← mn123 
 mn125 →

MN124 bākulasūtram

Summary: The aged Arhat Bakula recounts his eighty years of unblemished ascetic dedication, during which he never entertained sensual desire, never lay down, and never accepted medical requisites. His uncompromising discipline inspires his former ascetic friend to ordain and attain Arhatship, culminating in Bakkula passing into final Parinirvāṇa while seated upright in the midst of the Saṅgha.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे शून्यतावर्गे बाकुलसूत्रं चतुर्थम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समय आयुष्मान्बाकुलो राजगृहे विहरति स्म वेणुवने कलन्दकनिवापे। अथ खल्वचेलकाश्यप आयुष्मतो बाकुलस्य पुराणगृहिसहायो येनायुष्मान्बाकुलस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्यायुष्मता बाकुलेन सार्धं सममोदिष्ट। सम्मोदनीयां कथां स्मारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खल्वचेलकाश्यप आयुष्मन्तं बाकुलमेतदवोचत् —

कियच्चिरं प्रव्रजितोऽस्यायुष्मन्बाकुलेति? अशीतिर्म आयुष्मन्वर्षाणि प्रव्रजितस्येति। एभिः पुनस्त आयुष्मन्बाकुलाशीत्या वर्षैः कतिकृत्वो मैथुनो धर्मः प्रतिषेवित इति? न खलु मामायुष्मन्काश्यपैवं प्रष्टव्यम् — एभिः पुनस्त आयुष्मन्बाकुलाशीत्या वर्षैः कतिकृत्वो मैथुनो धर्मः प्रतिषेवित इति। एवं च खलु मामायुष्मन्काश्यप प्रष्टव्यम् — एभिः पुनस्त आयुष्मन्बाकुलाशीत्या वर्षैः कतिकृत्वः कामसंज्ञोत्पन्नपूर्वेति?

अशीतिर्म आयुष्मन्वर्षाणि प्रव्रजितस्य नाभिजानामि कामसंज्ञामुत्पन्नपूर्वाम्। यदप्यायुष्मान्बाकुलोऽशीत्या वर्षैर्नाभिजानाति कामसंज्ञामुत्पन्नपूर्वामिदमपि वयमायुष्मतो बाकुलस्याश्चर्यमद्भुतधर्मं धारयामः।

अशीतिर्म आयुष्मन्वर्षाणि प्रव्रजितस्य नाभिजानामि व्यापादसंज्ञाम् (पूर्ववत्) विहिंसासंज्ञामुत्पन्नपूर्वाम्। यदप्यायुष्मान्बाकुलोऽशीत्या वर्षैर्नाभिजानाति विहिंसासंज्ञामुत्पन्नपूर्वामिदमपि वयमायुष्मतो बाकुलस्याश्चर्यमद्भुतधर्मं धारयामः।

अशीतिर्म आयुष्मन्वर्षाणि प्रव्रजितस्य नाभिजानामि कामवितर्कमुत्पन्नपूर्वम्। यदप्यायुष्मान्बाकुलोऽशीत्या वर्षैर्नाभिजानाति कामवितर्कमुत्पन्नपूर्वमिदमपि वयमायुष्मतो बाकुलस्याश्चर्यमद्भुतधर्मं धारयामः।

अशीतिर्म आयुष्मन्वर्षाणि प्रव्रजितस्य नाभिजानामि व्यापादवितर्कम् (पूर्ववत्) विहिंसावितर्कमुत्पन्नपूर्वम्। यदप्यायुष्मान्बाकुलोऽशीत्या वर्षैर्नाभिजानाति विहिंसावितर्कमुत्पन्नपूर्वमिदमपि वयमायुष्मतो बाकुलस्याश्चर्यमद्भुतधर्मं धारयामः।

अशीतिर्म आयुष्मन्वर्षाणि प्रव्रजितस्य नाभिजानामि गृहपतिचीवरं स्वीकर्ता। यदप्यायुष्मान्बाकुलोऽशीत्या वर्षैर्नाभिजानाति गृहपतिचीवरं स्वीकर्तेदमपि वयमायुष्मतो बाकुलस्याश्चर्यमद्भुतधर्मं धारयामः।

अशीतिर्म आयुष्मन्वर्षाणि प्रव्रजितस्य नाभिजानामि शस्त्रेण चीवरं छेत्ता। यदप्यायुष्मान्बाकुलोऽशीत्या वर्षैर्नाभिजानाति शस्त्रेण चीवरं छेत्ता (पूर्ववत्) धारयामः।

अशीतिर्म आयुष्मन्वर्षाणि प्रव्रजितस्य नाभिजानामि सूच्या चीवरं सेविता (पूर्ववत्) नाभिजानामि रञ्जनेन चीवरं रञ्जयिता (पूर्ववत्) नाभिजानामि कठिने चीवरं सेविता (पूर्ववत्) नाभिजानामि सब्रह्मचारिणां चीवरकर्मणि विचारयिता (पूर्ववत्) नाभिजानामि निमन्त्रणं स्वीकर्ता (पूर्ववत्) नाभिजानाम्येवंरूपं चित्तमुत्पन्नपूर्वम् — अहो वत मां कश्चिन्निमन्त्रयेतेति (पूर्ववत्) नाभिजानाम्यन्तर्गृहे निषत्ता (पूर्ववत्) नाभिजानाम्यन्तर्गृहे भोक्ता (पूर्ववत्) नाभिजानामि मातृग्रामस्यानुव्यञ्जनशो निमित्तं ग्रहीता (पूर्ववत्) नाभिजानामि मातृग्रामाय धर्मं देशयितान्तमशश्चतुष्पदामपि गाथाम् (पूर्ववत्) नाभिजानामि भिक्षुण्युपश्रयमुपसङ्क्रमिता (पूर्ववत्) नाभिजानामि भिक्षुण्यै धर्मं देशयिता (पूर्ववत्) नाभिजानामि शिक्षमाणायै धर्मं देशयिता (पूर्ववत्) नाभिजानामि श्रामणेर्यै धर्मं देशयिता (पूर्ववत्) नाभिजानामि प्रव्राजयिता (पूर्ववत्) नाभिजानाम्युपसम्पादयिता (पूर्ववत्) नाभिजानामि निश्रयं दाता (पूर्ववत्) नाभिजानामि श्रामणेरमुपस्थापयिता (पूर्ववत्) नाभिजानामि जन्तागारे स्नाता (पूर्ववत्) नाभिजानामि चूर्णेन स्नाता (पूर्ववत्) नाभिजानामि सब्रह्मचारिगात्रपरिकर्मणि विचारयिता (पूर्ववत्) नाभिजानाम्याबाधमुत्पन्नपूर्वमन्तमशो गोदोहनमात्रमपि (पूर्ववत्) नाभिजानामि भैषज्यमुपहर्तान्तमशो हरीतकीखण्डमपि (पूर्ववत्) नाभिजानाम्यपश्रयणकमपश्रयिता (पूर्ववत्) नाभिजानामि शय्यां कल्पयिता। यदप्यायुष्मान् (पूर्ववत्) धारयामः।

अशीतिर्म आयुष्मन्वर्षाणि प्रव्रजितस्य नाभिजानामि ग्रामान्तशयनासने वर्षा उपगन्ता। यदप्यायुष्मान्बाकुलोऽशीत्या वर्षैर्नाभिजानाति ग्रामान्तशयनासने वर्षा उपगन्तेदमपि वयमायुष्मतो बाकुलस्याश्चर्यमद्भुतधर्मं धारयामः।

सप्ताहमेव खल्वहमायुष्मन्सरणो राष्ट्रपिण्डमभुक्ष्यथाष्टम्यामाज्ञोदपादि। यदप्यायुष्मान्बाकुलः सप्ताहमेव सरणो राष्ट्रपिण्डमभुक्ताथाष्टम्यामाज्ञोदपादीदमपि वयमायुष्मतो बाकुलस्याश्चर्यमद्भुतधर्मं धारयामः।

लभेयाहमायुष्मन्बाकुलास्मिन्धर्मविनये प्रव्रज्यां लभेयोपसम्पदमिति। अलब्ध खल्वचेलकाश्यपोऽस्मिन्धर्मविनये प्रव्रज्यामलब्धोपसम्पदम्। अचिरोपसम्पन्नः पुनरायुष्मान्काश्यप एको व्यपकृष्टोऽप्रमत्त आतापी प्रहितात्मा विहरन्नचिरादेव — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरं — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य व्यहार्षीत्। क्षीणा जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं कृतं करणीयं नापरमित्थंत्वायेत्यभ्यज्ञासीत्। अन्यतमः खलु पुनरायुष्मान्काश्यपोऽर्हतामभूत्।

अथ खल्वायुष्मान्बाकुलोऽपरेण समयेनापावरणमादाय विहाराद्विहारमुपसङ्क्रम्यैवमाह — अभिक्रामतायुष्मन्तोऽभिक्रामतायुष्मन्तोऽद्य मे परिनिर्वाणं भविष्यतीति। यदप्यायुष्मान्बाकुलोऽपावरणमादाय विहाराद्विहारमुपसङ्क्रम्यैवमाह — अभिक्रामतायुष्मन्तोऽभिक्रामतायुष्मन्तोऽद्य मे परिनिर्वाणं भविष्यतीतीदमपि वयमायुष्मतो बाकुलस्याश्चर्यमद्भुतधर्मं धारयामः।

आयुष्मान्बाकुलो मध्ये भिक्षुसङ्घस्य निषण्णक एव परिनिरवासीत्। यदप्यायुष्मान्बाकुलो मध्ये भिक्षुसङ्घस्य निषण्णक एव परिनिरवासीदिदमपि वयमायुष्मतो बाकुलस्याश्चर्यमद्भुतधर्मं धारयाम इति।

बाकुलसूत्रं निष्ठितं चतुर्थम्॥

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe śūnyatāvarge bākulasūtraṃ caturtham

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaya āyuṣmānbākulo rājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe. atha khalvacelakāśyapa āyuṣmato bākulasya purāṇagṛhisahāyo yenāyuṣmānbākulastenopasamakramīt, upasaṅkramyāyuṣmatā bākulena sārdhaṃ samamodiṣṭa. sammodanīyāṃ kathāṃ smāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalvacelakāśyapa āyuṣmantaṃ bākulametadavocat —

kiyacciraṃ pravrajito'syāyuṣmanbākuleti? aśītirma āyuṣmanvarṣāṇi pravrajitasyeti. ebhiḥ punasta āyuṣmanbākulāśītyā varṣaiḥ katikṛtvo maithuno dharmaḥ pratiṣevita iti? na khalu māmāyuṣmankāśyapaivaṃ praṣṭavyam — ebhiḥ punasta āyuṣmanbākulāśītyā varṣaiḥ katikṛtvo maithuno dharmaḥ pratiṣevita iti. evaṃ ca khalu māmāyuṣmankāśyapa praṣṭavyam — ebhiḥ punasta āyuṣmanbākulāśītyā varṣaiḥ katikṛtvaḥ kāmasaṃjñotpannapūrveti?

aśītirma āyuṣmanvarṣāṇi pravrajitasya nābhijānāmi kāmasaṃjñāmutpannapūrvām. yadapyāyuṣmānbākulo'śītyā varṣairnābhijānāti kāmasaṃjñāmutpannapūrvāmidamapi vayamāyuṣmato bākulasyāścaryamadbhutadharmaṃ dhārayāmaḥ.

aśītirma āyuṣmanvarṣāṇi pravrajitasya nābhijānāmi vyāpādasaṃjñām (pūrvavat) vihiṃsāsaṃjñāmutpannapūrvām. yadapyāyuṣmānbākulo'śītyā varṣairnābhijānāti vihiṃsāsaṃjñāmutpannapūrvāmidamapi vayamāyuṣmato bākulasyāścaryamadbhutadharmaṃ dhārayāmaḥ.

aśītirma āyuṣmanvarṣāṇi pravrajitasya nābhijānāmi kāmavitarkamutpannapūrvam. yadapyāyuṣmānbākulo'śītyā varṣairnābhijānāti kāmavitarkamutpannapūrvamidamapi vayamāyuṣmato bākulasyāścaryamadbhutadharmaṃ dhārayāmaḥ.

aśītirma āyuṣmanvarṣāṇi pravrajitasya nābhijānāmi vyāpādavitarkam (pūrvavat) vihiṃsāvitarkamutpannapūrvam. yadapyāyuṣmānbākulo'śītyā varṣairnābhijānāti vihiṃsāvitarkamutpannapūrvamidamapi vayamāyuṣmato bākulasyāścaryamadbhutadharmaṃ dhārayāmaḥ.

aśītirma āyuṣmanvarṣāṇi pravrajitasya nābhijānāmi gṛhapaticīvaraṃ svīkartā. yadapyāyuṣmānbākulo'śītyā varṣairnābhijānāti gṛhapaticīvaraṃ svīkartedamapi vayamāyuṣmato bākulasyāścaryamadbhutadharmaṃ dhārayāmaḥ.

aśītirma āyuṣmanvarṣāṇi pravrajitasya nābhijānāmi śastreṇa cīvaraṃ chettā. yadapyāyuṣmānbākulo'śītyā varṣairnābhijānāti śastreṇa cīvaraṃ chettā (pūrvavat) dhārayāmaḥ.

aśītirma āyuṣmanvarṣāṇi pravrajitasya nābhijānāmi sūcyā cīvaraṃ sevitā (pūrvavat) nābhijānāmi rañjanena cīvaraṃ rañjayitā (pūrvavat) nābhijānāmi kaṭhine cīvaraṃ sevitā (pūrvavat) nābhijānāmi sabrahmacāriṇāṃ cīvarakarmaṇi vicārayitā (pūrvavat) nābhijānāmi nimantraṇaṃ svīkartā (pūrvavat) nābhijānāmyevaṃrūpaṃ cittamutpannapūrvam — aho vata māṃ kaścinnimantrayeteti (pūrvavat) nābhijānāmyantargṛhe niṣattā (pūrvavat) nābhijānāmyantargṛhe bhoktā (pūrvavat) nābhijānāmi mātṛgrāmasyānuvyañjanaśo nimittaṃ grahītā (pūrvavat) nābhijānāmi mātṛgrāmāya dharmaṃ deśayitāntamaśaścatuṣpadāmapi gāthām (pūrvavat) nābhijānāmi bhikṣuṇyupaśrayamupasaṅkramitā (pūrvavat) nābhijānāmi bhikṣuṇyai dharmaṃ deśayitā (pūrvavat) nābhijānāmi śikṣamāṇāyai dharmaṃ deśayitā (pūrvavat) nābhijānāmi śrāmaṇeryai dharmaṃ deśayitā (pūrvavat) nābhijānāmi pravrājayitā (pūrvavat) nābhijānāmyupasampādayitā (pūrvavat) nābhijānāmi niśrayaṃ dātā (pūrvavat) nābhijānāmi śrāmaṇeramupasthāpayitā (pūrvavat) nābhijānāmi jantāgāre snātā (pūrvavat) nābhijānāmi cūrṇena snātā (pūrvavat) nābhijānāmi sabrahmacārigātraparikarmaṇi vicārayitā (pūrvavat) nābhijānāmyābādhamutpannapūrvamantamaśo godohanamātramapi (pūrvavat) nābhijānāmi bhaiṣajyamupahartāntamaśo harītakīkhaṇḍamapi (pūrvavat) nābhijānāmyapaśrayaṇakamapaśrayitā (pūrvavat) nābhijānāmi śayyāṃ kalpayitā. yadapyāyuṣmān (pūrvavat) dhārayāmaḥ.

aśītirma āyuṣmanvarṣāṇi pravrajitasya nābhijānāmi grāmāntaśayanāsane varṣā upagantā. yadapyāyuṣmānbākulo'śītyā varṣairnābhijānāti grāmāntaśayanāsane varṣā upagantedamapi vayamāyuṣmato bākulasyāścaryamadbhutadharmaṃ dhārayāmaḥ.

saptāhameva khalvahamāyuṣmansaraṇo rāṣṭrapiṇḍamabhukṣyathāṣṭamyāmājñodapādi. yadapyāyuṣmānbākulaḥ saptāhameva saraṇo rāṣṭrapiṇḍamabhuktāthāṣṭamyāmājñodapādīdamapi vayamāyuṣmato bākulasyāścaryamadbhutadharmaṃ dhārayāmaḥ.

labheyāhamāyuṣmanbākulāsmindharmavinaye pravrajyāṃ labheyopasampadamiti. alabdha khalvacelakāśyapo'smindharmavinaye pravrajyāmalabdhopasampadam. aciropasampannaḥ punarāyuṣmānkāśyapa eko vyapakṛṣṭo'pramatta ātāpī prahitātmā viharannacirādeva — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaraṃ — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya vyahārṣīt. kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamitthaṃtvāyetyabhyajñāsīt. anyatamaḥ khalu punarāyuṣmānkāśyapo'rhatāmabhūt.

atha khalvāyuṣmānbākulo'pareṇa samayenāpāvaraṇamādāya vihārādvihāramupasaṅkramyaivamāha — abhikrāmatāyuṣmanto'bhikrāmatāyuṣmanto'dya me parinirvāṇaṃ bhaviṣyatīti. yadapyāyuṣmānbākulo'pāvaraṇamādāya vihārādvihāramupasaṅkramyaivamāha — abhikrāmatāyuṣmanto'bhikrāmatāyuṣmanto'dya me parinirvāṇaṃ bhaviṣyatītīdamapi vayamāyuṣmato bākulasyāścaryamadbhutadharmaṃ dhārayāmaḥ.

āyuṣmānbākulo madhye bhikṣusaṅghasya niṣaṇṇaka eva pariniravāsīt. yadapyāyuṣmānbākulo madhye bhikṣusaṅghasya niṣaṇṇaka eva pariniravāsīdidamapi vayamāyuṣmato bākulasyāścaryamadbhutadharmaṃ dhārayāma iti.

bākulasūtraṃ niṣṭhitaṃ caturtham..

← mn123 
mn 
 mn125 →