे कायगतास्मृतिसूत्रं नवमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। अथ खलु सम्बहुलानां भिक्षूणां पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्तानामुपस्थानशालायां सन्निषण्णानां सन्निपतितानामियमन्तराकथोदपादि — आश्चर्यमायुष्मन्तोऽद्भुतमायुष्मन्तः, यावच्चेदं तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन कायगता स्मृतिर्भाविता बहुलीकृता महाफलोक्ता महानुशंसेति। इयं च हीदं तेषां भिक्षूणामन्तराकथा विप्रकृताभूत्, अथ खलु भगवान्सायाह्नसमये प्रतिसंलयनाद्व्युत्थितो येनोपस्थानशाला तेनोपासङ्क्रमीत्; उपसङ्क्रम्य प्रज्ञप्त आसने न्यषदत्। निषद्य खलु भगवान्भिक्षूनामन्त्रयत — कया नु स्थ भिक्षव एतर्हि कथया सन्निषण्णाः, का च पुनर्वोऽन्तराकथा विप्रकृतेति? इह भदन्तास्माकं पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्तानामुपस्थानशालायां सन्निषण्णानां सन्निपतितानामियमन्तराकथोदपादि — आश्चर्यमायुष्मन्तोऽद्भुतमायुष्मन्तः, यावच्चेदं तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन कायगता स्मृतिर्भाविता बहुलीकृता महाफलोक्ता महानुशंसेति। इयं खलु नो भदन्तान्तराकथा विप्रकृता, अथ भगवाननुप्राप्त इति।
कथं भाविता च भिक्षवः कायगता स्मृतिः कथं बहुलीकृता महाफला भवति महानुशंसा? इह भिक्षवो भिक्षुररण्यगतो वा वृक्षमूलगतो वा शून्यागारगतो वा निषीदति पर्यङ्कमाभुज्यर्जुं कायं प्रणिधाय परिमुखं स्मृतिमुपस्थाप्य। स स्मृत एवाश्वसिति स्मृत एव प्रश्वसिति; दीर्घं वाश्वसन्दीर्घमाश्वसिमीति प्रजानाति, दीर्घं वा प्रश्वसन्दीर्घं प्रश्वसिमीति प्रजानाति; ह्रस्वं वाश्वसन्ह्रस्वमाश्वसिमीति प्रजानाति, ह्रस्वं वा प्रश्वसन्ह्रस्वं प्रश्वसिमीति प्रजानाति; सर्वकायप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, सर्वकायप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते; प्रश्रम्भयन्कायसंस्कारमाश्वसिष्यामीति शिक्षते, प्रश्रम्भयन्कायसंस्कारं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते। तस्यैवमप्रमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतो ये गेहाश्रिताः स्मरसङ्कल्पास्ते प्रहीयन्ते। तेषां प्रहाणादध्यात्ममेव चित्तं सन्तिष्ठते सन्निषीदत्येकोति भवति समाधीयते। एवं भिक्षवो भिक्षुः कायगतां स्मृतिं भावयति।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुर्गच्छन्वा गच्छामीति प्रजानाति, स्थितो वा स्थितोऽस्मीति प्रजानाति, निषण्णो वा निषण्णोऽस्मीति प्रजानाति, शयानो वा शयानोऽस्मीति प्रजानाति। यथा यथा वा पुनरस्य कायः प्रणिहितो भवति, तथा तथैनं प्रजानाति। तस्यैवमप्रमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतो ये गेहाश्रिताः स्मरसङ्कल्पास्ते प्रहीयन्ते। तेषां प्रहाणादध्यात्ममेव चित्तं सन्तिष्ठते सन्निषीदत्येकोति भवति समाधीयते। एवमपि भिक्षवो भिक्षुः कायगतां स्मृतिं भावयति।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुरभिक्रान्ते प्रतिक्रान्ते सम्प्रजानत्कारी भवति, आलोकिते विलोकिते सम्प्रजानत्कारी भवति, समिञ्जिते प्रसारिते सम्प्रजानत्कारी भवति, सङ्घाटीपात्रचीवरधारणे सम्प्रजानत्कारी भवति, अशिते पीते खादिते स्वादिते सम्प्रजानत्कारी भवति, उच्चारप्रस्रावकर्मणि सम्प्रजानत्कारी भवति, गते स्थिते निषण्णे सुप्ते जागरिते भाषिते तूष्णीम्भावे सम्प्रजानत्कारी भवति। तस्यैवमप्रमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतो ये गेहाश्रिताः स्मरसङ्कल्पास्ते प्रहीयन्ते। तेषां प्रहाणादध्यात्ममेव चित्तं सन्तिष्ठते सन्निषीदत्येकोति भवति समाधीयते। एवमपि भिक्षवो भिक्षुः कायगतां स्मृतिं भावयति।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुरिममेव कायमूध्वं पादतलादधः केशमस्तकात्त्वक्पर्यन्तं पूर्णं नानाप्रकारस्याशुचिनः प्रत्यवेक्षते — अस्त्यस्मिन्काये केशा लोमानि नखा दन्तास्त्वङ्मांसं स्नायुरस्थ्यस्थिमज्जा वृक्को हृदयं यकृत्क्लोम प्लीहा फुप्फुसमान्त्रमान्त्रगुणमुदर्यं करीषं पित्तं श्लेष्मा पूयो लोहितं स्वेदो मेदोऽश्रु वसा खेटः शिङ्घाणिका लसिका मूत्रमिति।
तद्यथापि नाम भिक्षव उभयतोमुखी पुटोली पूर्णा नानाविधस्य धान्यस्य, तद्यथेदम् — शालीनां व्रीहीणां मुद्गानां माषाणां तिलानां तण्डुलानाम्, तामेनां चक्षुष्मान्पुरुषो मुक्त्वा प्रत्यवेक्षेत — इमे शालय इमे व्रीहय इमे मुद्गा इमे माषा इमे तिला इमे तण्डुला इति; एवमेव खलु भिक्षवो भिक्षुरिममेव कायमूध्वं पादतलादधः केशमस्तकात्त्वक्पर्यन्तं पूर्णं नानाप्रकारस्याशुचिनः प्रत्यवेक्षते — अस्त्यस्मिन्काये केशा लोमानि नखा दन्तास्त्वङ्मांसं स्नायुरस्थ्यस्थिमज्जा वृक्को हृदयं यकृत्क्लोम प्लीहा फुप्फुसमान्त्रमान्त्रगुणमुदर्यं करीषं पित्तं श्लेष्मा पूयो लोहितं स्वेदो मेदोऽश्रु वसा खेटः शिङ्घाणिका लसिका मूत्रमिति। तस्यैवमप्रमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतो ये गेहाश्रिताः स्मरसङ्कल्पास्ते प्रहीयन्ते। तेषां प्रहाणादध्यात्ममेव चित्तं सन्तिष्ठते सन्निषीदत्येकोति भवति समाधीयते। एवमपि भिक्षवो भिक्षुः कायगतां स्मृतिं भावयति।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुरिममेव कायं यथास्थितं यथाप्रणिहितं धातुशः प्रत्यवेक्षते — अस्त्यस्मिन्काये पृथिवीधातुरब्धातुस्तेजोधातुर्वायुधातुरिति।
तद्यथापि नाम भिक्षवो दक्षो गोघातको वा गोघातकान्तेवासी वा गां हत्वा चतुर्महापथे बिलशो विभज्य निषण्णः स्यात्; एवमेव खलु भिक्षवो भिक्षुरिममेव कायं यथास्थितं यथाप्रणिहितं धातुशः प्रत्यवेक्षते — अस्त्यस्मिन्काये पृथिवीधातुरब्धातुस्तेजोधातुर्वायुधातुरिति। तस्यैवमप्रमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतो ये गेहाश्रिताः स्मरसङ्कल्पास्ते प्रहीयन्ते। तेषां प्रहाणादध्यात्ममेव चित्तं सन्तिष्ठते सन्निषीदत्येकोति भवति समाधीयते। एवमपि भिक्षवो भिक्षुः कायगतां स्मृतिं भावयति।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुस्तद्यथापि पश्येच्छरीरं शिवथिकायां छर्दितमेकाहमृतं वा द्व्यहमृतं वा त्र्यहमृतं वोद्ध्मातकं विनीलकं विपूयकजातम्। स इममेव कायमुपसंहरति — अयमपि खलु काय एवन्धर्मैवम्भाव्येवमनतीत इति। तस्यैवमप्रमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतो ये गेहाश्रिताः स्मरसङ्कल्पास्ते प्रहीयन्ते। तेषां प्रहाणादध्यात्ममेव चित्तं सन्तिष्ठते सन्निषीदत्येकोति भवति समाधीयते। एवमपि भिक्षवो भिक्षुः कायगतां स्मृतिं भावयति।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुस्तद्यथापि पश्येच्छरीरं शिवथिकायां छर्दितं काकैर्वा खाद्यमानं कुररैर्वा खाद्यमानं गृध्रैर्वा खाद्यमानं कङ्कैर्वा खाद्यमानं शुनकैर्वा खाद्यमानं व्याघ्रैर्वा खाद्यमानं द्वीपिभिर्वा खाद्यमानं शृगालैर्वा खाद्यमानं विविधैर्वा प्राणकजातैः खाद्यमानम्। स इममेव कायमुपसंहरति — अयमपि खलु काय एवन्धर्मैवम्भाव्येवमनतीत इति। तस्यैवमप्रमत्तस्य (पूर्ववत्) एवमपि भिक्षवो भिक्षुः कायगतां स्मृतिं भावयति।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुस्तद्यथापि पश्येच्छरीरं शिवथिकायां छर्दितमस्थिकशृङ्खलकं समांसलोहितं स्नायुसम्बन्धं (पूर्ववत्) अस्थिकशृङ्खलकं निर्मांसलोहितम्रक्षितं स्नायुसम्बन्धं (पूर्ववत्) अस्थिकशृङ्खलकमपगतमांसलोहितं स्नायुसम्बन्धं (पूर्ववत्) अस्थिकान्यपगतसम्बन्धानि दिग्विदिग्विक्षिप्तान्यन्येन हस्तास्थिकमन्येन पादास्थिकमन्येन गुल्फास्थिकमन्येन जङ्घास्थिकमन्येनोर्वस्थिकमन्येन कट्यस्थिकमन्येन पार्श्वकास्थिकमन्येन पृष्ठास्थिकमन्येन स्कन्धास्थिकमन्येन ग्रीवास्थिकमन्येन हनुकास्थिकमन्येन दन्तास्थिकमन्येन शीर्षकटाहम्। स इममेव कायमुपसंहरति — अयमपि खलु काय एवन्धर्मैवम्भाव्येवमनतीत इति। तस्यैवमप्रमत्तस्य (पूर्ववत्) एवमपि भिक्षवो भिक्षुः कायगतां स्मृतिं भावयति।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुस्तद्यथापि पश्येच्छरीरं शिवथिकायां छर्दितम् — अस्थिकानि श्वेतानि शङ्खवर्णप्रतिभागानि (पूर्ववत्) अस्थिकानि पुञ्जीकृतानि तैरोवर्षिकाणि (पूर्ववत्) अस्थिकानि पूतीनि चूर्णकजातानि। स इममेव कायमुपसंहरति — अयमपि खलु काय एवन्धर्मैवम्भाव्येवमनतीत इति। तस्यैवमप्रमत्तस्य (पूर्ववत्) एवमपि भिक्षवो भिक्षुः कायगतां स्मृतिं भावयति।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुर्विविच्यैव कामेभ्यः (पूर्ववत्) प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। स इममेव कायं विवेकजेन प्रीतिसुखेनाभिस्यन्दयति परिस्यन्दयति परिपूरयति परिस्फरति, नास्य किञ्चित्सर्वावतः कायस्य विवेकजेन प्रीतिसुखेनास्फुटं भवति। तद्यथापि नाम भिक्षवो दक्षः स्नापको वा स्नापकान्तेवासी वा कांस्यस्थाले स्नानीयचूर्णान्याकीर्योदकेन परिप्रोषं परिप्रोषं संनयेत्, सेयं स्नानीयपिण्डी स्नेहानुगता स्नेहपरीता सान्तरबाह्या स्फुटा स्नेहेन न च प्रघरिणी; एवमेव खलु भिक्षवो भिक्षुरिममेव कायं विवेकजेन प्रीतिसुखेनाभिस्यन्दयति परिस्यन्दयति परिपूरयति परिस्फरति, नास्य किञ्चित्सर्वावतः कायस्य विवेकजेन प्रीतिसुखेनास्फुटं भवति। तस्यैवमप्रमत्तस्य (पूर्ववत्) एवमपि भिक्षवो भिक्षुः कायगतां स्मृतिं भावयति।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुर्वितर्कविचारयोर्व्युपशमात् (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। स इममेव कायं समाधिजेन प्रीतिसुखेनाभिस्यन्दयति परिस्यन्दयति परिपूरयति परिस्फरति, नास्य किञ्चित्सर्वावतः कायस्य समाधिजेन प्रीतिसुखेनास्फुटं भवति। तद्यथापि नाम भिक्षव उदकह्रदो गम्भीरोद्भिदोदकः। तस्य नैव स्यात्पूर्वास्यां दिश्युदकस्यायमुखं न पश्चिमायां दिश्युदकस्यायमुखं नोत्तरास्यां दिश्युदकस्यायमुखं न दक्षिणास्यां दिश्युदकस्यायमुखम्; देवश्च न कालेन कालं सम्यग्धारामनुप्रयच्छेत्; अथ खलु तस्मादेवोदकह्रदाच्छीता वारिधारोद्भिद्य तमेवोदकह्रदं शीतेन वारिणाभिस्यन्दयेत्परिस्यन्दयेत्परिपूरयेत्परिस्फरेत्, नास्य किञ्चित्सर्वावत उदकह्रदस्य शीतेन वारिणास्फुटं स्यात्; एवमेव खलु भिक्षवो भिक्षुरिममेव कायं समाधिजेन प्रीतिसुखेनाभिस्यन्दयति परिस्यन्दयति परिपूरयति परिस्फरति, नास्य किञ्चित्सर्वावतः कायस्य समाधिजेन प्रीतिसुखेनास्फुटं भवति। तस्यैवमप्रमत्तस्य (पूर्ववत्) एवमपि भिक्षवो भिक्षुः कायगतां स्मृतिं भावयति।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः प्रीतेश्च विरागात् (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। स इममेव कायं निष्प्रीतिकेन सुखेनाभिस्यन्दयति परिस्यन्दयति परिपूरयति परिस्फरति, नास्य किञ्चित्सर्वावतः कायस्य निष्प्रीतिकेन सुखेनास्फुटं भवति। तद्यथापि नाम भिक्षव उत्पलिन्यां वा पद्मिन्यां वा पुण्डरीकिण्यां वाप्येकत्यान्युत्पलानि वा पद्मानि वा पुण्डरीकाणि वोदके जातान्युदके संवृद्धान्युदकानुगतान्यन्तर्निमग्नपोषीणि, तानि यावच्चाग्राद्यावच्च मूलाच्छीतेन वारिणाभिष्यन्नानि परिष्यन्नानि परिपूर्णानि परिस्फुटानि, नैषां किञ्चित्सर्वावतामुत्पलानां वा पद्मानां वा पुण्डरीकाणां वा शीतेन वारिणास्फुटं स्यात्; एवमेव खलु भिक्षवो भिक्षुरिममेव कायं निष्प्रीतिकेन सुखेनाभिस्यन्दयति परिस्यन्दयति परिपूरयति परिस्फरति, नास्य किञ्चित्सर्वावतः कायस्य निष्प्रीतिकेन सुखेनास्फुटं भवति। तस्यैवमप्रमत्तस्य (पूर्ववत्) एवमपि भिक्षवो भिक्षुः कायगतां स्मृतिं भावयति।
पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः सुखस्य च प्रहाणात् (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। स इममेव कायं परिशुद्धेन चेतसा पर्यवदातेन स्फुरित्वा निषण्णो भवति, नास्य किञ्चित्सर्वावतः कायस्य परिशुद्धेन चेतसा पर्यवदातेनास्फुटं भवति। तद्यथापि नाम भिक्षवः पुरुषोऽवदातेन वस्त्रेण सशीर्षं प्रावृत्य निषण्णः स्यात्, नास्य किञ्चित्सर्वावतः कायस्यावदातेन वस्त्रेणास्फुटं स्यात्; एवमेव खलु भिक्षवो भिक्षुरिममेव कायं परिशुद्धेन चेतसा पर्यवदातेन स्फुरित्वा निषण्णो भवति, नास्य किञ्चित्सर्वावतः कायस्य परिशुद्धेन चेतसा पर्यवदातेनास्फुटं भवति। तस्यैवमप्रमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतो ये गेहाश्रिताः स्मरसङ्कल्पास्ते प्रहीयन्ते। तेषां प्रहाणादध्यात्ममेव चित्तं सन्तिष्ठते सन्निषीदत्येकोति भवति समाधीयते। एवमपि भिक्षवो भिक्षुः कायगतां स्मृतिं भावयति।
यस्य कस्यचिद्भिक्षवः कायगता स्मृतिर्भाविता बहुलीकृता, अन्तर्गता एवास्य कुशला धर्मा ये केचिद्विद्याभागीयाः। तद्यथापि नाम भिक्षवो यस्य कस्यचिन्महासमुद्रश्चेतसा स्फुटः, अन्तर्गता एवास्य कुनद्यो याः काश्चित्समुद्रङ्गमाः; एवमेव खलु भिक्षवो यस्य कस्यचित्कायगता स्मृतिर्भाविता बहुलीकृता, अन्तर्गता एवास्य कुशला धर्मा ये केचिद्विद्याभागीयाः।
यस्य कस्यचिद्भिक्षवः कायगता स्मृतिरभाविता अबहुलीकृता, लभते तस्य मारोऽवतारं लभते तस्य मार आलम्बनम्। तद्यथापि नाम भिक्षवः पुरुषो गुरुकं शिलागुडमार्द्रमृत्तिकापुञ्जे प्रक्षिपेत्। तत्किं मन्यध्वे भिक्षवः, अपि नु तद्गुरुकं शिलागुडमार्द्रमृत्तिकापुञ्जे लभेतावतारमिति? एवं भदन्त। एवमेव खलु भिक्षवो यस्य कस्यचित्कायगता स्मृतिरभाविता अबहुलीकृता, लभते तस्य मारोऽवतारं लभते तस्य मार आलम्बनम्। तद्यथापि नाम भिक्षवः शुष्कं काष्ठं कोटरम्; अथ पुरुष आगच्छेदुत्तरारणिमादाय — अग्निमभिनिर्वर्तयिष्यामि, तेजः प्रादुष्करिष्यामीति। तत्किं मन्यध्वे भिक्षवः, अपि नु स पुरुषोऽदः शुष्कं काष्ठं कोटरमुत्तरारणिमादायाभिमन्थन्नग्निमभिनिर्वर्तयेत्, तेजः प्रादुष्कुर्यादिति? एवं भदन्त। एवमेव खलु भिक्षवो यस्य कस्यचित्कायगता स्मृतिरभाविता अबहुलीकृता, लभते तस्य मारोऽवतारं लभते तस्य मार आलम्बनम्। तद्यथापि नाम भिक्षव उदकमणिको रिक्तस्तुच्छ आधारे स्थापितः; अथ पुरुष आगच्छेदुदकभारमादाय। तत्किं मन्यध्वे भिक्षवः, अपि नु स पुरुषो लभेतोदकस्य निक्षेपणमिति? एवं भदन्त। एवमेव खलु भिक्षवो यस्य कस्यचित्कायगता स्मृतिरभाविता अबहुलीकृता, लभते तस्य मारोऽवतारं लभते तस्य मार आलम्बनम्।
यस्य कस्यचिद्भिक्षवः कायगता स्मृतिर्भाविता बहुलीकृता, न तस्य लभते मारोऽवतारं न तस्य लभते मार आलम्बनम्। तद्यथापि नाम भिक्षवः पुरुषो लघुकं सूत्रगुडं सर्वसारमयेऽर्गलफलके प्रक्षिपेत्। तत्किं मन्यध्वे भिक्षवः, अपि नु स पुरुषस्तल्लघुकं सूत्रगुडं सर्वसारमयेऽर्गलफलके लभेतावतारमिति? नो ह्येतद्भदन्त। एवमेव खलु भिक्षवो यस्य कस्यचित्कायगता स्मृतिर्भाविता बहुलीकृता, न तस्य लभते मारोऽवतारं न तस्य लभते मार आलम्बनम्। तद्यथापि नाम भिक्षव आर्द्रं काष्ठं सस्नेहम्; अथ पुरुष आगच्छेदुत्तरारणिमादाय — अग्निमभिनिर्वर्तयिष्यामि, तेजः प्रादुष्करिष्यामीति। तत्किं मन्यध्वे भिक्षवः, अपि नु स पुरुषोऽद आर्द्रं काष्ठं सस्नेहमुत्तरारणिमादायाभिमन्थन्नग्निमभिनिर्वर्तयेत्, तेजः प्रादुष्कुर्यादिति? नो ह्येतद्भदन्त। एवमेव खलु भिक्षवो यस्य कस्यचित्कायगता स्मृतिर्भाविता बहुलीकृता, न तस्य लभते मारोऽवतारं न तस्य लभते मार आलम्बनम्। तद्यथापि नाम भिक्षव उदकमणिकः पूर्ण उदकस्य समतीर्थिकः काकपेय आधारे स्थापितः; अथ पुरुष आगच्छेदुदकभारमादाय। तत्किं मन्यध्वे भिक्षवः, अपि नु स पुरुषो लभेतोदकस्य निक्षेपणमिति? नो ह्येतद्भदन्त। एवमेव खलु भिक्षवो यस्य कस्यचित्कायगता स्मृतिर्भाविता बहुलीकृता, न तस्य लभते मारोऽवतारं न तस्य लभते मार आलम्बनम्।
यस्य कस्यचिद्भिक्षवः कायगता स्मृतिर्भाविता बहुलीकृता, स यस्य यस्याभिज्ञासाक्षात्करणीयस्य धर्मस्य चित्तमभिनिर्णामयत्यभिज्ञासाक्षात्क्रियायै, तत्र तत्रैव साक्षिभव्यतां प्राप्नोति सति सत्यायतने। तद्यथापि नाम भिक्षव उदकमणिकः पूर्ण उदकस्य समतीर्थिकः काकपेय आधारे स्थापितः। तमेनं बलवान्पुरुषो यतो यत आवर्जयेत्, आगच्छेदुदकमिति? एवं भदन्त। एवमेव खलु भिक्षवो यस्य कस्यचित्कायगता स्मृतिर्भाविता बहुलीकृता, स यस्य यस्याभिज्ञासाक्षात्करणीयस्य धर्मस्य चित्तमभिनिर्णामयत्यभिज्ञासाक्षात्क्रियायै, तत्र तत्रैव साक्षिभव्यतां प्राप्नोति सति सत्यायतने। तद्यथापि नाम भिक्षवः समे भूमिभागे चतुरस्रा पुष्करिणी स्यादालिबद्धा पूर्णोदकस्य समतीर्थिका काकपेया। तामेनां बलवान्पुरुषो यतो यत आलिं मुञ्चेदागच्छेदुदकमिति? एवं भदन्त। एवमेव खलु भिक्षवो यस्य कस्यचित्कायगता स्मृतिर्भाविता बहुलीकृता, स यस्य यस्याभिज्ञासाक्षात्करणीयस्य धर्मस्य चित्तमभिनिर्णामयत्यभिज्ञासाक्षात्क्रियायै, तत्र तत्रैव साक्षिभव्यतां प्राप्नोति सति सत्यायतने। तद्यथापि नाम भिक्षवः सुभूमौ चतुर्महापथे आजान्यरथो युक्तः स्यात्स्थितोऽवध्वस्तप्रतोदः; तमेनं दक्षो योग्याचार्योऽश्वदम्यसारथिरभिरुह्य वामेन हस्तेन रश्मीन्गृहीत्वा दक्षिणेन हस्तेन प्रतोदं गृहीत्वा येनेच्छकं यदिच्छकं सारयेदपि प्रत्यासारयेदपि; एवमेव खलु भिक्षवो यस्य कस्यचित्कायगता स्मृतिर्भाविता बहुलीकृता, स यस्य यस्याभिज्ञासाक्षात्करणीयस्य धर्मस्य चित्तमभिनिर्णामयत्यभिज्ञासाक्षात्क्रियायै, तत्र तत्रैव साक्षिभव्यतां प्राप्नोति सति सत्यायतने।
कायगतया भिक्षवः स्मृत्यासेवितया भावितया बहुलीकृतया यानीकृतया वस्तूकृतयानुष्ठितया परिचितया सुसमारब्धया दशानुशंसाः प्रतिकांक्ष्याः। अरतिरतिसहो भवति, न च तमरतिः सहते, उत्पन्नामरतिमभिभूय विहरति।
भयभैरवसहो भवति, न च तं भयभैरवं सहते, उत्पन्नं भयभैरवमभिभूय विहरति।
क्षमो भवति शीतस्योष्णस्य जिघत्सायाः पिपासाया दंशमशकवातातपसरीसृपसंस्पर्शानां दुरुक्तानां दुरागतानां वचनपथानाम्, उत्पन्नानां शारीरिकाणां वेदनानां दुःखानां तीव्राणां खराणां कटुकानामसातानाममनापानां प्राणहराणामधिवासकजातीयो भवति।
चतुर्णां ध्यानानामाभिचेतसिकानां दृष्टधर्मसुखविहाराणां निकामलाभी भवत्यकृच्छ्रलाभ्यकष्टलाभी।
सोऽनेकविधमृद्धिविधं प्रत्यनुभवति। एकोऽपि भूत्वा बहुधा भवति, बहुधापि भूत्वैको भवति, आविर्भावं (पूर्ववत्) यावद्ब्रह्मलोकादपि कायेन वशं वर्तयति।
दिव्यया श्रोत्रधातुना विशुद्धयातिक्रान्तमानुषिक्योभौ शब्दौ शृणोति दिव्यौ च मानुषौ च, ये दूरेऽन्तिके च (पूर्ववत्)।
परसत्त्वानां परपुद्गलानां चेतसा चेतः परीत्य प्रजानाति। सरागं वा चित्तं सरागं चित्तमिति प्रजानाति, वीतरागं वा चित्तं (पूर्ववत्) सदोषं वा चित्तं (पूर्ववत्) वीतदोषं वा चित्तं (पूर्ववत्) समोहं वा चित्तं (पूर्ववत्) वीतमोहं वा चित्तं (पूर्ववत्) संक्षिप्तं वा चित्तं (पूर्ववत्) विक्षिप्तं वा चित्तं (पूर्ववत्) महद्गतं वा चित्तं (पूर्ववत्) अमहद्गतं वा चित्तं (पूर्ववत्) सोत्तरं वा चित्तं (पूर्ववत्) अनुत्तरं वा चित्तं (पूर्ववत्) समाहितं वा चित्तं (पूर्ववत्) असमाहितं वा चित्तं (पूर्ववत्) विमुक्तं वा चित्तं (पूर्ववत्) अविमुक्तं वा चित्तमविमुक्तं चित्तमिति प्रजानाति।
सोऽनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति, तद्यथेदम् — एकामपि जातिं द्वेऽपि जाती (पूर्ववत्) इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति।
दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्, सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानाति।
आस्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरति।
कायगतया भिक्षवः स्मृत्यासेवितया भावितया बहुलीकृतया यानीकृतया वस्तूकृतयानुष्ठितया परिचितया सुसमारब्धयेमे दशानुशंसाः प्रतिकांक्ष्या इति।
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।
कायगतास्मृतिसूत्रं निष्ठितं नवमम्।
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe anupadavarge kāyagatāsmṛtisūtraṃ navamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. atha khalu sambahulānāṃ bhikṣūṇāṃ paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrāntānāmupasthānaśālāyāṃ sanniṣaṇṇānāṃ sannipatitānāmiyamantarākathodapādi — āścaryamāyuṣmanto'dbhutamāyuṣmantaḥ, yāvaccedaṃ tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena kāyagatā smṛtirbhāvitā bahulīkṛtā mahāphaloktā mahānuśaṃseti. iyaṃ ca hīdaṃ teṣāṃ bhikṣūṇāmantarākathā viprakṛtābhūt, atha khalu bhagavānsāyāhnasamaye pratisaṃlayanādvyutthito yenopasthānaśālā tenopāsaṅkramīt; upasaṅkramya prajñapta āsane nyaṣadat. niṣadya khalu bhagavānbhikṣūnāmantrayata — kayā nu stha bhikṣava etarhi kathayā sanniṣaṇṇāḥ, kā ca punarvo'ntarākathā viprakṛteti? iha bhadantāsmākaṃ paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrāntānāmupasthānaśālāyāṃ sanniṣaṇṇānāṃ sannipatitānāmiyamantarākathodapādi — āścaryamāyuṣmanto'dbhutamāyuṣmantaḥ, yāvaccedaṃ tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena kāyagatā smṛtirbhāvitā bahulīkṛtā mahāphaloktā mahānuśaṃseti. iyaṃ khalu no bhadantāntarākathā viprakṛtā, atha bhagavānanuprāpta iti.
kathaṃ bhāvitā ca bhikṣavaḥ kāyagatā smṛtiḥ kathaṃ bahulīkṛtā mahāphalā bhavati mahānuśaṃsā? iha bhikṣavo bhikṣuraraṇyagato vā vṛkṣamūlagato vā śūnyāgāragato vā niṣīdati paryaṅkamābhujyarjuṃ kāyaṃ praṇidhāya parimukhaṃ smṛtimupasthāpya. sa smṛta evāśvasiti smṛta eva praśvasiti; dīrghaṃ vāśvasandīrghamāśvasimīti prajānāti, dīrghaṃ vā praśvasandīrghaṃ praśvasimīti prajānāti; hrasvaṃ vāśvasanhrasvamāśvasimīti prajānāti, hrasvaṃ vā praśvasanhrasvaṃ praśvasimīti prajānāti; sarvakāyapratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate, sarvakāyapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate; praśrambhayankāyasaṃskāramāśvasiṣyāmīti śikṣate, praśrambhayankāyasaṃskāraṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate. tasyaivamapramattasyātāpinaḥ prahitātmano viharato ye gehāśritāḥ smarasaṅkalpāste prahīyante. teṣāṃ prahāṇādadhyātmameva cittaṃ santiṣṭhate sanniṣīdatyekoti bhavati samādhīyate. evaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ kāyagatāṃ smṛtiṃ bhāvayati.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣurgacchanvā gacchāmīti prajānāti, sthito vā sthito'smīti prajānāti, niṣaṇṇo vā niṣaṇṇo'smīti prajānāti, śayāno vā śayāno'smīti prajānāti. yathā yathā vā punarasya kāyaḥ praṇihito bhavati, tathā tathainaṃ prajānāti. tasyaivamapramattasyātāpinaḥ prahitātmano viharato ye gehāśritāḥ smarasaṅkalpāste prahīyante. teṣāṃ prahāṇādadhyātmameva cittaṃ santiṣṭhate sanniṣīdatyekoti bhavati samādhīyate. evamapi bhikṣavo bhikṣuḥ kāyagatāṃ smṛtiṃ bhāvayati.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣurabhikrānte pratikrānte samprajānatkārī bhavati, ālokite vilokite samprajānatkārī bhavati, samiñjite prasārite samprajānatkārī bhavati, saṅghāṭīpātracīvaradhāraṇe samprajānatkārī bhavati, aśite pīte khādite svādite samprajānatkārī bhavati, uccāraprasrāvakarmaṇi samprajānatkārī bhavati, gate sthite niṣaṇṇe supte jāgarite bhāṣite tūṣṇīmbhāve samprajānatkārī bhavati. tasyaivamapramattasyātāpinaḥ prahitātmano viharato ye gehāśritāḥ smarasaṅkalpāste prahīyante. teṣāṃ prahāṇādadhyātmameva cittaṃ santiṣṭhate sanniṣīdatyekoti bhavati samādhīyate. evamapi bhikṣavo bhikṣuḥ kāyagatāṃ smṛtiṃ bhāvayati.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣurimameva kāyamūdhvaṃ pādatalādadhaḥ keśamastakāttvakparyantaṃ pūrṇaṃ nānāprakārasyāśucinaḥ pratyavekṣate — astyasminkāye keśā lomāni nakhā dantāstvaṅmāṃsaṃ snāyurasthyasthimajjā vṛkko hṛdayaṃ yakṛtkloma plīhā phupphusamāntramāntraguṇamudaryaṃ karīṣaṃ pittaṃ śleṣmā pūyo lohitaṃ svedo medo'śru vasā kheṭaḥ śiṅghāṇikā lasikā mūtramiti.
tadyathāpi nāma bhikṣava ubhayatomukhī puṭolī pūrṇā nānāvidhasya dhānyasya, tadyathedam — śālīnāṃ vrīhīṇāṃ mudgānāṃ māṣāṇāṃ tilānāṃ taṇḍulānām, tāmenāṃ cakṣuṣmānpuruṣo muktvā pratyavekṣeta — ime śālaya ime vrīhaya ime mudgā ime māṣā ime tilā ime taṇḍulā iti; evameva khalu bhikṣavo bhikṣurimameva kāyamūdhvaṃ pādatalādadhaḥ keśamastakāttvakparyantaṃ pūrṇaṃ nānāprakārasyāśucinaḥ pratyavekṣate — astyasminkāye keśā lomāni nakhā dantāstvaṅmāṃsaṃ snāyurasthyasthimajjā vṛkko hṛdayaṃ yakṛtkloma plīhā phupphusamāntramāntraguṇamudaryaṃ karīṣaṃ pittaṃ śleṣmā pūyo lohitaṃ svedo medo'śru vasā kheṭaḥ śiṅghāṇikā lasikā mūtramiti. tasyaivamapramattasyātāpinaḥ prahitātmano viharato ye gehāśritāḥ smarasaṅkalpāste prahīyante. teṣāṃ prahāṇādadhyātmameva cittaṃ santiṣṭhate sanniṣīdatyekoti bhavati samādhīyate. evamapi bhikṣavo bhikṣuḥ kāyagatāṃ smṛtiṃ bhāvayati.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣurimameva kāyaṃ yathāsthitaṃ yathāpraṇihitaṃ dhātuśaḥ pratyavekṣate — astyasminkāye pṛthivīdhāturabdhātustejodhāturvāyudhāturiti.
tadyathāpi nāma bhikṣavo dakṣo goghātako vā goghātakāntevāsī vā gāṃ hatvā caturmahāpathe bilaśo vibhajya niṣaṇṇaḥ syāt; evameva khalu bhikṣavo bhikṣurimameva kāyaṃ yathāsthitaṃ yathāpraṇihitaṃ dhātuśaḥ pratyavekṣate — astyasminkāye pṛthivīdhāturabdhātustejodhāturvāyudhāturiti. tasyaivamapramattasyātāpinaḥ prahitātmano viharato ye gehāśritāḥ smarasaṅkalpāste prahīyante. teṣāṃ prahāṇādadhyātmameva cittaṃ santiṣṭhate sanniṣīdatyekoti bhavati samādhīyate. evamapi bhikṣavo bhikṣuḥ kāyagatāṃ smṛtiṃ bhāvayati.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣustadyathāpi paśyeccharīraṃ śivathikāyāṃ charditamekāhamṛtaṃ vā dvyahamṛtaṃ vā tryahamṛtaṃ voddhmātakaṃ vinīlakaṃ vipūyakajātam. sa imameva kāyamupasaṃharati — ayamapi khalu kāya evandharmaivambhāvyevamanatīta iti. tasyaivamapramattasyātāpinaḥ prahitātmano viharato ye gehāśritāḥ smarasaṅkalpāste prahīyante. teṣāṃ prahāṇādadhyātmameva cittaṃ santiṣṭhate sanniṣīdatyekoti bhavati samādhīyate. evamapi bhikṣavo bhikṣuḥ kāyagatāṃ smṛtiṃ bhāvayati.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣustadyathāpi paśyeccharīraṃ śivathikāyāṃ charditaṃ kākairvā khādyamānaṃ kurarairvā khādyamānaṃ gṛdhrairvā khādyamānaṃ kaṅkairvā khādyamānaṃ śunakairvā khādyamānaṃ vyāghrairvā khādyamānaṃ dvīpibhirvā khādyamānaṃ śṛgālairvā khādyamānaṃ vividhairvā prāṇakajātaiḥ khādyamānam. sa imameva kāyamupasaṃharati — ayamapi khalu kāya evandharmaivambhāvyevamanatīta iti. tasyaivamapramattasya (pūrvavat) evamapi bhikṣavo bhikṣuḥ kāyagatāṃ smṛtiṃ bhāvayati.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣustadyathāpi paśyeccharīraṃ śivathikāyāṃ charditamasthikaśṛṅkhalakaṃ samāṃsalohitaṃ snāyusambandhaṃ (pūrvavat) asthikaśṛṅkhalakaṃ nirmāṃsalohitamrakṣitaṃ snāyusambandhaṃ (pūrvavat) asthikaśṛṅkhalakamapagatamāṃsalohitaṃ snāyusambandhaṃ (pūrvavat) asthikānyapagatasambandhāni digvidigvikṣiptānyanyena hastāsthikamanyena pādāsthikamanyena gulphāsthikamanyena jaṅghāsthikamanyenorvasthikamanyena kaṭyasthikamanyena pārśvakāsthikamanyena pṛṣṭhāsthikamanyena skandhāsthikamanyena grīvāsthikamanyena hanukāsthikamanyena dantāsthikamanyena śīrṣakaṭāham. sa imameva kāyamupasaṃharati — ayamapi khalu kāya evandharmaivambhāvyevamanatīta iti. tasyaivamapramattasya (pūrvavat) evamapi bhikṣavo bhikṣuḥ kāyagatāṃ smṛtiṃ bhāvayati.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣustadyathāpi paśyeccharīraṃ śivathikāyāṃ charditam — asthikāni śvetāni śaṅkhavarṇapratibhāgāni (pūrvavat) asthikāni puñjīkṛtāni tairovarṣikāṇi (pūrvavat) asthikāni pūtīni cūrṇakajātāni. sa imameva kāyamupasaṃharati — ayamapi khalu kāya evandharmaivambhāvyevamanatīta iti. tasyaivamapramattasya (pūrvavat) evamapi bhikṣavo bhikṣuḥ kāyagatāṃ smṛtiṃ bhāvayati.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣurvivicyaiva kāmebhyaḥ (pūrvavat) prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati. sa imameva kāyaṃ vivekajena prītisukhenābhisyandayati parisyandayati paripūrayati parispharati, nāsya kiñcitsarvāvataḥ kāyasya vivekajena prītisukhenāsphuṭaṃ bhavati. tadyathāpi nāma bhikṣavo dakṣaḥ snāpako vā snāpakāntevāsī vā kāṃsyasthāle snānīyacūrṇānyākīryodakena pariproṣaṃ pariproṣaṃ saṃnayet, seyaṃ snānīyapiṇḍī snehānugatā snehaparītā sāntarabāhyā sphuṭā snehena na ca praghariṇī; evameva khalu bhikṣavo bhikṣurimameva kāyaṃ vivekajena prītisukhenābhisyandayati parisyandayati paripūrayati parispharati, nāsya kiñcitsarvāvataḥ kāyasya vivekajena prītisukhenāsphuṭaṃ bhavati. tasyaivamapramattasya (pūrvavat) evamapi bhikṣavo bhikṣuḥ kāyagatāṃ smṛtiṃ bhāvayati.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣurvitarkavicārayorvyupaśamāt (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. sa imameva kāyaṃ samādhijena prītisukhenābhisyandayati parisyandayati paripūrayati parispharati, nāsya kiñcitsarvāvataḥ kāyasya samādhijena prītisukhenāsphuṭaṃ bhavati. tadyathāpi nāma bhikṣava udakahrado gambhīrodbhidodakaḥ. tasya naiva syātpūrvāsyāṃ diśyudakasyāyamukhaṃ na paścimāyāṃ diśyudakasyāyamukhaṃ nottarāsyāṃ diśyudakasyāyamukhaṃ na dakṣiṇāsyāṃ diśyudakasyāyamukham; devaśca na kālena kālaṃ samyagdhārāmanuprayacchet; atha khalu tasmādevodakahradācchītā vāridhārodbhidya tamevodakahradaṃ śītena vāriṇābhisyandayetparisyandayetparipūrayetparispharet, nāsya kiñcitsarvāvata udakahradasya śītena vāriṇāsphuṭaṃ syāt; evameva khalu bhikṣavo bhikṣurimameva kāyaṃ samādhijena prītisukhenābhisyandayati parisyandayati paripūrayati parispharati, nāsya kiñcitsarvāvataḥ kāyasya samādhijena prītisukhenāsphuṭaṃ bhavati. tasyaivamapramattasya (pūrvavat) evamapi bhikṣavo bhikṣuḥ kāyagatāṃ smṛtiṃ bhāvayati.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ prīteśca virāgāt (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. sa imameva kāyaṃ niṣprītikena sukhenābhisyandayati parisyandayati paripūrayati parispharati, nāsya kiñcitsarvāvataḥ kāyasya niṣprītikena sukhenāsphuṭaṃ bhavati. tadyathāpi nāma bhikṣava utpalinyāṃ vā padminyāṃ vā puṇḍarīkiṇyāṃ vāpyekatyānyutpalāni vā padmāni vā puṇḍarīkāṇi vodake jātānyudake saṃvṛddhānyudakānugatānyantarnimagnapoṣīṇi, tāni yāvaccāgrādyāvacca mūlācchītena vāriṇābhiṣyannāni pariṣyannāni paripūrṇāni parisphuṭāni, naiṣāṃ kiñcitsarvāvatāmutpalānāṃ vā padmānāṃ vā puṇḍarīkāṇāṃ vā śītena vāriṇāsphuṭaṃ syāt; evameva khalu bhikṣavo bhikṣurimameva kāyaṃ niṣprītikena sukhenābhisyandayati parisyandayati paripūrayati parispharati, nāsya kiñcitsarvāvataḥ kāyasya niṣprītikena sukhenāsphuṭaṃ bhavati. tasyaivamapramattasya (pūrvavat) evamapi bhikṣavo bhikṣuḥ kāyagatāṃ smṛtiṃ bhāvayati.
punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ sukhasya ca prahāṇāt (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati. sa imameva kāyaṃ pariśuddhena cetasā paryavadātena sphuritvā niṣaṇṇo bhavati, nāsya kiñcitsarvāvataḥ kāyasya pariśuddhena cetasā paryavadātenāsphuṭaṃ bhavati. tadyathāpi nāma bhikṣavaḥ puruṣo'vadātena vastreṇa saśīrṣaṃ prāvṛtya niṣaṇṇaḥ syāt, nāsya kiñcitsarvāvataḥ kāyasyāvadātena vastreṇāsphuṭaṃ syāt; evameva khalu bhikṣavo bhikṣurimameva kāyaṃ pariśuddhena cetasā paryavadātena sphuritvā niṣaṇṇo bhavati, nāsya kiñcitsarvāvataḥ kāyasya pariśuddhena cetasā paryavadātenāsphuṭaṃ bhavati. tasyaivamapramattasyātāpinaḥ prahitātmano viharato ye gehāśritāḥ smarasaṅkalpāste prahīyante. teṣāṃ prahāṇādadhyātmameva cittaṃ santiṣṭhate sanniṣīdatyekoti bhavati samādhīyate. evamapi bhikṣavo bhikṣuḥ kāyagatāṃ smṛtiṃ bhāvayati.
yasya kasyacidbhikṣavaḥ kāyagatā smṛtirbhāvitā bahulīkṛtā, antargatā evāsya kuśalā dharmā ye kecidvidyābhāgīyāḥ. tadyathāpi nāma bhikṣavo yasya kasyacinmahāsamudraścetasā sphuṭaḥ, antargatā evāsya kunadyo yāḥ kāścitsamudraṅgamāḥ; evameva khalu bhikṣavo yasya kasyacitkāyagatā smṛtirbhāvitā bahulīkṛtā, antargatā evāsya kuśalā dharmā ye kecidvidyābhāgīyāḥ.
yasya kasyacidbhikṣavaḥ kāyagatā smṛtirabhāvitā abahulīkṛtā, labhate tasya māro'vatāraṃ labhate tasya māra ālambanam. tadyathāpi nāma bhikṣavaḥ puruṣo gurukaṃ śilāguḍamārdramṛttikāpuñje prakṣipet. tatkiṃ manyadhve bhikṣavaḥ, api nu tadgurukaṃ śilāguḍamārdramṛttikāpuñje labhetāvatāramiti? evaṃ bhadanta. evameva khalu bhikṣavo yasya kasyacitkāyagatā smṛtirabhāvitā abahulīkṛtā, labhate tasya māro'vatāraṃ labhate tasya māra ālambanam. tadyathāpi nāma bhikṣavaḥ śuṣkaṃ kāṣṭhaṃ koṭaram; atha puruṣa āgaccheduttarāraṇimādāya — agnimabhinirvartayiṣyāmi, tejaḥ prāduṣkariṣyāmīti. tatkiṃ manyadhve bhikṣavaḥ, api nu sa puruṣo'daḥ śuṣkaṃ kāṣṭhaṃ koṭaramuttarāraṇimādāyābhimanthannagnimabhinirvartayet, tejaḥ prāduṣkuryāditi? evaṃ bhadanta. evameva khalu bhikṣavo yasya kasyacitkāyagatā smṛtirabhāvitā abahulīkṛtā, labhate tasya māro'vatāraṃ labhate tasya māra ālambanam. tadyathāpi nāma bhikṣava udakamaṇiko riktastuccha ādhāre sthāpitaḥ; atha puruṣa āgacchedudakabhāramādāya. tatkiṃ manyadhve bhikṣavaḥ, api nu sa puruṣo labhetodakasya nikṣepaṇamiti? evaṃ bhadanta. evameva khalu bhikṣavo yasya kasyacitkāyagatā smṛtirabhāvitā abahulīkṛtā, labhate tasya māro'vatāraṃ labhate tasya māra ālambanam.
yasya kasyacidbhikṣavaḥ kāyagatā smṛtirbhāvitā bahulīkṛtā, na tasya labhate māro'vatāraṃ na tasya labhate māra ālambanam. tadyathāpi nāma bhikṣavaḥ puruṣo laghukaṃ sūtraguḍaṃ sarvasāramaye'rgalaphalake prakṣipet. tatkiṃ manyadhve bhikṣavaḥ, api nu sa puruṣastallaghukaṃ sūtraguḍaṃ sarvasāramaye'rgalaphalake labhetāvatāramiti? no hyetadbhadanta. evameva khalu bhikṣavo yasya kasyacitkāyagatā smṛtirbhāvitā bahulīkṛtā, na tasya labhate māro'vatāraṃ na tasya labhate māra ālambanam. tadyathāpi nāma bhikṣava ārdraṃ kāṣṭhaṃ sasneham; atha puruṣa āgaccheduttarāraṇimādāya — agnimabhinirvartayiṣyāmi, tejaḥ prāduṣkariṣyāmīti. tatkiṃ manyadhve bhikṣavaḥ, api nu sa puruṣo'da ārdraṃ kāṣṭhaṃ sasnehamuttarāraṇimādāyābhimanthannagnimabhinirvartayet, tejaḥ prāduṣkuryāditi? no hyetadbhadanta. evameva khalu bhikṣavo yasya kasyacitkāyagatā smṛtirbhāvitā bahulīkṛtā, na tasya labhate māro'vatāraṃ na tasya labhate māra ālambanam. tadyathāpi nāma bhikṣava udakamaṇikaḥ pūrṇa udakasya samatīrthikaḥ kākapeya ādhāre sthāpitaḥ; atha puruṣa āgacchedudakabhāramādāya. tatkiṃ manyadhve bhikṣavaḥ, api nu sa puruṣo labhetodakasya nikṣepaṇamiti? no hyetadbhadanta. evameva khalu bhikṣavo yasya kasyacitkāyagatā smṛtirbhāvitā bahulīkṛtā, na tasya labhate māro'vatāraṃ na tasya labhate māra ālambanam.
yasya kasyacidbhikṣavaḥ kāyagatā smṛtirbhāvitā bahulīkṛtā, sa yasya yasyābhijñāsākṣātkaraṇīyasya dharmasya cittamabhinirṇāmayatyabhijñāsākṣātkriyāyai, tatra tatraiva sākṣibhavyatāṃ prāpnoti sati satyāyatane. tadyathāpi nāma bhikṣava udakamaṇikaḥ pūrṇa udakasya samatīrthikaḥ kākapeya ādhāre sthāpitaḥ. tamenaṃ balavānpuruṣo yato yata āvarjayet, āgacchedudakamiti? evaṃ bhadanta. evameva khalu bhikṣavo yasya kasyacitkāyagatā smṛtirbhāvitā bahulīkṛtā, sa yasya yasyābhijñāsākṣātkaraṇīyasya dharmasya cittamabhinirṇāmayatyabhijñāsākṣātkriyāyai, tatra tatraiva sākṣibhavyatāṃ prāpnoti sati satyāyatane. tadyathāpi nāma bhikṣavaḥ same bhūmibhāge caturasrā puṣkariṇī syādālibaddhā pūrṇodakasya samatīrthikā kākapeyā. tāmenāṃ balavānpuruṣo yato yata āliṃ muñcedāgacchedudakamiti? evaṃ bhadanta. evameva khalu bhikṣavo yasya kasyacitkāyagatā smṛtirbhāvitā bahulīkṛtā, sa yasya yasyābhijñāsākṣātkaraṇīyasya dharmasya cittamabhinirṇāmayatyabhijñāsākṣātkriyāyai, tatra tatraiva sākṣibhavyatāṃ prāpnoti sati satyāyatane. tadyathāpi nāma bhikṣavaḥ subhūmau caturmahāpathe ājānyaratho yuktaḥ syātsthito'vadhvastapratodaḥ; tamenaṃ dakṣo yogyācāryo'śvadamyasārathirabhiruhya vāmena hastena raśmīngṛhītvā dakṣiṇena hastena pratodaṃ gṛhītvā yenecchakaṃ yadicchakaṃ sārayedapi pratyāsārayedapi; evameva khalu bhikṣavo yasya kasyacitkāyagatā smṛtirbhāvitā bahulīkṛtā, sa yasya yasyābhijñāsākṣātkaraṇīyasya dharmasya cittamabhinirṇāmayatyabhijñāsākṣātkriyāyai, tatra tatraiva sākṣibhavyatāṃ prāpnoti sati satyāyatane.
kāyagatayā bhikṣavaḥ smṛtyāsevitayā bhāvitayā bahulīkṛtayā yānīkṛtayā vastūkṛtayānuṣṭhitayā paricitayā susamārabdhayā daśānuśaṃsāḥ pratikāṃkṣyāḥ. aratiratisaho bhavati, na ca tamaratiḥ sahate, utpannāmaratimabhibhūya viharati.
bhayabhairavasaho bhavati, na ca taṃ bhayabhairavaṃ sahate, utpannaṃ bhayabhairavamabhibhūya viharati.
kṣamo bhavati śītasyoṣṇasya jighatsāyāḥ pipāsāyā daṃśamaśakavātātapasarīsṛpasaṃsparśānāṃ duruktānāṃ durāgatānāṃ vacanapathānām, utpannānāṃ śārīrikāṇāṃ vedanānāṃ duḥkhānāṃ tīvrāṇāṃ kharāṇāṃ kaṭukānāmasātānāmamanāpānāṃ prāṇaharāṇāmadhivāsakajātīyo bhavati.
caturṇāṃ dhyānānāmābhicetasikānāṃ dṛṣṭadharmasukhavihārāṇāṃ nikāmalābhī bhavatyakṛcchralābhyakaṣṭalābhī.
so'nekavidhamṛddhividhaṃ pratyanubhavati. eko'pi bhūtvā bahudhā bhavati, bahudhāpi bhūtvaiko bhavati, āvirbhāvaṃ (pūrvavat) yāvadbrahmalokādapi kāyena vaśaṃ vartayati.
divyayā śrotradhātunā viśuddhayātikrāntamānuṣikyobhau śabdau śṛṇoti divyau ca mānuṣau ca, ye dūre'ntike ca (pūrvavat).
parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cetasā cetaḥ parītya prajānāti. sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittamiti prajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ (pūrvavat) sadoṣaṃ vā cittaṃ (pūrvavat) vītadoṣaṃ vā cittaṃ (pūrvavat) samohaṃ vā cittaṃ (pūrvavat) vītamohaṃ vā cittaṃ (pūrvavat) saṃkṣiptaṃ vā cittaṃ (pūrvavat) vikṣiptaṃ vā cittaṃ (pūrvavat) mahadgataṃ vā cittaṃ (pūrvavat) amahadgataṃ vā cittaṃ (pūrvavat) sottaraṃ vā cittaṃ (pūrvavat) anuttaraṃ vā cittaṃ (pūrvavat) samāhitaṃ vā cittaṃ (pūrvavat) asamāhitaṃ vā cittaṃ (pūrvavat) vimuktaṃ vā cittaṃ (pūrvavat) avimuktaṃ vā cittamavimuktaṃ cittamiti prajānāti.
so'nekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati, tadyathedam — ekāmapi jātiṃ dve'pi jātī (pūrvavat) iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati.
divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyati cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇān, sugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānāti.
āsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharati.
kāyagatayā bhikṣavaḥ smṛtyāsevitayā bhāvitayā bahulīkṛtayā yānīkṛtayā vastūkṛtayānuṣṭhitayā paricitayā susamārabdhayeme daśānuśaṃsāḥ pratikāṃkṣyā iti.
idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.
kāyagatāsmṛtisūtraṃ niṣṭhitaṃ navamam.