← mn119 
 mn121 →

MN 120 saṃskāropapattisūtram

Summary: The Buddha explains how a disciple endowed with faith (śraddhā), virtue (śīla), spiritual learning, generosity, and wisdom (prajñā) can direct their future rebirth through intentional mental aspiration (saṃskāra). Whether aspiring to rebirth among wealthy nobles or in ascending celestial and Brahmā realms, purified mental resolve bears corresponding fruit, though the supreme aspiration remains the eradication of all āsravas in Nirvāṇa.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठेऽनुपदवर्गे संस्कारोपपत्तिसूत्रं दशमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनाममन्त्रयत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् — संस्कारोपपत्तिं वो भिक्षवो देशयिष्यामि, तां शृणुत, साधु मनसिकुरुत, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खलु ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —

इह भिक्षवो भिक्षुः श्रद्धया समन्वागतो भवति, शीलेन समन्वागतो भवति, श्रुतेन समन्वागतो भवति, त्यागेन समन्वागतो भवति, प्रज्ञया समन्वागतो भवति। तस्यैवं भवति — अहो बताहं कायस्य भेदात्परं मरणात्क्षत्रियमहाशालानां सभागतामुपपद्येयेति। स तच्चित्तं दधाति, तच्चित्तमधितिष्ठति, तच्चित्तं भावयति। तस्य ते संस्काराश्च विहाराश्चैवं भाविता एवं बहुलीकृतास्तत्रोपपत्तये संवर्तन्ते। अयं भिक्षवो मार्ग इयं प्रतिपत्तत्रोपपत्तये संवर्तते।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः श्रद्धया समन्वागतो भवति, शीलेन समन्वागतो भवति, श्रुतेन समन्वागतो भवति, त्यागेन समन्वागतो भवति, प्रज्ञया समन्वागतो भवति। तस्यैवं भवति — अहो बताहं कायस्य भेदात्परं मरणाद्ब्राह्मणमहाशालानां (पूर्ववत्) गृहपतिमहाशालानां सभागतामुपपद्येयेति। स तच्चित्तं दधाति, तच्चित्तमधितिष्ठति, तच्चित्तं भावयति। तस्य ते संस्काराश्च विहाराश्चैवं भाविता एवं बहुलीकृतास्तत्रोपपत्तये संवर्तन्ते। अयं भिक्षवो मार्ग इयं प्रतिपत्तत्रोपपत्तये संवर्तते।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः श्रद्धया समन्वागतो भवति, शीलेन समन्वागतो भवति, श्रुतेन समन्वागतो भवति, त्यागेन समन्वागतो भवति, प्रज्ञया समन्वागतो भवति। तस्य श्रुतं भवति — चातुर्महाराजिका देवा दीर्घायुषो वर्णवन्तः सुखबहुला इति। तस्यैवं भवति — अहो बताहं कायस्य भेदात्परं मरणाच्चातुर्महाराजिकानां देवानां सभागतामुपपद्येयेति। स तच्चित्तं दधाति, तच्चित्तमधितिष्ठति, तच्चित्तं भावयति। तस्य ते संस्काराश्च विहाराश्चैवं भाविता एवं बहुलीकृतास्तत्रोपपत्तये संवर्तन्ते। अयं भिक्षवो मार्ग इयं प्रतिपत्तत्रोपपत्तये संवर्तते।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः श्रद्धया समन्वागतो भवति, शीलेन समन्वागतो भवति, श्रुतेन समन्वागतो भवति, त्यागेन समन्वागतो भवति, प्रज्ञया समन्वागतो भवति। तस्य श्रुतं भवति — त्रायस्त्रिंशा देवाः (पूर्ववत्) यामा देवाः (पूर्ववत्) तुषिता देवाः (पूर्ववत्) निर्माणरतयो देवाः (पूर्ववत्) परनिर्मितवशवर्तिनो देवा दीर्घायुषो वर्णवन्तः सुखबहुला इति। तस्यैवं भवति — अहो बताहं कायस्य भेदात्परं मरणात्परनिर्मितवशवर्तिनां देवानां सभागतामुपपद्येयेति। स तच्चित्तं दधाति, तच्चित्तमधितिष्ठति, तच्चित्तं भावयति। तस्य ते संस्काराश्च विहाराश्चैवं भाविता एवं बहुलीकृतास्तत्रोपपत्तये संवर्तन्ते। अयं भिक्षवो मार्ग इयं प्रतिपत्तत्रोपपत्तये संवर्तते।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः श्रद्धया समन्वागतो भवति, शीलेन समन्वागतो भवति, श्रुतेन समन्वागतो भवति, त्यागेन समन्वागतो भवति, प्रज्ञया समन्वागतो भवति। तस्य श्रुतं भवति — सहस्रो ब्रह्मा दीर्घायुर्वर्णवान्सुखबहुल इति। सहस्रो भिक्षवो ब्रह्मा सहस्रलोकधातुं स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। येऽपि तत्र सत्त्वा उपपन्नास्तानपि स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। तद्यथापि नाम भिक्षवश्चक्षुष्मान्पुरुष एकमामण्डं हस्ते कृत्वा प्रत्यवेक्षेत, एवमेव खलु भिक्षवः सहस्रो ब्रह्मा सहस्रलोकधातुं स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। येऽपि तत्र सत्त्वा उपपन्नास्तानपि स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। तस्यैवं भवति — अहो बताहं कायस्य भेदात्परं मरणात्सहस्रस्य ब्रह्मणः सभागतामुपपद्येयेति। स तच्चित्तं दधाति, तच्चित्तमधितिष्ठति, तच्चित्तं भावयति। तस्य ते संस्काराश्च विहाराश्चैवं भाविता एवं बहुलीकृतास्तत्रोपपत्तये संवर्तन्ते। अयं भिक्षवो मार्ग इयं प्रतिपत्तत्रोपपत्तये संवर्तते।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः श्रद्धया समन्वागतो भवति, शीलेन समन्वागतो भवति, श्रुतेन (पूर्ववत्) त्यागेन (पूर्ववत्) प्रज्ञया समन्वागतो भवति। तस्य श्रुतं भवति — द्विसहस्रो ब्रह्मा (पूर्ववत्) त्रिसहस्रो ब्रह्मा (पूर्ववत्) चतुःसहस्रो ब्रह्मा (पूर्ववत्) पञ्चसहस्रो ब्रह्मा दीर्घायुर्वर्णवान्सुखबहुल इति। पञ्चसहस्रो भिक्षवो ब्रह्मा पञ्चसहस्रलोकधातुं स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। येऽपि तत्र सत्त्वा उपपन्नास्तानपि स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। तद्यथापि नाम भिक्षवश्चक्षुष्मान्पुरुषः पञ्च आमण्डानि हस्ते कृत्वा प्रत्यवेक्षेत, एवमेव खलु भिक्षवः पञ्चसहस्रो ब्रह्मा पञ्चसहस्रलोकधातुं स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। येऽपि तत्र सत्त्वा उपपन्नास्तानपि स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। तस्यैवं भवति — अहो बताहं कायस्य भेदात्परं मरणात्पञ्चसहस्रस्य ब्रह्मणः सभागतामुपपद्येयेति। स तच्चित्तं दधाति, तच्चित्तमधितिष्ठति, तच्चित्तं भावयति। तस्य ते संस्काराश्च विहाराश्चैवं भाविता एवं बहुलीकृतास्तत्रोपपत्तये संवर्तन्ते। अयं भिक्षवो मार्ग इयं प्रतिपत्तत्रोपपत्तये संवर्तते।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः श्रद्धया समन्वागतो भवति, शीलेन समन्वागतो भवति, श्रुतेन (पूर्ववत्) त्यागेन (पूर्ववत्) प्रज्ञया समन्वागतो भवति। तस्य श्रुतं भवति — दशसहस्रो ब्रह्मा दीर्घायुर्वर्णवान्सुखबहुल इति। दशसहस्रो भिक्षवो ब्रह्मा दशसहस्रलोकधातुं स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। येऽपि तत्र सत्त्वा उपपन्नास्तानपि स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। तद्यथापि नाम भिक्षवो मणिर्वैडूर्यः शुभो जातिमानष्टास्रः सुपरिकर्मकृतः पाण्डुकम्बले निक्षिप्तो भासते च तपति च विरोचते च, एवमेव खलु भिक्षवो दशसहस्रो ब्रह्मा दशसहस्रलोकधातुं स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। येऽपि तत्र सत्त्वा उपपन्नास्तानपि स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। तस्यैवं भवति — अहो बताहं कायस्य भेदात्परं मरणाद्दशसहस्रस्य ब्रह्मणः सभागतामुपपद्येयेति। स तच्चित्तं दधाति, तच्चित्तमधितिष्ठति, तच्चित्तं भावयति। तस्य ते संस्काराश्च विहाराश्चैवं भाविता एवं बहुलीकृतास्तत्रोपपत्तये संवर्तन्ते। अयं भिक्षवो मार्ग इयं प्रतिपत्तत्रोपपत्तये संवर्तते।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः श्रद्धया समन्वागतो भवति, शीलेन (पूर्ववत्) श्रुतेन (पूर्ववत्) त्यागेन (पूर्ववत्) प्रज्ञया समन्वागतो भवति। तस्य श्रुतं भवति — शतसहस्रो ब्रह्मा दीर्घायुर्वर्णवान्सुखबहुल इति। शतसहस्रो भिक्षवो ब्रह्मा शतसहस्रलोकधातुं स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। येऽपि तत्र सत्त्वा उपपन्नास्तानपि स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। तद्यथापि नाम भिक्षवो निष्कं जाम्बूनदं दक्षकर्मारपुत्रोल्कामुखसुकुशलसम्प्रघृष्टं पाण्डुकम्बले निक्षिप्तं भासते च तपति च विरोचते च, एवमेव खलु भिक्षवः शतसहस्रो ब्रह्मा शतसहस्रलोकधातुं स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। येऽपि तत्र सत्त्वा उपपन्नास्तानपि स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। तस्यैवं भवति — अहो बताहं कायस्य भेदात्परं मरणाच्छतसहस्रस्य ब्रह्मणः सभागतामुपपद्येयेति। स तच्चित्तं दधाति, तच्चित्तमधितिष्ठति, तच्चित्तं भावयति। तस्य ते संस्काराश्च विहाराश्चैवं भाविता एवं बहुलीकृतास्तत्रोपपत्तये संवर्तन्ते। अयं भिक्षवो मार्ग इयं प्रतिपत्तत्रोपपत्तये संवर्तते।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः श्रद्धया समन्वागतो भवति, शीलेन (पूर्ववत्) श्रुतेन (पूर्ववत्) त्यागेन (पूर्ववत्) प्रज्ञया समन्वागतो भवति। तस्य श्रुतं भवति — आभा देवाः (पूर्ववत्) परीत्ताभा देवाः (पूर्ववत्) अप्रमाणाभा देवाः (पूर्ववत्) आभास्वरा देवा दीर्घायुषो वर्णवन्तः सुखबहुला इति। तस्यैवं भवति — अहो बताहं कायस्य भेदात्परं मरणादाभास्वराणां देवानां सभागतामुपपद्येयेति। स तच्चित्तं दधाति, तच्चित्तमधितिष्ठति, तच्चित्तं भावयति। तस्य ते संस्काराश्च विहाराश्चैवं भाविता एवं बहुलीकृतास्तत्रोपपत्तये संवर्तन्ते। अयं भिक्षवो मार्ग इयं प्रतिपत्तत्रोपपत्तये संवर्तते।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः श्रद्धया समन्वागतो भवति, शीलेन (पूर्ववत्) श्रुतेन (पूर्ववत्) त्यागेन (पूर्ववत्) प्रज्ञया समन्वागतो भवति। तस्य श्रुतं भवति — परीत्तशुभा देवाः (पूर्ववत्) अप्रमाणशुभा देवाः (पूर्ववत्) शुभकृत्स्ना देवा दीर्घायुषो वर्णवन्तः सुखबहुला इति। तस्यैवं भवति — अहो बताहं कायस्य भेदात्परं मरणाच्छुभकृत्स्नानां देवानां सभागतामुपपद्येयेति। स तच्चित्तं दधाति, तच्चित्तमधितिष्ठति, तच्चित्तं भावयति। तस्य ते संस्काराश्च विहाराश्चैवं भाविता एवं बहुलीकृतास्तत्रोपपत्तये संवर्तन्ते। अयं भिक्षवो मार्ग इयं प्रतिपत्तत्रोपपत्तये संवर्तते।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः श्रद्धया समन्वागतो भवति, शीलेन (पूर्ववत्) श्रुतेन (पूर्ववत्) त्यागेन (पूर्ववत्) प्रज्ञया समन्वागतो भवति। तस्य श्रुतं भवति — बृहत्फला देवाः (पूर्ववत्) अवृहा देवाः (पूर्ववत्) अतपा देवाः (पूर्ववत्) सुदृशा देवाः (पूर्ववत्) सुदर्शिनो देवाः (पूर्ववत्) अकनिष्ठा देवा दीर्घायुषो वर्णवन्तः सुखबहुला इति। तस्यैवं भवति — अहो बताहं कायस्य भेदात्परं मरणादकनिष्ठानां देवानां सभागतामुपपद्येयेति। स तच्चित्तं दधाति, तच्चित्तमधितिष्ठति, तच्चित्तं भावयति। तस्य ते संस्काराश्च विहाराश्चैवं भाविता एवं बहुलीकृतास्तत्रोपपत्तये संवर्तन्ते। अयं भिक्षवो मार्ग इयं प्रतिपत्तत्रोपपत्तये संवर्तते।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः श्रद्धया समन्वागतो भवति, शीलेन (पूर्ववत्) श्रुतेन (पूर्ववत्) त्यागेन (पूर्ववत्) प्रज्ञया समन्वागतो भवति। तस्य श्रुतं भवति — आकाशानन्त्यायतनोपगा देवा दीर्घायुषश्चिरस्थितिकाः सुखबहुला इति। तस्यैवं भवति — अहो बताहं कायस्य भेदात्परं मरणादाकाशानन्त्यायतनोपगानां देवानां सभागतामुपपद्येयेति। स तच्चित्तं दधाति, तच्चित्तमधितिष्ठति, तच्चित्तं भावयति। तस्य ते संस्काराश्च विहाराश्चैवं भाविता एवं बहुलीकृतास्तत्रोपपत्तये संवर्तन्ते। अयं भिक्षवो मार्ग इयं प्रतिपत्तत्रोपपत्तये संवर्तते।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः श्रद्धया समन्वागतो भवति, शीलेन (पूर्ववत्) श्रुतेन (पूर्ववत्) त्यागेन (पूर्ववत्) प्रज्ञया समन्वागतो भवति। तस्य श्रुतं भवति — विज्ञानानन्त्यायतनोपगा देवा दीर्घायुषश्चिरस्थितिकाः सुखबहुला इति। तस्यैवं भवति — अहो बताहं कायस्य भेदात्परं मरणाद्विज्ञानानन्त्यायतनोपगानां देवानां सभागतामुपपद्येयेति। स तच्चित्तं दधाति, तच्चित्तमधितिष्ठति, तच्चित्तं भावयति। तस्य ते संस्काराश्च विहाराश्चैवं भाविता एवं बहुलीकृतास्तत्रोपपत्तये संवर्तन्ते। अयं भिक्षवो मार्ग इयं प्रतिपत्तत्रोपपत्तये संवर्तते।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः श्रद्धया समन्वागतो भवति, शीलेन (पूर्ववत्) श्रुतेन (पूर्ववत्) त्यागेन (पूर्ववत्) प्रज्ञया समन्वागतो भवति। तस्य श्रुतं भवति — आकिञ्चन्यायतनोपगा देवाः (पूर्ववत्) नैवसंज्ञानासंज्ञायतनोपगा देवा दीर्घायुषश्चिरस्थितिकाः सुखबहुला इति। तस्यैवं भवति — अहो बताहं कायस्य भेदात्परं मरणात्नैवसंज्ञानासंज्ञायतनोपगानां देवानां सभागतामुपपद्येयेति। स तच्चित्तं दधाति, तच्चित्तमधितिष्ठति, तच्चित्तं भावयति। तस्य ते संस्काराश्च विहाराश्चैवं भाविता एवं बहुलीकृतास्तत्रोपपत्तये संवर्तन्ते। अयं भिक्षवो मार्ग इयं प्रतिपत्तत्रोपपत्तये संवर्तते।

पुनश्चापरं भिक्षवो भिक्षुः श्रद्धया समन्वागतो भवति, शीलेन (पूर्ववत्) श्रुतेन (पूर्ववत्) त्यागेन (पूर्ववत्) प्रज्ञया समन्वागतो भवति। तस्यैवं भवति — अहो बताहमास्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरेयमिति। स आस्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरति। अयं भिक्षवो भिक्षुर्न कुत्रचिदुपपद्यत इति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।

संस्कारोपपत्तिसूत्रं निष्ठितं दशमम्।

अनुपदवर्गो निष्ठितो द्वितीयः।

तस्योद्दानम् —

अनुपदशोधनपौरुषधर्मः सेवितव्यबहुधातुविभक्तिः। बुद्धस्य कीर्तिनामचत्वारिंशेन आनापानः कायगतोपपत्तिः॥

इतः परं श्यामकम्बोजादिपुस्तकेष्वेवमपि दृश्यते —

चन्द्रके विमले परिशुद्धे पूर्णसम्मोदिनिरोधात्मनः। तन्द्राबहुजनसेवितं धर्मवरं यमनुपदं वर्गवरं द्वितीयमिति॥

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe'nupadavarge saṃskāropapattisūtraṃ daśamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmamantrayata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat — saṃskāropapattiṃ vo bhikṣavo deśayiṣyāmi, tāṃ śṛṇuta, sādhu manasikuruta, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalu te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —

iha bhikṣavo bhikṣuḥ śraddhayā samanvāgato bhavati, śīlena samanvāgato bhavati, śrutena samanvāgato bhavati, tyāgena samanvāgato bhavati, prajñayā samanvāgato bhavati. tasyaivaṃ bhavati — aho batāhaṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātkṣatriyamahāśālānāṃ sabhāgatāmupapadyeyeti. sa taccittaṃ dadhāti, taccittamadhitiṣṭhati, taccittaṃ bhāvayati. tasya te saṃskārāśca vihārāścaivaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkṛtāstatropapattaye saṃvartante. ayaṃ bhikṣavo mārga iyaṃ pratipattatropapattaye saṃvartate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ śraddhayā samanvāgato bhavati, śīlena samanvāgato bhavati, śrutena samanvāgato bhavati, tyāgena samanvāgato bhavati, prajñayā samanvāgato bhavati. tasyaivaṃ bhavati — aho batāhaṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādbrāhmaṇamahāśālānāṃ (pūrvavat) gṛhapatimahāśālānāṃ sabhāgatāmupapadyeyeti. sa taccittaṃ dadhāti, taccittamadhitiṣṭhati, taccittaṃ bhāvayati. tasya te saṃskārāśca vihārāścaivaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkṛtāstatropapattaye saṃvartante. ayaṃ bhikṣavo mārga iyaṃ pratipattatropapattaye saṃvartate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ śraddhayā samanvāgato bhavati, śīlena samanvāgato bhavati, śrutena samanvāgato bhavati, tyāgena samanvāgato bhavati, prajñayā samanvāgato bhavati. tasya śrutaṃ bhavati — cāturmahārājikā devā dīrghāyuṣo varṇavantaḥ sukhabahulā iti. tasyaivaṃ bhavati — aho batāhaṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇāccāturmahārājikānāṃ devānāṃ sabhāgatāmupapadyeyeti. sa taccittaṃ dadhāti, taccittamadhitiṣṭhati, taccittaṃ bhāvayati. tasya te saṃskārāśca vihārāścaivaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkṛtāstatropapattaye saṃvartante. ayaṃ bhikṣavo mārga iyaṃ pratipattatropapattaye saṃvartate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ śraddhayā samanvāgato bhavati, śīlena samanvāgato bhavati, śrutena samanvāgato bhavati, tyāgena samanvāgato bhavati, prajñayā samanvāgato bhavati. tasya śrutaṃ bhavati — trāyastriṃśā devāḥ (pūrvavat) yāmā devāḥ (pūrvavat) tuṣitā devāḥ (pūrvavat) nirmāṇaratayo devāḥ (pūrvavat) paranirmitavaśavartino devā dīrghāyuṣo varṇavantaḥ sukhabahulā iti. tasyaivaṃ bhavati — aho batāhaṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātparanirmitavaśavartināṃ devānāṃ sabhāgatāmupapadyeyeti. sa taccittaṃ dadhāti, taccittamadhitiṣṭhati, taccittaṃ bhāvayati. tasya te saṃskārāśca vihārāścaivaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkṛtāstatropapattaye saṃvartante. ayaṃ bhikṣavo mārga iyaṃ pratipattatropapattaye saṃvartate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ śraddhayā samanvāgato bhavati, śīlena samanvāgato bhavati, śrutena samanvāgato bhavati, tyāgena samanvāgato bhavati, prajñayā samanvāgato bhavati. tasya śrutaṃ bhavati — sahasro brahmā dīrghāyurvarṇavānsukhabahula iti. sahasro bhikṣavo brahmā sahasralokadhātuṃ sphuritvādhimucya viharati. ye'pi tatra sattvā upapannāstānapi sphuritvādhimucya viharati. tadyathāpi nāma bhikṣavaścakṣuṣmānpuruṣa ekamāmaṇḍaṃ haste kṛtvā pratyavekṣeta, evameva khalu bhikṣavaḥ sahasro brahmā sahasralokadhātuṃ sphuritvādhimucya viharati. ye'pi tatra sattvā upapannāstānapi sphuritvādhimucya viharati. tasyaivaṃ bhavati — aho batāhaṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsahasrasya brahmaṇaḥ sabhāgatāmupapadyeyeti. sa taccittaṃ dadhāti, taccittamadhitiṣṭhati, taccittaṃ bhāvayati. tasya te saṃskārāśca vihārāścaivaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkṛtāstatropapattaye saṃvartante. ayaṃ bhikṣavo mārga iyaṃ pratipattatropapattaye saṃvartate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ śraddhayā samanvāgato bhavati, śīlena samanvāgato bhavati, śrutena (pūrvavat) tyāgena (pūrvavat) prajñayā samanvāgato bhavati. tasya śrutaṃ bhavati — dvisahasro brahmā (pūrvavat) trisahasro brahmā (pūrvavat) catuḥsahasro brahmā (pūrvavat) pañcasahasro brahmā dīrghāyurvarṇavānsukhabahula iti. pañcasahasro bhikṣavo brahmā pañcasahasralokadhātuṃ sphuritvādhimucya viharati. ye'pi tatra sattvā upapannāstānapi sphuritvādhimucya viharati. tadyathāpi nāma bhikṣavaścakṣuṣmānpuruṣaḥ pañca āmaṇḍāni haste kṛtvā pratyavekṣeta, evameva khalu bhikṣavaḥ pañcasahasro brahmā pañcasahasralokadhātuṃ sphuritvādhimucya viharati. ye'pi tatra sattvā upapannāstānapi sphuritvādhimucya viharati. tasyaivaṃ bhavati — aho batāhaṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpañcasahasrasya brahmaṇaḥ sabhāgatāmupapadyeyeti. sa taccittaṃ dadhāti, taccittamadhitiṣṭhati, taccittaṃ bhāvayati. tasya te saṃskārāśca vihārāścaivaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkṛtāstatropapattaye saṃvartante. ayaṃ bhikṣavo mārga iyaṃ pratipattatropapattaye saṃvartate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ śraddhayā samanvāgato bhavati, śīlena samanvāgato bhavati, śrutena (pūrvavat) tyāgena (pūrvavat) prajñayā samanvāgato bhavati. tasya śrutaṃ bhavati — daśasahasro brahmā dīrghāyurvarṇavānsukhabahula iti. daśasahasro bhikṣavo brahmā daśasahasralokadhātuṃ sphuritvādhimucya viharati. ye'pi tatra sattvā upapannāstānapi sphuritvādhimucya viharati. tadyathāpi nāma bhikṣavo maṇirvaiḍūryaḥ śubho jātimānaṣṭāsraḥ suparikarmakṛtaḥ pāṇḍukambale nikṣipto bhāsate ca tapati ca virocate ca, evameva khalu bhikṣavo daśasahasro brahmā daśasahasralokadhātuṃ sphuritvādhimucya viharati. ye'pi tatra sattvā upapannāstānapi sphuritvādhimucya viharati. tasyaivaṃ bhavati — aho batāhaṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇāddaśasahasrasya brahmaṇaḥ sabhāgatāmupapadyeyeti. sa taccittaṃ dadhāti, taccittamadhitiṣṭhati, taccittaṃ bhāvayati. tasya te saṃskārāśca vihārāścaivaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkṛtāstatropapattaye saṃvartante. ayaṃ bhikṣavo mārga iyaṃ pratipattatropapattaye saṃvartate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ śraddhayā samanvāgato bhavati, śīlena (pūrvavat) śrutena (pūrvavat) tyāgena (pūrvavat) prajñayā samanvāgato bhavati. tasya śrutaṃ bhavati — śatasahasro brahmā dīrghāyurvarṇavānsukhabahula iti. śatasahasro bhikṣavo brahmā śatasahasralokadhātuṃ sphuritvādhimucya viharati. ye'pi tatra sattvā upapannāstānapi sphuritvādhimucya viharati. tadyathāpi nāma bhikṣavo niṣkaṃ jāmbūnadaṃ dakṣakarmāraputrolkāmukhasukuśalasampraghṛṣṭaṃ pāṇḍukambale nikṣiptaṃ bhāsate ca tapati ca virocate ca, evameva khalu bhikṣavaḥ śatasahasro brahmā śatasahasralokadhātuṃ sphuritvādhimucya viharati. ye'pi tatra sattvā upapannāstānapi sphuritvādhimucya viharati. tasyaivaṃ bhavati — aho batāhaṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇācchatasahasrasya brahmaṇaḥ sabhāgatāmupapadyeyeti. sa taccittaṃ dadhāti, taccittamadhitiṣṭhati, taccittaṃ bhāvayati. tasya te saṃskārāśca vihārāścaivaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkṛtāstatropapattaye saṃvartante. ayaṃ bhikṣavo mārga iyaṃ pratipattatropapattaye saṃvartate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ śraddhayā samanvāgato bhavati, śīlena (pūrvavat) śrutena (pūrvavat) tyāgena (pūrvavat) prajñayā samanvāgato bhavati. tasya śrutaṃ bhavati — ābhā devāḥ (pūrvavat) parīttābhā devāḥ (pūrvavat) apramāṇābhā devāḥ (pūrvavat) ābhāsvarā devā dīrghāyuṣo varṇavantaḥ sukhabahulā iti. tasyaivaṃ bhavati — aho batāhaṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādābhāsvarāṇāṃ devānāṃ sabhāgatāmupapadyeyeti. sa taccittaṃ dadhāti, taccittamadhitiṣṭhati, taccittaṃ bhāvayati. tasya te saṃskārāśca vihārāścaivaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkṛtāstatropapattaye saṃvartante. ayaṃ bhikṣavo mārga iyaṃ pratipattatropapattaye saṃvartate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ śraddhayā samanvāgato bhavati, śīlena (pūrvavat) śrutena (pūrvavat) tyāgena (pūrvavat) prajñayā samanvāgato bhavati. tasya śrutaṃ bhavati — parīttaśubhā devāḥ (pūrvavat) apramāṇaśubhā devāḥ (pūrvavat) śubhakṛtsnā devā dīrghāyuṣo varṇavantaḥ sukhabahulā iti. tasyaivaṃ bhavati — aho batāhaṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇācchubhakṛtsnānāṃ devānāṃ sabhāgatāmupapadyeyeti. sa taccittaṃ dadhāti, taccittamadhitiṣṭhati, taccittaṃ bhāvayati. tasya te saṃskārāśca vihārāścaivaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkṛtāstatropapattaye saṃvartante. ayaṃ bhikṣavo mārga iyaṃ pratipattatropapattaye saṃvartate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ śraddhayā samanvāgato bhavati, śīlena (pūrvavat) śrutena (pūrvavat) tyāgena (pūrvavat) prajñayā samanvāgato bhavati. tasya śrutaṃ bhavati — bṛhatphalā devāḥ (pūrvavat) avṛhā devāḥ (pūrvavat) atapā devāḥ (pūrvavat) sudṛśā devāḥ (pūrvavat) sudarśino devāḥ (pūrvavat) akaniṣṭhā devā dīrghāyuṣo varṇavantaḥ sukhabahulā iti. tasyaivaṃ bhavati — aho batāhaṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādakaniṣṭhānāṃ devānāṃ sabhāgatāmupapadyeyeti. sa taccittaṃ dadhāti, taccittamadhitiṣṭhati, taccittaṃ bhāvayati. tasya te saṃskārāśca vihārāścaivaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkṛtāstatropapattaye saṃvartante. ayaṃ bhikṣavo mārga iyaṃ pratipattatropapattaye saṃvartate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ śraddhayā samanvāgato bhavati, śīlena (pūrvavat) śrutena (pūrvavat) tyāgena (pūrvavat) prajñayā samanvāgato bhavati. tasya śrutaṃ bhavati — ākāśānantyāyatanopagā devā dīrghāyuṣaścirasthitikāḥ sukhabahulā iti. tasyaivaṃ bhavati — aho batāhaṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādākāśānantyāyatanopagānāṃ devānāṃ sabhāgatāmupapadyeyeti. sa taccittaṃ dadhāti, taccittamadhitiṣṭhati, taccittaṃ bhāvayati. tasya te saṃskārāśca vihārāścaivaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkṛtāstatropapattaye saṃvartante. ayaṃ bhikṣavo mārga iyaṃ pratipattatropapattaye saṃvartate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ śraddhayā samanvāgato bhavati, śīlena (pūrvavat) śrutena (pūrvavat) tyāgena (pūrvavat) prajñayā samanvāgato bhavati. tasya śrutaṃ bhavati — vijñānānantyāyatanopagā devā dīrghāyuṣaścirasthitikāḥ sukhabahulā iti. tasyaivaṃ bhavati — aho batāhaṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādvijñānānantyāyatanopagānāṃ devānāṃ sabhāgatāmupapadyeyeti. sa taccittaṃ dadhāti, taccittamadhitiṣṭhati, taccittaṃ bhāvayati. tasya te saṃskārāśca vihārāścaivaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkṛtāstatropapattaye saṃvartante. ayaṃ bhikṣavo mārga iyaṃ pratipattatropapattaye saṃvartate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ śraddhayā samanvāgato bhavati, śīlena (pūrvavat) śrutena (pūrvavat) tyāgena (pūrvavat) prajñayā samanvāgato bhavati. tasya śrutaṃ bhavati — ākiñcanyāyatanopagā devāḥ (pūrvavat) naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagā devā dīrghāyuṣaścirasthitikāḥ sukhabahulā iti. tasyaivaṃ bhavati — aho batāhaṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātnaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagānāṃ devānāṃ sabhāgatāmupapadyeyeti. sa taccittaṃ dadhāti, taccittamadhitiṣṭhati, taccittaṃ bhāvayati. tasya te saṃskārāśca vihārāścaivaṃ bhāvitā evaṃ bahulīkṛtāstatropapattaye saṃvartante. ayaṃ bhikṣavo mārga iyaṃ pratipattatropapattaye saṃvartate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bhikṣuḥ śraddhayā samanvāgato bhavati, śīlena (pūrvavat) śrutena (pūrvavat) tyāgena (pūrvavat) prajñayā samanvāgato bhavati. tasyaivaṃ bhavati — aho batāhamāsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya vihareyamiti. sa āsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharati. ayaṃ bhikṣavo bhikṣurna kutracidupapadyata iti.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.

saṃskāropapattisūtraṃ niṣṭhitaṃ daśamam.

anupadavargo niṣṭhito dvitīyaḥ.

tasyoddānam —

anupadaśodhanapauruṣadharmaḥ sevitavyabahudhātuvibhaktiḥ. buddhasya kīrtināmacatvāriṃśena ānāpānaḥ kāyagatopapattiḥ..

itaḥ paraṃ śyāmakambojādipustakeṣvevamapi dṛśyate —

candrake vimale pariśuddhe pūrṇasammodinirodhātmanaḥ. tandrābahujanasevitaṃ dharmavaraṃ yamanupadaṃ vargavaraṃ dvitīyamiti..

← mn119 
mn 
 mn121 →