← mn124 
 mn126 →

MN125 dāntabhūmisūtram

Summary: The Buddha explains why Prince Jayasena could not conceive that meditative concentration yields transcendent peace, showing that those ensnared in sensual indulgence cannot comprehend truths realized solely through renunciation. Using the extended metaphor of capturing and systematically taming a wild forest elephant for royal service, the Buddha illustrates the progressive monastic training that tames the wild human mind.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे शून्यतावर्गे दान्तभूमिसूत्रं पञ्चमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्राजगृहे विहरति स्म वेणुवने कलन्दकनिवापे। तेन खलु पुनः समयेनाचिरवतः श्रमणोद्देशोऽरण्यकुटिकायां विहरति स्म। अथ खलु जयसेनो राजकुमारो जङ्घाविहारमनुचङ्क्रम्यमाणोऽनुविचरन्येनाचिरवतः श्रमणोद्देशस्तेनोपासंक्रमीत्; उपसंक्रम्याचिरवतेन श्रमणोद्देशेन सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु जयसेनो राजकुमारोऽचिरवतं श्रमणोद्देशमेतदवोचत् —

श्रुतं म एतद्भो आग्निवेश्यायन — इह भिक्षुरप्रमत्त आतापी प्रहितात्मा विहरन्स्पृशेच्चित्तस्यैकाग्रतामिति। एवमेतद्राजकुमार, एवमेतद्राजकुमार। इह भिक्षुरप्रमत्त आतापी प्रहितात्मा विहरन्स्पृशेच्चित्तस्यैकाग्रतामिति। साधु मे भवानाग्निवेश्यायनो यथाश्रुतं यथापर्याप्तं धर्मं देशयत्विति। न खलु तेऽहं राजकुमार शक्नोमि यथाश्रुतं यथापर्याप्तं धर्मं देशयितुम्। अहं च हि ते राजकुमार यथाश्रुतं यथापर्याप्तं धर्मं देशयेयम्, त्वं च मे भाषितस्यार्थं नाजानीयाः, स मम स्यात्क्लमथः, सा मम स्याद्विहेठेति। देशयतु मे भवानाग्निवेश्यायनो यथाश्रुतं यथापर्याप्तं धर्मम्। अप्येव नामाहं भवत आग्निवेश्यायनस्य भाषितस्यार्थमाजानीयामिति। देशयेयं खलु तेऽहं राजकुमार यथाश्रुतं यथापर्याप्तं धर्मम्। सचेन्मे त्वं भाषितस्यार्थमाजानीयाः, इत्येतत्कुशलम्; नो चेन्मे त्वं भाषितस्यार्थमाजानीयाः, यथास्वके तिष्ठेः, न मां तत्रोत्तरं प्रतिपृच्छेरिति। देशयतु मे भवानाग्निवेश्यायनो यथाश्रुतं यथापर्याप्तं धर्मम्। सचेदहं भवत आग्निवेश्यायनस्य भाषितस्यार्थमाज्ञास्यामि, इत्येतत्कुशलम्; नो चेदहं भवत आग्निवेश्यायनस्य भाषितस्यार्थमाज्ञास्यामि, यथास्वके स्थास्यामि, नाहं तत्र भवन्तमाग्निवेश्यायनमुत्तरं प्रतिप्रक्ष्यामीति।

अथ खल्वचिरवतः श्रमणोद्देशो जयसेनाय राजकुमाराय यथाश्रुतं यथापर्याप्तं धर्ममदिदिशत्। एवमुक्ते जयसेनो राजकुमारोऽचिरवतं श्रमणोद्देशमेतदवोचत् — अस्थानमेतद्भो आग्निवेश्यायनानवकाशो यद्भिक्षुरप्रमत्त आतापी प्रहितात्मा विहरन्स्पृशेच्चित्तस्यैकाग्रतामिति। अथ खलु जयसेनो राजकुमारोऽचिरवताय श्रमणोद्देशायास्थानतां चानवकाशतां च प्रवेद्योत्थायासनात्प्राक्रमीत्।

अथ खल्वचिरवतः श्रमणोद्देशोऽचिरप्रक्रान्ते जयसेने राजकुमारे येन भगवांस्तेनोपासंक्रमीत्; उपसंक्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खल्वचिरवतः श्रमणोद्देशो यावानभूज्जयसेनेन राजकुमारेण सार्धं कथासंलापस्तं सर्वं भगवत आरूचत्।

एवमुक्ते भगवन्नचिरवतं श्रमणोद्देशमेतदवोचत् — तत्कुतोऽत्राग्निवेश्यायन लभ्यम्। यत्तन्नैष्क्रम्येण ज्ञातव्यं नैष्क्रम्येण द्रष्टव्यं नैष्क्रम्येण प्राप्तव्यं नैष्क्रम्येण साक्षात्कर्तव्यम्, तद्वत जयसेनो राजकुमारः काममध्ये वसन्कामान्परिभुञ्जानः कामवितर्कैः खाद्यमानः कामपरिदाहेन परिदह्यमानः कामपर्येषणायामुत्सुको ज्ञास्यति वा द्रक्ष्यति वा साक्षाद्वा करिष्यतीति — नैतत्स्थानं विद्यते।

तद्यथापि स्यातामाग्निवेश्यायन द्वौ हस्तिदम्यौ वाश्वदम्यौ वा गोदम्यौ वा सुदान्तौ सुविनीतौ, द्वौ हस्तिदम्यौ वाश्वदम्यौ वा गोदम्यौ वादान्तावविनीतौ। तत्किं मन्यस आग्निवेश्यायन, यौ तौ द्वौ हस्तिदम्यौ वाश्वदम्यौ वा गोदम्यौ वा सुदान्तौ सुविनीतौ, अपि नु तौ दान्तावेव दान्तकारणं गच्छेताम्, दान्तावेव दान्तभूमिं संप्राप्नुयातामिति? एवं भदन्त। यौ पुनस्तौ द्वौ हस्तिदम्यौ वाश्वदम्यौ वा गोदम्यौ वादान्तावविनीतौ, अपि नु तावदान्तावेव दान्तकारणं गच्छेताम्, अदान्तावेव दान्तभूमिं संप्राप्नुयाताम्, तद्यथापि तौ द्वौ हस्तिदम्यौ वाश्वदम्यौ वा गोदम्यौ वा सुदान्तौ सुविनीताविति? नो ह्येतद्भदन्त। एवमेव खल्वाग्निवेश्यायन यत्तन्नैष्क्रम्येण ज्ञातव्यं नैष्क्रम्येण द्रष्टव्यं नैष्क्रम्येण प्राप्तव्यं नैष्क्रम्येण साक्षात्कर्तव्यम्, तद्वत जयसेनो राजकुमारः काममध्ये वसन्कामान्परिभुञ्जानः कामवितर्कैः खाद्यमानः कामपरिदाहेन परिदह्यमानः कामपर्येषणायामुत्सुको ज्ञास्यति वा द्रक्ष्यति वा साक्षाद्वा करिष्यतीति — नैतत्स्थानं विद्यते।

तद्यथाप्याग्निवेश्यायन ग्रामस्य वा निगमस्य वाविदूरे महापर्वतः। तमेनं द्वौ सहायकौ तस्माद्ग्रामाद्वा निगमाद्वा निष्क्रम्य हस्तविलङ्घकेन येन स पर्वतस्तेनोपसंक्रमेताम्; उपसंक्रम्यैकः सहायकोऽधस्तात्पर्वतपादे तिष्ठेत्, एकः सहायक उपरिपर्वतमारोहेत्। तमेनमधस्तात्पर्वतपादे स्थितः सहायक उपरिपर्वते स्थितं सहायकमेवं वदेत् — यत्सौम्य किं त्वं पश्यस्युपरिपर्वते स्थित इति? स एवं वदेत् — पश्यामि खल्वहं सौम्योपरिपर्वते स्थित आरामरामणीयकं वनरामणीयकं भूमिरामणीयकं पुष्करिणीरामणीयकमिति।

स एवं वदेत् — अस्थानं खल्वेतत्सौम्यानवकाशो यत्त्वमुपरिपर्वते स्थितः पश्येरारामरामणीयकं वनरामणीयकं भूमिरामणीयकं पुष्करिणीरामणीयकमिति। तमेनमुपरिपर्वते स्थितः सहायकोऽधस्तनं पर्वतपादमवरुह्य तं सहायकं बाहौ गृहीत्वोपरिपर्वतमारोप्य मुहूर्तमाश्वास्यैवं वदेत् — यत्सौम्य किं त्वं पश्यस्युपरिपर्वते स्थित इति? स एवं वदेत् — पश्यामि खल्वहं सौम्योपरिपर्वते स्थित आरामरामणीयकं वनरामणीयकं भूमिरामणीयकं पुष्करिणीरामणीयकमिति।

स एवं वदेत् — इदानीमेव खलु ते सौम्य भाषितं वयमेवमाजानीमः — अस्थानं खल्वेतत्सौम्यानवकाशो यत्त्वमुपरिपर्वते स्थितः पश्येरारामरामणीयकं वनरामणीयकं भूमिरामणीयकं पुष्करिणीरामणीयकमिति। इदानीमेव च पुनस्ते भाषितं वयमेवमाजानीमः — पश्यामि खल्वहं सौम्योपरिपर्वते स्थित आरामरामणीयकं वनरामणीयकं भूमिरामणीयकं पुष्करिणीरामणीयकमिति। स एवं वदेत् — तथा हि पुनरहं सौम्यानेन महता पर्वतेनावृतो द्रष्टव्यं नाद्राक्षमिति।

अतो महत्तरेणाग्निवेश्यायनाविद्यास्कन्धेन जयसेनो राजकुमार आवृतो निवृतोऽववृतः पर्यवनद्धः। स वत यत्तन्नैष्क्रम्येण ज्ञातव्यं नैष्क्रम्येण द्रष्टव्यं नैष्क्रम्येण प्राप्तव्यं नैष्क्रम्येण साक्षात्कर्तव्यम्, तद्वत जयसेनो राजकुमारः काममध्ये वसन्कामान्परिभुञ्जानः कामवितर्कैः खाद्यमानः कामपरिदाहेन परिदह्यमानः कामपर्येषणायामुत्सुको ज्ञास्यति वा द्रक्ष्यति वा साक्षाद्वा करिष्यतीति — नैतत्स्थानं विद्यते। सचेत्खलु त्वामाग्निवेश्यायन जयसेनस्य राजकुमारस्येमे द्वे उपमे प्रतिभायाताम्, अनाश्चर्यं ते जयसेनो राजकुमारः प्रसीदेत्, प्रसन्नश्च ते प्रसन्नाकारं कुर्यादिति। कुतः पुनर्मान्भदन्त जयसेनस्य राजकुमारस्येमे द्वे उपमे प्रतिभास्यतोऽनाश्चर्ये पूर्वमश्रुतपूर्वे, तद्यथापि भगवन्तमिति?

तद्यथाप्याग्निवेश्यायन राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो नागवनिकमामन्त्रयते — एहि त्वं सौम्य नागवनिक राज्ञो नागमभिरुह्य नागवनं प्रविश्यारण्यकं नागमतिदृश्य राज्ञो नागस्य ग्रीवायामुपनिबध्नीहीति। एवं देवेति खल्वाग्निवेश्यायन नागवनिको राज्ञे क्षत्रियाय मूर्धाभिषिक्ताय प्रतिश्रुत्य राज्ञो नागमभिरुह्य नागवनं प्रविश्यारण्यकं नागमतिदृश्य राज्ञो नागस्य ग्रीवायामुपनिबध्नाति। तमेनं राज्ञो नागोऽभ्यवकाशं निर्हरति। एतावता खल्वाग्निवेश्यायनारण्यको नागोऽभ्यवकाशं गतो भवति। अत्रगर्धा ह्याग्निवेश्यायनारण्यका नागा यदिदं नागवनम्। तमेनं नागवनिको राज्ञे क्षत्रियाय मूर्धाभिषिक्तायारोचयति — अभ्यवकाशगतः खलु देवारण्यको नाग इति। अथ खल्वाग्निवेश्यायन तमेनं राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो हस्तिदमकमामन्त्रयते — एहि त्वं सौम्य हस्तिदमक आरण्यकं नागं दमयारण्यकानां चैव शीलानामभिनिर्मर्दनायारण्यकानां चैव स्मरसंकल्पानामभिनिर्मर्दनायारण्यकानां चैव दरथक्लमथपरिदाहानामभिनिर्मर्दनाय ग्रामान्तेऽभिरमणाय मनुष्यकान्तेषु शीलेषु समादापनायेति।

एवं देवेति खल्वाग्निवेश्यायन हस्तिदमको राज्ञे क्षत्रियाय मूर्धाभिषिक्ताय प्रतिश्रुत्य महान्तं स्तम्भं पृथिव्यां निखायारण्यकस्य नागस्य ग्रीवायामुपनिबध्नात्यारण्यकानां चैव शीलानामभिनिर्मर्दनायारण्यकानां चैव स्मरसंकल्पानामभिनिर्मर्दनायारण्यकानां चैव दरथक्लमथपरिदाहानामभिनिर्मर्दनाय ग्रामान्तेऽभिरमणाय मनुष्यकान्तेषु शीलेषु समादापनाय। तमेनं हस्तिदमको या सा वाग्नेला कर्णसुखा प्रेमणीया हृदयंगमा पौरी बहुजनकान्ता बहुजनमनापा तथारूपाभिर्वाग्भिः समुदाचरति। यतः खल्वाग्निवेश्यायनारण्यको नागो हस्तिदमकस्य या सा वाग्नेला कर्णसुखा प्रेमणीया हृदयंगमा पौरी बहुजनकान्ता बहुजनमनापा तथारूपाभिर्वाग्भिः समुदाचर्यमाणः शुश्रूषते, श्रोत्रमवदधाति, आज्ञायै चित्तमुपस्थापयति, तमेनं हस्तिदमक उत्तरं तृणघासोदकमनुप्रयच्छति।

यतः खल्वाग्निवेश्यायनारण्यको नागो हस्तिदमकस्य तृणघासोदकं प्रतिगृह्णाति, तत्र हस्तिदमकस्यैवं भवति — जीविष्यति खल्विदानीमारण्यको नाग इति। तमेनं हस्तिदमक उत्तरं कारणं कारयति — आदत्स्व भोः, निक्षिप भोरिति। यतः खल्वाग्निवेश्यायनारण्यको नागो हस्तिदमकस्यादाननिक्षेपे वचनकरो भवत्यववादप्रतिकरः, तमेनं हस्तिदमक उत्तरं कारणं कारयति — अभिक्रम भोः, प्रतिक्रम भोरिति। यतः खल्वाग्निवेश्यायनारण्यको नागो हस्तिदमकस्याभिक्रमप्रतिक्रमवचनकरो भवत्यववादप्रतिकरः, तमेनं हस्तिदमक उत्तरं कारणं कारयति — उत्तिष्ठ भोः, निषीद भोरिति। यतः खल्वाग्निवेश्यायनारण्यको नागो हस्तिदमकस्योत्थाननिषद्यायां वचनकरो भवत्यववादप्रतिकरः, तमेनं हस्तिदमक उत्तरमानेञ्ज्यं नाम कारणं कारयति, महदस्य फलकं शुण्डायामुपनिबध्नाति, तोमरहस्तश्च पुरुष उपरिग्रीवायां निषण्णो भवति, समन्ततश्च तोमरहस्ताः पुरुषाः परिवार्य स्थिता भवन्ति, हस्तिदमकश्च दीर्घतोमरयष्टिं गृहीत्वा पुरतः स्थितो भवति। स आनेञ्ज्यं कारणं कार्यमाणो नैव पूर्वौ पादौ चोपयति न पश्चिमौ पादौ चोपयति, न पूर्वकायं चोपयति न पश्चिमकायं चोपयति, न शीर्षं चोपयति, न कर्णौ चोपयति, न दन्तौ चोपयति, न लाङ्गूलं चोपयति, न शुण्डां चोपयति। स भवत्यारण्यको नागः क्षमः शक्तिप्रहाराणामसिप्रहाराणामिषुप्रहाराणां शरपत्रप्रहाराणां भेरिपणववंशशङ्खडिण्डिमनिनादशब्दानां सर्ववङ्कदोषनिहितनिर्णीतकषायो राजार्हो राजभोग्यो राज्ञोऽङ्गमित्येव संख्यां गच्छति।

एवमेव खल्वाग्निवेश्यायनेह तथागतो लोक उत्पद्यतेऽर्हन्सम्यक्संबुद्धो विद्याचरणसंपन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान्। स इमं लोकं सदेवकं समारकं सब्रह्मकं सश्रमणब्राह्मणीं प्रजां सदेवमनुष्यां स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयति। स धर्मं देशयत्यादिकल्याणं मध्यकल्याणं पर्यवसानकल्याणं सार्थं सव्यञ्जनम्, केवलपरिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं प्रकाशयति। तं धर्मं शृणोति गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रो वान्यतमे वा कुले प्रत्याजातः। स तं धर्मं श्रुत्वा तथागते श्रद्धां प्रतिलभते। स तेन श्रद्धाप्रतिलाभेन समन्वागत इति प्रतिसंचष्टे — संबाधो गृहावासो रजःपथः, अभ्यवकाशः प्रव्रज्या। नेदं सुकरमगारमध्यावसतेकान्तपरिपूर्णमेकान्तपरिशुद्धं शङ्खलिखितं ब्रह्मचर्यं चरितुम्। यन्नूनमहं केशश्मश्र्ववहार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजेयमिति।

सोऽपरेण समयेनाल्पं वा भोगस्कन्धं प्रहाय महान्तं वा भोगस्कन्धं प्रहायाल्पं वा ज्ञातिपरिवर्तं प्रहाय महान्तं वा ज्ञातिपरिवर्तं प्रहाय केशश्मश्र्ववहार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजति। एतावता खल्वाग्निवेश्यायनार्यश्रावकोऽभ्यवकाशगतो भवति। अत्रगर्धा ह्याग्निवेश्यायन देवमनुष्या यदिदं पञ्च कामगुणाः। तमेनं तथागत उत्तरं विनयति — एहि त्वं भिक्षो शीलवान्भव, प्रातिमोक्षसंवरसंवृतो विहराचारगोचरसंपन्नोऽणुमात्रेषु वद्येषु भयदर्शी, समादाय शिक्षस्व शिक्षापदेष्विति।

यतः खल्वाग्निवेश्यायनार्यश्रावकः शीलवान्भवति, प्रातिमोक्षसंवरसंवृतो विहरत्याचारगोचरसंपन्नोऽणुमात्रेषु वद्येषु भयदर्शी, समादाय शिक्षते शिक्षापदेषु, तमेनं तथागत उत्तरं विनयति — एहि त्वं भिक्षविन्द्रियेषु गुप्तद्वारो भव, चक्षुषा रूपं दृष्ट्वा मा निमित्तग्राही (पूर्ववत् यथा गणकमौद्गल्यायनसूत्रान्ते एवं विस्तारयितव्यानि)।

स इमानि पञ्च निवरणानि प्रहाय चेतस उपक्लेशान्प्रज्ञाया दुर्बलीकरणानि काये कायानुपश्यी विहरत्यातापी संप्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्यम्। वेदनासु (पूर्ववत्) चित्ते (पूर्ववत्) धर्मेषु धर्मानुपश्यी विहरत्यातापी संप्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्यम्। तद्यथाप्याग्निवेश्यायन हस्तिदमको महान्तं स्तम्भं पृथिव्यां निखायारण्यकस्य नागस्य ग्रीवायामुपनिबध्नात्यारण्यकानां चैव शीलानामभिनिर्मर्दनायारण्यकानां चैव स्मरसंकल्पानामभिनिर्मर्दनायारण्यकानां चैव दरथक्लमथपरिदाहानामभिनिर्मर्दनाय ग्रामान्तेऽभिरमणाय मनुष्यकान्तेषु शीलेषु समादापनाय, एवमेव खल्वाग्निवेश्यायनार्यश्रावकस्येमानि चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि चेतस उपनिबन्धनानि भवन्ति गृहश्रितानां चैव शीलानामभिनिर्मर्दनाय गृहश्रितानां चैव स्मरसंकल्पानामभिनिर्मर्दनाय गृहश्रितानां चैव दरथक्लमथपरिदाहानामभिनिर्मर्दनाय न्यायस्याधिगमाय निर्वाणस्य साक्षात्क्रियायै।

तमेनं तथागत उत्तरं विनयति — एहि त्वं भिक्षो काये कायानुपश्यी विहर, मा च कामोपसंहितं वितर्कं विततर्कः। वेदनासु (पूर्ववत्) चित्ते (पूर्ववत्) धर्मेषु धर्मानुपश्यी विहर, मा च कामोपसंहितं वितर्कं विततर्करिति।

स वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं संप्रसादनं चेतस एकोतिभावमवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानं (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानं (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनेञ्ज्यप्राप्ते पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। सोऽनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति, तद्यथेदम् — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती (पूर्ववत्) इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरति।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनेञ्ज्यप्राप्ते सत्त्वानां च्युत्युपपातज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। स दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान् (पूर्ववत्) यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानाति।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनेञ्ज्यप्राप्त आस्रवाणां क्षयज्ञानाय चित्तमभिनिर्णामयति। स इदं दुःखमिति यथाभूतं प्रजानाति, अयं दुःखसमुदय इति यथाभूतं प्रजानाति, अयं दुःखनिरोध इति यथाभूतं प्रजानाति, इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतं प्रजानाति; इम आस्रवा इति यथाभूतं प्रजानाति, अयमास्रवसमुदय इति यथाभूतं प्रजानाति, अयमास्रवनिरोध इति यथाभूतं प्रजानाति, इयमास्रवनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतं प्रजानाति। तस्यैवं जानत एवं पश्यतः कामास्रवादपि चित्तं विमुच्यते, भवास्रवादपि चित्तं विमुच्यते, अविद्यास्रवादपि चित्तं विमुच्यते। विमुक्ते विमुक्तमिति ज्ञानं भवति। क्षीणा जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं कृतं करणीयं नापरमित्थंभावायेति प्रजानाति।

स भवति भिक्षुः क्षमः शीतस्योष्णस्य जिघत्सायाः पिपासाया दंशमशकवातातपसरीसृपसंस्पर्शानां दुरुक्तानां दुरागतानां वचनपथानामुत्पन्नानां शारीरिकाणां वेदनानां दुःखानां तीव्राणां खराणां कटुकानामशातानाममनापानां प्राणहराणामधिवासकजातीयो भवति सर्वरागद्वेषमोहनिहितनिर्णीतकषाय आहवनीयः प्राहुणेयो दक्षिणीयोऽञ्जलिकरणीयोऽनुत्तरं पुण्यक्षेत्रं लोकस्य।

महल्लकश्चेदप्याग्निवेश्यायन राज्ञो नागोऽदान्तोऽविनीतः कालं करोति, अदान्तमरणं महल्लको राज्ञो नागः कालगत इत्येव संख्यां गच्छति; मध्यमश्चेदप्याग्निवेश्यायन राज्ञो नागः (पूर्ववत्) दहरश्चेदप्याग्निवेश्यायन राज्ञो नागोऽदान्तोऽविनीतः कालं करोति, अदान्तमरणं दहरो राज्ञो नागः कालगत इत्येव संख्यां गच्छति; एवमेव खल्वाग्निवेश्यायन स्थविरश्चेदपि भिक्षुरक्षीणास्रवः कालं करोति, अदान्तमरणं स्थविरो भिक्षुः कालगत इत्येव संख्यां गच्छति; मध्यमश्चेदप्याग्निवेश्यायन भिक्षुः (पूर्ववत्) नवश्चेदप्याग्निवेश्यायन भिक्षुरक्षीणास्रवः कालं करोति, अदान्तमरणं नवो भिक्षुः कालगत इत्येव संख्यां गच्छति।

महल्लकश्चेदप्याग्निवेश्यायन राज्ञो नागः सुदान्तः सुविनीतः कालं करोति, दान्तमरणं महल्लको राज्ञो नागः कालगत इत्येव संख्यां गच्छति; मध्यमश्चेदप्याग्निवेश्यायन राज्ञो नागः (पूर्ववत्) दहरश्चेदप्याग्निवेश्यायन राज्ञो नागः सुदान्तः सुविनीतः कालं करोति, दान्तमरणं दहरो राज्ञो नागः कालगत इत्येव संख्यां गच्छति; एवमेव खल्वाग्निवेश्यायन स्थविरश्चेदपि भिक्षुः क्षीणास्रवः कालं करोति, दान्तमरणं स्थविरो भिक्षुः कालगत इत्येव संख्यां गच्छति; मध्यमश्चेदप्याग्निवेश्यायन भिक्षुः (पूर्ववत्) नवश्चेदप्याग्निवेश्यायन भिक्षुः क्षीणास्रवः कालं करोति, दान्तमरणं नवो भिक्षुः कालगत इत्येव संख्यां गच्छतीति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना अचिरवतः श्रमणोद्देशो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।

दान्तभूमिसूत्रं निष्ठितं पञ्चमम्।

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe śūnyatāvarge dāntabhūmisūtraṃ pañcamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe. tena khalu punaḥ samayenāciravataḥ śramaṇoddeśo'raṇyakuṭikāyāṃ viharati sma. atha khalu jayaseno rājakumāro jaṅghāvihāramanucaṅkramyamāṇo'nuvicaranyenāciravataḥ śramaṇoddeśastenopāsaṃkramīt; upasaṃkramyāciravatena śramaṇoddeśena sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu jayaseno rājakumāro'ciravataṃ śramaṇoddeśametadavocat —

śrutaṃ ma etadbho āgniveśyāyana — iha bhikṣurapramatta ātāpī prahitātmā viharanspṛśeccittasyaikāgratāmiti. evametadrājakumāra, evametadrājakumāra. iha bhikṣurapramatta ātāpī prahitātmā viharanspṛśeccittasyaikāgratāmiti. sādhu me bhavānāgniveśyāyano yathāśrutaṃ yathāparyāptaṃ dharmaṃ deśayatviti. na khalu te'haṃ rājakumāra śaknomi yathāśrutaṃ yathāparyāptaṃ dharmaṃ deśayitum. ahaṃ ca hi te rājakumāra yathāśrutaṃ yathāparyāptaṃ dharmaṃ deśayeyam, tvaṃ ca me bhāṣitasyārthaṃ nājānīyāḥ, sa mama syātklamathaḥ, sā mama syādviheṭheti. deśayatu me bhavānāgniveśyāyano yathāśrutaṃ yathāparyāptaṃ dharmam. apyeva nāmāhaṃ bhavata āgniveśyāyanasya bhāṣitasyārthamājānīyāmiti. deśayeyaṃ khalu te'haṃ rājakumāra yathāśrutaṃ yathāparyāptaṃ dharmam. sacenme tvaṃ bhāṣitasyārthamājānīyāḥ, ityetatkuśalam; no cenme tvaṃ bhāṣitasyārthamājānīyāḥ, yathāsvake tiṣṭheḥ, na māṃ tatrottaraṃ pratipṛccheriti. deśayatu me bhavānāgniveśyāyano yathāśrutaṃ yathāparyāptaṃ dharmam. sacedahaṃ bhavata āgniveśyāyanasya bhāṣitasyārthamājñāsyāmi, ityetatkuśalam; no cedahaṃ bhavata āgniveśyāyanasya bhāṣitasyārthamājñāsyāmi, yathāsvake sthāsyāmi, nāhaṃ tatra bhavantamāgniveśyāyanamuttaraṃ pratiprakṣyāmīti.

atha khalvaciravataḥ śramaṇoddeśo jayasenāya rājakumārāya yathāśrutaṃ yathāparyāptaṃ dharmamadidiśat. evamukte jayaseno rājakumāro'ciravataṃ śramaṇoddeśametadavocat — asthānametadbho āgniveśyāyanānavakāśo yadbhikṣurapramatta ātāpī prahitātmā viharanspṛśeccittasyaikāgratāmiti. atha khalu jayaseno rājakumāro'ciravatāya śramaṇoddeśāyāsthānatāṃ cānavakāśatāṃ ca pravedyotthāyāsanātprākramīt.

atha khalvaciravataḥ śramaṇoddeśo'ciraprakrānte jayasene rājakumāre yena bhagavāṃstenopāsaṃkramīt; upasaṃkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalvaciravataḥ śramaṇoddeśo yāvānabhūjjayasenena rājakumāreṇa sārdhaṃ kathāsaṃlāpastaṃ sarvaṃ bhagavata ārūcat.

evamukte bhagavannaciravataṃ śramaṇoddeśametadavocat — tatkuto'trāgniveśyāyana labhyam. yattannaiṣkramyeṇa jñātavyaṃ naiṣkramyeṇa draṣṭavyaṃ naiṣkramyeṇa prāptavyaṃ naiṣkramyeṇa sākṣātkartavyam, tadvata jayaseno rājakumāraḥ kāmamadhye vasankāmānparibhuñjānaḥ kāmavitarkaiḥ khādyamānaḥ kāmaparidāhena paridahyamānaḥ kāmaparyeṣaṇāyāmutsuko jñāsyati vā drakṣyati vā sākṣādvā kariṣyatīti — naitatsthānaṃ vidyate.

tadyathāpi syātāmāgniveśyāyana dvau hastidamyau vāśvadamyau vā godamyau vā sudāntau suvinītau, dvau hastidamyau vāśvadamyau vā godamyau vādāntāvavinītau. tatkiṃ manyasa āgniveśyāyana, yau tau dvau hastidamyau vāśvadamyau vā godamyau vā sudāntau suvinītau, api nu tau dāntāveva dāntakāraṇaṃ gacchetām, dāntāveva dāntabhūmiṃ saṃprāpnuyātāmiti? evaṃ bhadanta. yau punastau dvau hastidamyau vāśvadamyau vā godamyau vādāntāvavinītau, api nu tāvadāntāveva dāntakāraṇaṃ gacchetām, adāntāveva dāntabhūmiṃ saṃprāpnuyātām, tadyathāpi tau dvau hastidamyau vāśvadamyau vā godamyau vā sudāntau suvinītāviti? no hyetadbhadanta. evameva khalvāgniveśyāyana yattannaiṣkramyeṇa jñātavyaṃ naiṣkramyeṇa draṣṭavyaṃ naiṣkramyeṇa prāptavyaṃ naiṣkramyeṇa sākṣātkartavyam, tadvata jayaseno rājakumāraḥ kāmamadhye vasankāmānparibhuñjānaḥ kāmavitarkaiḥ khādyamānaḥ kāmaparidāhena paridahyamānaḥ kāmaparyeṣaṇāyāmutsuko jñāsyati vā drakṣyati vā sākṣādvā kariṣyatīti — naitatsthānaṃ vidyate.

tadyathāpyāgniveśyāyana grāmasya vā nigamasya vāvidūre mahāparvataḥ. tamenaṃ dvau sahāyakau tasmādgrāmādvā nigamādvā niṣkramya hastavilaṅghakena yena sa parvatastenopasaṃkrametām; upasaṃkramyaikaḥ sahāyako'dhastātparvatapāde tiṣṭhet, ekaḥ sahāyaka upariparvatamārohet. tamenamadhastātparvatapāde sthitaḥ sahāyaka upariparvate sthitaṃ sahāyakamevaṃ vadet — yatsaumya kiṃ tvaṃ paśyasyupariparvate sthita iti? sa evaṃ vadet — paśyāmi khalvahaṃ saumyopariparvate sthita ārāmarāmaṇīyakaṃ vanarāmaṇīyakaṃ bhūmirāmaṇīyakaṃ puṣkariṇīrāmaṇīyakamiti.

sa evaṃ vadet — asthānaṃ khalvetatsaumyānavakāśo yattvamupariparvate sthitaḥ paśyerārāmarāmaṇīyakaṃ vanarāmaṇīyakaṃ bhūmirāmaṇīyakaṃ puṣkariṇīrāmaṇīyakamiti. tamenamupariparvate sthitaḥ sahāyako'dhastanaṃ parvatapādamavaruhya taṃ sahāyakaṃ bāhau gṛhītvopariparvatamāropya muhūrtamāśvāsyaivaṃ vadet — yatsaumya kiṃ tvaṃ paśyasyupariparvate sthita iti? sa evaṃ vadet — paśyāmi khalvahaṃ saumyopariparvate sthita ārāmarāmaṇīyakaṃ vanarāmaṇīyakaṃ bhūmirāmaṇīyakaṃ puṣkariṇīrāmaṇīyakamiti.

sa evaṃ vadet — idānīmeva khalu te saumya bhāṣitaṃ vayamevamājānīmaḥ — asthānaṃ khalvetatsaumyānavakāśo yattvamupariparvate sthitaḥ paśyerārāmarāmaṇīyakaṃ vanarāmaṇīyakaṃ bhūmirāmaṇīyakaṃ puṣkariṇīrāmaṇīyakamiti. idānīmeva ca punaste bhāṣitaṃ vayamevamājānīmaḥ — paśyāmi khalvahaṃ saumyopariparvate sthita ārāmarāmaṇīyakaṃ vanarāmaṇīyakaṃ bhūmirāmaṇīyakaṃ puṣkariṇīrāmaṇīyakamiti. sa evaṃ vadet — tathā hi punarahaṃ saumyānena mahatā parvatenāvṛto draṣṭavyaṃ nādrākṣamiti.

ato mahattareṇāgniveśyāyanāvidyāskandhena jayaseno rājakumāra āvṛto nivṛto'vavṛtaḥ paryavanaddhaḥ. sa vata yattannaiṣkramyeṇa jñātavyaṃ naiṣkramyeṇa draṣṭavyaṃ naiṣkramyeṇa prāptavyaṃ naiṣkramyeṇa sākṣātkartavyam, tadvata jayaseno rājakumāraḥ kāmamadhye vasankāmānparibhuñjānaḥ kāmavitarkaiḥ khādyamānaḥ kāmaparidāhena paridahyamānaḥ kāmaparyeṣaṇāyāmutsuko jñāsyati vā drakṣyati vā sākṣādvā kariṣyatīti — naitatsthānaṃ vidyate. sacetkhalu tvāmāgniveśyāyana jayasenasya rājakumārasyeme dve upame pratibhāyātām, anāścaryaṃ te jayaseno rājakumāraḥ prasīdet, prasannaśca te prasannākāraṃ kuryāditi. kutaḥ punarmānbhadanta jayasenasya rājakumārasyeme dve upame pratibhāsyato'nāścarye pūrvamaśrutapūrve, tadyathāpi bhagavantamiti?

tadyathāpyāgniveśyāyana rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣikto nāgavanikamāmantrayate — ehi tvaṃ saumya nāgavanika rājño nāgamabhiruhya nāgavanaṃ praviśyāraṇyakaṃ nāgamatidṛśya rājño nāgasya grīvāyāmupanibadhnīhīti. evaṃ deveti khalvāgniveśyāyana nāgavaniko rājñe kṣatriyāya mūrdhābhiṣiktāya pratiśrutya rājño nāgamabhiruhya nāgavanaṃ praviśyāraṇyakaṃ nāgamatidṛśya rājño nāgasya grīvāyāmupanibadhnāti. tamenaṃ rājño nāgo'bhyavakāśaṃ nirharati. etāvatā khalvāgniveśyāyanāraṇyako nāgo'bhyavakāśaṃ gato bhavati. atragardhā hyāgniveśyāyanāraṇyakā nāgā yadidaṃ nāgavanam. tamenaṃ nāgavaniko rājñe kṣatriyāya mūrdhābhiṣiktāyārocayati — abhyavakāśagataḥ khalu devāraṇyako nāga iti. atha khalvāgniveśyāyana tamenaṃ rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣikto hastidamakamāmantrayate — ehi tvaṃ saumya hastidamaka āraṇyakaṃ nāgaṃ damayāraṇyakānāṃ caiva śīlānāmabhinirmardanāyāraṇyakānāṃ caiva smarasaṃkalpānāmabhinirmardanāyāraṇyakānāṃ caiva darathaklamathaparidāhānāmabhinirmardanāya grāmānte'bhiramaṇāya manuṣyakānteṣu śīleṣu samādāpanāyeti.

evaṃ deveti khalvāgniveśyāyana hastidamako rājñe kṣatriyāya mūrdhābhiṣiktāya pratiśrutya mahāntaṃ stambhaṃ pṛthivyāṃ nikhāyāraṇyakasya nāgasya grīvāyāmupanibadhnātyāraṇyakānāṃ caiva śīlānāmabhinirmardanāyāraṇyakānāṃ caiva smarasaṃkalpānāmabhinirmardanāyāraṇyakānāṃ caiva darathaklamathaparidāhānāmabhinirmardanāya grāmānte'bhiramaṇāya manuṣyakānteṣu śīleṣu samādāpanāya. tamenaṃ hastidamako yā sā vāgnelā karṇasukhā premaṇīyā hṛdayaṃgamā paurī bahujanakāntā bahujanamanāpā tathārūpābhirvāgbhiḥ samudācarati. yataḥ khalvāgniveśyāyanāraṇyako nāgo hastidamakasya yā sā vāgnelā karṇasukhā premaṇīyā hṛdayaṃgamā paurī bahujanakāntā bahujanamanāpā tathārūpābhirvāgbhiḥ samudācaryamāṇaḥ śuśrūṣate, śrotramavadadhāti, ājñāyai cittamupasthāpayati, tamenaṃ hastidamaka uttaraṃ tṛṇaghāsodakamanuprayacchati.

yataḥ khalvāgniveśyāyanāraṇyako nāgo hastidamakasya tṛṇaghāsodakaṃ pratigṛhṇāti, tatra hastidamakasyaivaṃ bhavati — jīviṣyati khalvidānīmāraṇyako nāga iti. tamenaṃ hastidamaka uttaraṃ kāraṇaṃ kārayati — ādatsva bhoḥ, nikṣipa bhoriti. yataḥ khalvāgniveśyāyanāraṇyako nāgo hastidamakasyādānanikṣepe vacanakaro bhavatyavavādapratikaraḥ, tamenaṃ hastidamaka uttaraṃ kāraṇaṃ kārayati — abhikrama bhoḥ, pratikrama bhoriti. yataḥ khalvāgniveśyāyanāraṇyako nāgo hastidamakasyābhikramapratikramavacanakaro bhavatyavavādapratikaraḥ, tamenaṃ hastidamaka uttaraṃ kāraṇaṃ kārayati — uttiṣṭha bhoḥ, niṣīda bhoriti. yataḥ khalvāgniveśyāyanāraṇyako nāgo hastidamakasyotthānaniṣadyāyāṃ vacanakaro bhavatyavavādapratikaraḥ, tamenaṃ hastidamaka uttaramāneñjyaṃ nāma kāraṇaṃ kārayati, mahadasya phalakaṃ śuṇḍāyāmupanibadhnāti, tomarahastaśca puruṣa uparigrīvāyāṃ niṣaṇṇo bhavati, samantataśca tomarahastāḥ puruṣāḥ parivārya sthitā bhavanti, hastidamakaśca dīrghatomarayaṣṭiṃ gṛhītvā purataḥ sthito bhavati. sa āneñjyaṃ kāraṇaṃ kāryamāṇo naiva pūrvau pādau copayati na paścimau pādau copayati, na pūrvakāyaṃ copayati na paścimakāyaṃ copayati, na śīrṣaṃ copayati, na karṇau copayati, na dantau copayati, na lāṅgūlaṃ copayati, na śuṇḍāṃ copayati. sa bhavatyāraṇyako nāgaḥ kṣamaḥ śaktiprahārāṇāmasiprahārāṇāmiṣuprahārāṇāṃ śarapatraprahārāṇāṃ bheripaṇavavaṃśaśaṅkhaḍiṇḍimaninādaśabdānāṃ sarvavaṅkadoṣanihitanirṇītakaṣāyo rājārho rājabhogyo rājño'ṅgamityeva saṃkhyāṃ gacchati.

evameva khalvāgniveśyāyaneha tathāgato loka utpadyate'rhansamyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān. sa imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ saśramaṇabrāhmaṇīṃ prajāṃ sadevamanuṣyāṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayati. sa dharmaṃ deśayatyādikalyāṇaṃ madhyakalyāṇaṃ paryavasānakalyāṇaṃ sārthaṃ savyañjanam, kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ prakāśayati. taṃ dharmaṃ śṛṇoti gṛhapatirvā gṛhapatiputro vānyatame vā kule pratyājātaḥ. sa taṃ dharmaṃ śrutvā tathāgate śraddhāṃ pratilabhate. sa tena śraddhāpratilābhena samanvāgata iti pratisaṃcaṣṭe — saṃbādho gṛhāvāso rajaḥpathaḥ, abhyavakāśaḥ pravrajyā. nedaṃ sukaramagāramadhyāvasatekāntaparipūrṇamekāntapariśuddhaṃ śaṅkhalikhitaṃ brahmacaryaṃ caritum. yannūnamahaṃ keśaśmaśrvavahārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajeyamiti.

so'pareṇa samayenālpaṃ vā bhogaskandhaṃ prahāya mahāntaṃ vā bhogaskandhaṃ prahāyālpaṃ vā jñātiparivartaṃ prahāya mahāntaṃ vā jñātiparivartaṃ prahāya keśaśmaśrvavahārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajati. etāvatā khalvāgniveśyāyanāryaśrāvako'bhyavakāśagato bhavati. atragardhā hyāgniveśyāyana devamanuṣyā yadidaṃ pañca kāmaguṇāḥ. tamenaṃ tathāgata uttaraṃ vinayati — ehi tvaṃ bhikṣo śīlavānbhava, prātimokṣasaṃvarasaṃvṛto viharācāragocarasaṃpanno'ṇumātreṣu vadyeṣu bhayadarśī, samādāya śikṣasva śikṣāpadeṣviti.

yataḥ khalvāgniveśyāyanāryaśrāvakaḥ śīlavānbhavati, prātimokṣasaṃvarasaṃvṛto viharatyācāragocarasaṃpanno'ṇumātreṣu vadyeṣu bhayadarśī, samādāya śikṣate śikṣāpadeṣu, tamenaṃ tathāgata uttaraṃ vinayati — ehi tvaṃ bhikṣavindriyeṣu guptadvāro bhava, cakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvā mā nimittagrāhī (pūrvavat yathā gaṇakamaudgalyāyanasūtrānte evaṃ vistārayitavyāni).

sa imāni pañca nivaraṇāni prahāya cetasa upakleśānprajñāyā durbalīkaraṇāni kāye kāyānupaśyī viharatyātāpī saṃprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasyam. vedanāsu (pūrvavat) citte (pūrvavat) dharmeṣu dharmānupaśyī viharatyātāpī saṃprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasyam. tadyathāpyāgniveśyāyana hastidamako mahāntaṃ stambhaṃ pṛthivyāṃ nikhāyāraṇyakasya nāgasya grīvāyāmupanibadhnātyāraṇyakānāṃ caiva śīlānāmabhinirmardanāyāraṇyakānāṃ caiva smarasaṃkalpānāmabhinirmardanāyāraṇyakānāṃ caiva darathaklamathaparidāhānāmabhinirmardanāya grāmānte'bhiramaṇāya manuṣyakānteṣu śīleṣu samādāpanāya, evameva khalvāgniveśyāyanāryaśrāvakasyemāni catvāri smṛtyupasthānāni cetasa upanibandhanāni bhavanti gṛhaśritānāṃ caiva śīlānāmabhinirmardanāya gṛhaśritānāṃ caiva smarasaṃkalpānāmabhinirmardanāya gṛhaśritānāṃ caiva darathaklamathaparidāhānāmabhinirmardanāya nyāyasyādhigamāya nirvāṇasya sākṣātkriyāyai.

tamenaṃ tathāgata uttaraṃ vinayati — ehi tvaṃ bhikṣo kāye kāyānupaśyī vihara, mā ca kāmopasaṃhitaṃ vitarkaṃ vitatarkaḥ. vedanāsu (pūrvavat) citte (pūrvavat) dharmeṣu dharmānupaśyī vihara, mā ca kāmopasaṃhitaṃ vitarkaṃ vitatarkariti.

sa vitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ saṃprasādanaṃ cetasa ekotibhāvamavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānaṃ (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānaṃ (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āneñjyaprāpte pūrvanivāsānusmṛtijñānāya cittamabhinirṇāmayati. so'nekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati, tadyathedam — ekāmapi jātiṃ dve api jātī (pūrvavat) iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarati.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āneñjyaprāpte sattvānāṃ cyutyupapātajñānāya cittamabhinirṇāmayati. sa divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyati cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatān (pūrvavat) yathākarmopagānsattvānprajānāti.

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āneñjyaprāpta āsravāṇāṃ kṣayajñānāya cittamabhinirṇāmayati. sa idaṃ duḥkhamiti yathābhūtaṃ prajānāti, ayaṃ duḥkhasamudaya iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayaṃ duḥkhanirodha iti yathābhūtaṃ prajānāti, iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti; ima āsravā iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayamāsravasamudaya iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayamāsravanirodha iti yathābhūtaṃ prajānāti, iyamāsravanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtaṃ prajānāti. tasyaivaṃ jānata evaṃ paśyataḥ kāmāsravādapi cittaṃ vimucyate, bhavāsravādapi cittaṃ vimucyate, avidyāsravādapi cittaṃ vimucyate. vimukte vimuktamiti jñānaṃ bhavati. kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānāti.

sa bhavati bhikṣuḥ kṣamaḥ śītasyoṣṇasya jighatsāyāḥ pipāsāyā daṃśamaśakavātātapasarīsṛpasaṃsparśānāṃ duruktānāṃ durāgatānāṃ vacanapathānāmutpannānāṃ śārīrikāṇāṃ vedanānāṃ duḥkhānāṃ tīvrāṇāṃ kharāṇāṃ kaṭukānāmaśātānāmamanāpānāṃ prāṇaharāṇāmadhivāsakajātīyo bhavati sarvarāgadveṣamohanihitanirṇītakaṣāya āhavanīyaḥ prāhuṇeyo dakṣiṇīyo'ñjalikaraṇīyo'nuttaraṃ puṇyakṣetraṃ lokasya.

mahallakaścedapyāgniveśyāyana rājño nāgo'dānto'vinītaḥ kālaṃ karoti, adāntamaraṇaṃ mahallako rājño nāgaḥ kālagata ityeva saṃkhyāṃ gacchati; madhyamaścedapyāgniveśyāyana rājño nāgaḥ (pūrvavat) daharaścedapyāgniveśyāyana rājño nāgo'dānto'vinītaḥ kālaṃ karoti, adāntamaraṇaṃ daharo rājño nāgaḥ kālagata ityeva saṃkhyāṃ gacchati; evameva khalvāgniveśyāyana sthaviraścedapi bhikṣurakṣīṇāsravaḥ kālaṃ karoti, adāntamaraṇaṃ sthaviro bhikṣuḥ kālagata ityeva saṃkhyāṃ gacchati; madhyamaścedapyāgniveśyāyana bhikṣuḥ (pūrvavat) navaścedapyāgniveśyāyana bhikṣurakṣīṇāsravaḥ kālaṃ karoti, adāntamaraṇaṃ navo bhikṣuḥ kālagata ityeva saṃkhyāṃ gacchati.

mahallakaścedapyāgniveśyāyana rājño nāgaḥ sudāntaḥ suvinītaḥ kālaṃ karoti, dāntamaraṇaṃ mahallako rājño nāgaḥ kālagata ityeva saṃkhyāṃ gacchati; madhyamaścedapyāgniveśyāyana rājño nāgaḥ (pūrvavat) daharaścedapyāgniveśyāyana rājño nāgaḥ sudāntaḥ suvinītaḥ kālaṃ karoti, dāntamaraṇaṃ daharo rājño nāgaḥ kālagata ityeva saṃkhyāṃ gacchati; evameva khalvāgniveśyāyana sthaviraścedapi bhikṣuḥ kṣīṇāsravaḥ kālaṃ karoti, dāntamaraṇaṃ sthaviro bhikṣuḥ kālagata ityeva saṃkhyāṃ gacchati; madhyamaścedapyāgniveśyāyana bhikṣuḥ (pūrvavat) navaścedapyāgniveśyāyana bhikṣuḥ kṣīṇāsravaḥ kālaṃ karoti, dāntamaraṇaṃ navo bhikṣuḥ kālagata ityeva saṃkhyāṃ gacchatīti.

idamavocadbhagavān. āttamanā aciravataḥ śramaṇoddeśo bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.

dāntabhūmisūtraṃ niṣṭhitaṃ pañcamam.

← mn124 
mn 
 mn126 →