Summary: Venerable Mahākātyāyana elaborates on the Buddha’s cryptic aphorism regarding keeping consciousness neither externally scattered nor internally fixated. He explains that consciousness scatters outward through chasing the six sensory objects and stagnates inward through attachment to meditative absorptions (dhyānas), whereas non-clinging prevents agitation when the five aggregates inevitably undergo decay.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे विभङ्गवर्गे उद्देशविभङ्गसूत्रमष्टमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनाममन्त्रत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् — उद्देशविभङ्गं वो, भिक्षवो, देशयिष्यामि। तं शृणुत, साधु मनसि कुरुत, भाषिष्य इति। एवं, भदन्तेति खलु ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —
तथा तथा, भिक्षवो, भिक्षुरुपपरीक्षेत यथा यथोपपरीक्षमाणस्य बहिर्धा चास्य विज्ञानमविक्षिप्तमविसृतमध्यात्ममसंस्थितमनुपादाय न परित्रस्येत्। बहिर्धा, भिक्षवो, विज्ञानेऽविक्षिप्तेऽविसृते सत्यध्यात्ममसंस्थितेऽनुपादायापरित्रस्यत आयत्यां जातिजरामरणदुःखसमुदयसंभवो न भवतीति। इदमवोचद्भगवान्। इदमुक्त्वा सुगत उत्थायासनाद्विहारं प्राविक्षत्।
अथ खलु तेषां भिक्षूणामचिरप्रक्रान्ते भगवत्येतदभूत् — इदं खलु न, आयुष्मन्तो, भगवान्संक्षेपेणोद्देशमुद्दिश्य विस्तरेणार्थमविभज्योत्थायासनाद्विहारं प्रविष्टः — तथा तथा, भिक्षवो, भिक्षुरुपपरीक्षेत यथा यथोपपरीक्षमाणस्य बहिर्धा चास्य विज्ञानमविक्षिप्तमविसृतमध्यात्ममसंस्थितमनुपादाय न परित्रस्येत्। बहिर्धा, भिक्षवो, विज्ञानेऽविक्षिप्तेऽविसृते सत्यध्यात्ममसंस्थितेऽनुपादायापरित्रस्यत आयत्यां जातिजरामरणदुःखसमुदयसंभवो न भवतीति। को नु खल्वस्य भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्य विस्तरेणार्थं विभजेदिति? अथ खलु तेषां भिक्षूणामेतदभूत् — अयं खल्वायुष्मान्महाकात्यायनः शास्तुश्चैव संवर्णितः संभावितश्च विज्ञानां सब्रह्मचारिणाम्, प्रभवति चायुष्मान्महाकात्यायनोऽस्य भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्य विस्तरेणार्थं विभक्तुम्। यन्नूनं वयं येनायुष्मान्महाकात्यायनस्तेनोपसंक्रामेम, उपसंक्रम्यायुष्मन्तं महाकात्यायनमेतमर्थं प्रतिपृच्छेमेति।
अथ खलु ते भिक्षवो येनायुष्मान्महाकात्यायनस्तेनोपासंक्रमिषुः, उपसंक्रम्यायुष्मता महाकात्यायनेन सार्धं सममोदिषत। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदन्। एकान्ते निषण्णाः खलु ते भिक्षव आयुष्मन्तं महाकात्यायनमेतदवोचन् —
इदं खलु न, आयुष्मन्कात्यायन, भगवान्संक्षेपेणोद्देशमुद्दिश्य विस्तरेणार्थमविभज्योत्थायासनाद्विहारं प्रविष्टः — तथा तथा, भिक्षवो, भिक्षुरुपपरीक्षेत यथा यथोपपरीक्षमाणस्य बहिर्धा चास्य विज्ञानमविक्षिप्तमविसृतमध्यात्ममसंस्थितमनुपादाय न परित्रस्येत्। बहिर्धा, भिक्षवो, विज्ञानेऽविक्षिप्तेऽविसृते सत्यध्यात्ममसंस्थितेऽनुपादायापरित्रस्यत आयत्यां जातिजरामरणदुःखसमुदयसंभवो न भवतीति। तेषां न, आयुष्मन्कात्यायनास्माकमचिरप्रक्रान्ते भगवत्येतदभूत् — इदं खलु न, आयुष्मन्तो, भगवान्संक्षेपेणोद्देशमुद्दिश्य विस्तरेणार्थमविभज्योत्थायासनाद्विहारं प्रविष्टः — तथा तथा, भिक्षवो, भिक्षुरुपपरीक्षेत यथा यथोपपरीक्षमाणस्य बहिर्धा चास्य विज्ञानमविक्षिप्तमविसृतमध्यात्ममसंस्थितमनुपादाय न परित्रस्येत्। बहिर्धा, भिक्षवो, विज्ञानेऽविक्षिप्तेऽविसृते सत्यध्यात्ममसंस्थितेऽनुपादायापरित्रस्यत आयत्यां जातिजरामरणदुःखसमुदयसंभवो न भवतीति। को नु खल्वस्य भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्य विस्तरेणार्थं विभजेदिति? तेषां न, आयुष्मन्कात्यायनास्माकमेतदभूत् — अयं खल्वायुष्मान्महाकात्यायनः शास्तुश्चैव संवर्णितः संभावितश्च विज्ञानां सब्रह्मचारिणाम्। प्रभवति चायुष्मान्महाकात्यायनोऽस्य भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्य विस्तरेणार्थं विभक्तुम्। यन्नूनं वयं येनायुष्मान्महाकात्यायनस्तेनोपसंक्रामेम, उपसंक्रम्यायुष्मन्तं महाकात्यायनमेतमर्थं प्रतिपृच्छेमेति — विभजत्वायुष्मान्महाकात्यायन इति।
तद्यथाप्यायुष्मन्तः, पुरुषः सारार्थिकः सारगवेषी सारपर्येषणां चरन्महतो वृक्षस्य तिष्ठतः सारवतोऽतिक्रम्यैव मूलमतिक्रम्य स्कन्धं शाखापलाशे सारं पर्येषितव्यं मन्येत, एवंसंपदमिदमायुष्मतां शास्तरी सम्मुखीभूते तं भगवन्तमतिसृत्यास्मानेतमर्थं प्रतिप्रष्टव्यं मन्यध्वे। स ह्यायुष्मन्तो, भगवान्जानन्जानाति, पश्यन्पश्यति, चक्षुर्भूतो ज्ञानभूतो धर्मभूतो ब्रह्मभूतो वक्ता प्रवक्तार्थस्य निर्णेतामृतस्य दाता धर्मस्वामी तथागतः। स चैव पुनरेतस्य कालोऽभूद्यद्भगवन्तमेवैतमर्थं प्रतिपृच्छेत, यथा वो भगवान्व्याकुर्यात्तथैनं धारयेतेति। अद्धायुष्मन्कात्यायन, भगवान्जानन्जानाति, पश्यन्पश्यति, चक्षुर्भूतो ज्ञानभूतो धर्मभूतो ब्रह्मभूतो वक्ता प्रवक्तार्थस्य निर्णेतामृतस्य दाता धर्मस्वामी तथागतः। स चैव पुनरेतस्य कालोऽभूद्यद्भगवन्तमेवैतमर्थं प्रतिपृच्छेम, यथा नो भगवान्व्याकुर्यात्तथैनं धारयेम। अपि चायुष्मान्महाकात्यायनः शास्तुश्चैव संवर्णितः संभावितश्च विज्ञानां सब्रह्मचारिणाम्। प्रभवति चायुष्मान्महाकात्यायनोऽस्य भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्य विस्तरेणार्थं विभक्तुम्। विभजत्वायुष्मान्महाकात्यायनोऽगुरुं कृत्वेति। तेन ह्यायुष्मन्तः, शृणुत, साधु मनसि कुरुत, भाषिष्य इति। एवमायुष्मन्निति खलु ते भिक्षव आयुष्मते महाकात्यायनाय प्रत्यश्रौषुः। आयुष्मान्महाकात्यायन एतदवोचत् —
यं खलु न, आयुष्मन्तो, भगवान्संक्षेपेणोद्देशमुद्दिश्य विस्तरेणार्थमविभज्योत्थायासनाद्विहारं प्रविष्टः — तथा तथा, भिक्षवो, भिक्षुरुपपरीक्षेत यथा यथोपपरीक्षमाणस्य बहिर्धा चास्य विज्ञानमविक्षिप्तमविसृतमध्यात्ममसंस्थितमनुपादाय न परित्रस्येत्, बहिर्धा, भिक्षवो, विज्ञानेऽविक्षिप्तेऽविसृते सत्यध्यात्ममसंस्थितेऽनुपादायापरित्रस्यत आयत्यां जातिजरामरणदुःखसमुदयसंभवो न भवतीति। अस्य खल्वहमायुष्मन्तो, भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानामि।
कथं चायुष्मन्तो, बहिर्धा विज्ञानं विक्षिप्तं विसृतमिति चोच्यते? इहायुष्मन्तो, भिक्षोश्चक्षुषा रूपं दृष्ट्वा रूपनिमित्तानुसारि विज्ञानं भवति रूपनिमित्तास्वादग्रथितं रूपनिमित्तास्वादविनिबन्धं रूपनिमित्तास्वादसंयोजनसंयुक्तं बहिर्धा विज्ञानं विक्षिप्तं विसृतमिति चोच्यते। श्रोत्रेण शब्दं श्रुत्वा (पूर्ववत्) घ्राणेन गन्धं घ्रात्वा (पूर्ववत्) जिह्वया रसं स्वदित्वा (पूर्ववत्) कायेन स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा (पूर्ववत्) मनसा धर्मं विज्ञाय धर्मनिमित्तानुसारि विज्ञानं भवति धर्मनिमित्तास्वादग्रथितं धर्मनिमित्तास्वादविनिबन्धं धर्मनिमित्तास्वादसंयोजनसंयुक्तं बहिर्धा विज्ञानं विक्षिप्तं विसृतमिति चोच्यते। एवं खल्वायुष्मन्तो, बहिर्धा विज्ञानं विक्षिप्तं विसृतमिति चोच्यते।
कथं चायुष्मन्तो, बहिर्धा विज्ञानमविक्षिप्तमविसृतमिति चोच्यते? इहायुष्मन्तो, भिक्षोश्चक्षुषा रूपं दृष्ट्वा न रूपनिमित्तानुसारि विज्ञानं भवति न रूपनिमित्तास्वादग्रथितं न रूपनिमित्तास्वादविनिबन्धं न रूपनिमित्तास्वादसंयोजनसंयुक्तं बहिर्धा विज्ञानमविक्षिप्तमविसृतमिति चोच्यते। श्रोत्रेण शब्दं श्रुत्वा (पूर्ववत्) घ्राणेन गन्धं घ्रात्वा (पूर्ववत्) जिह्वया रसं स्वदित्वा (पूर्ववत्) कायेन स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा (पूर्ववत्) मनसा धर्मं विज्ञाय न धर्मनिमित्तानुसारि विज्ञानं भवति न धर्मनिमित्तास्वादग्रथितं न धर्मनिमित्तास्वादविनिबन्धं न धर्मनिमित्तास्वादसंयोजनसंयुक्तं बहिर्धा विज्ञानमविक्षिप्तमविसृतमिति चोच्यते। एवं खल्वायुष्मन्तो, बहिर्धा विज्ञानमविक्षिप्तमविसृतमिति चोच्यते।
कथं चायुष्मन्तोऽध्यात्मं चित्तं संस्थितमित्युच्यते? इहायुष्मन्तो, भिक्षुर्विविच्यैव कामेभ्यो विविच्याकुशलेभ्यो धर्मेभ्यः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। तस्य विवेकजप्रीतिसुखानुसारि विज्ञानं भवति विवेकजप्रीतिसुखास्वादग्रथितं विवेकजप्रीतिसुखास्वादविनिबन्धं विवेकजप्रीतिसुखास्वादसंयोजनसंयुक्तमध्यात्मं चित्तं संस्थितमित्युच्यते।
पुनश्चापरमायुष्मन्तो, भिक्षुर्वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं संप्रसादनं चेतस एकोतिभावमवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। तस्य समाधिजप्रीतिसुखानुसारि विज्ञानं भवति समाधिजप्रीतिसुखास्वादग्रथितं समाधिजप्रीतिसुखास्वादविनिबन्धं समाधिजप्रीतिसुखास्वादसंयोजनसंयुक्तमध्यात्मं चित्तं संस्थितमित्युच्यते।
पुनश्चापरमायुष्मन्तो, भिक्षुः प्रीतेश्च विरागादुपेक्षकश्च विहरति स्मृतश्च संप्रजानन्सुखं च कायेन प्रतिसंवेदयते, यं तमार्या आचक्षते — उपेक्षकः स्मृतिमान्सुखविहारीति तृतीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। तस्योपेक्षानुसारि विज्ञानं भवत्युपेक्षासुखास्वादग्रथितमुपेक्षासुखास्वादविनिबन्धमुपेक्षासुखास्वादसंयोजनसंयुक्तमध्यात्मं चित्तं संस्थितमित्युच्यते।
पुनश्चापरमायुष्मन्तो, भिक्षुः सुखस्य च प्रहाणाद्दुःखस्य च प्रहाणात्पूर्वमेव सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तंगमाददुःखमसुखमुपेक्षास्मृतिपरिशुद्धि चतुर्थं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। तस्यादुःखमसुखानुसारि विज्ञानं भवत्यदुःखमसुखास्वादग्रथितमदुःखमसुखास्वादविनिबन्धमदुःखमसुखास्वादसंयोजनसंयुक्तमध्यात्मं चित्तं संस्थितमित्युच्यते। एवं खल्वायुष्मन्तोऽध्यात्मं चित्तं संस्थितमित्युच्यते।
कथं चायुष्मन्तोऽध्यात्मं चित्तमसंस्थितमित्युच्यते? इहायुष्मन्तो, भिक्षुर्विविच्यैव कामेभ्यो विविच्याकुशलेभ्यो धर्मेभ्यः (पूर्ववत्) प्रथमं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। तस्य न विवेकजप्रीतिसुखानुसारि विज्ञानं भवति न विवेकजप्रीतिसुखास्वादग्रथितं न विवेकजप्रीतिसुखास्वादविनिबन्धं न विवेकजप्रीतिसुखास्वादसंयोजनसंयुक्तमध्यात्मं चित्तमसंस्थितमित्युच्यते।
पुनश्चापरमायुष्मन्तो, भिक्षुर्वितर्कविचारयोर्व्युपशमात् (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। तस्य न समाधिजप्रीतिसुखानुसारि विज्ञानं भवति न समाधिजप्रीतिसुखास्वादग्रथितं न समाधिजप्रीतिसुखास्वादविनिबन्धं न समाधिजप्रीतिसुखास्वादसंयोजनसंयुक्तमध्यात्मं चित्तमसंस्थितमित्युच्यते।
पुनश्चापरमायुष्मन्तो, भिक्षुः प्रीतेश्च विरागात् (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। तस्य नोपेक्षानुसारि विज्ञानं भवति नोपेक्षासुखास्वादग्रथितं नोपेक्षासुखास्वादविनिबन्धं नोपेक्षासुखास्वादसंयोजनसंयुक्तमध्यात्मं चित्तमसंस्थितमित्युच्यते।
पुनश्चापरमायुष्मन्तो, भिक्षुः सुखस्य च प्रहाणाद्दुःखस्य च प्रहाणात्पूर्वमेव सौमनस्यदौर्मनस्ययोरस्तंगमाददुःखमसुखमुपेक्षास्मृतिपरिशुद्धि चतुर्थं ध्यानमुपसंपद्य विहरति। तस्य नादुःखमसुखानुसारि विज्ञानं भवति नादुःखमसुखास्वादग्रथितं नादुःखमसुखास्वादविनिबन्धं नादुःखमसुखास्वादसंयोजनसंयुक्तमध्यात्मं चित्तमसंस्थितमित्युच्यते। एवं खल्वायुष्मन्तोऽध्यात्मं चित्तमसंस्थितमित्युच्यते।
कथं चायुष्मन्त, उपादाय परित्रासना भवति? इहायुष्मन्तोऽश्रुतवान्पृथग्जन आर्याणामद्रष्टार्यधर्मस्याकोविद आर्यधर्मेऽविनीतः सत्पुरुषाणामद्रष्टा सत्पुरुषधर्मस्याकोविदः सत्पुरुषधर्मेऽविनीतो रूपं आत्मत्वेन समनुपश्यति रूपवन्तं वात्मानमात्मनि वा रूपं रूपे वात्मानम्। तस्य तद्रूपं विपरिणमत्यन्यथा भवति। तस्य रूपविपरिणामान्यथाभावाद्रूपविपरिणामानुपरिवर्ति विज्ञानं भवति। तस्य रूपविपरिणामानुपरिवर्तजाः परित्रासनाधर्मसमुत्पादाश्चित्तं पर्यादाय तिष्ठन्ति। चेतसः पर्यादानादुत्त्रासवांश्च भवति विघातवांश्चापेक्षावांश्चोपादाय च परित्रस्यति। वेदनां (पूर्ववत्) संज्ञां (पूर्ववत्) संस्कारान् (पूर्ववत्) विज्ञानमात्मत्वेन समनुपश्यति विज्ञानवन्तं वात्मानमात्मनि वा विज्ञानं विज्ञाने वात्मानम्। तस्य तद्विज्ञानं विपरिणमत्यन्यथा भवति। तस्य विज्ञानविपरिणामान्यथाभावाद्विज्ञानविपरिणामानुपरिवर्ति विज्ञानं भवति। तस्य विज्ञानविपरिणामानुपरिवर्तजाः परित्रासनाधर्मसमुत्पादाश्चित्तं पर्यादाय तिष्ठन्ति। चेतसः पर्यादानादुत्त्रासवांश्च भवति विघातवांश्चापेक्षावांश्चोपादाय च परित्रस्यति। एवं खल्वायुष्मन्त, उपादाय परित्रासना भवति।
कथं चायुष्मन्तोऽनुपादायापरित्रासना भवति? इहायुष्मन्तः, श्रुतवानार्यश्रावक आर्याणां द्रष्टार्यधर्मस्य कोविद आर्यधर्मे सुविनीतः सत्पुरुषाणां द्रष्टा सत्पुरुषधर्मस्य कोविदः सत्पुरुषधर्मे सुविनीतो न रूपं आत्मत्वेन समनुपश्यति न रूपवन्तं वात्मानं नात्मनि वा रूपं न रूपे वात्मानम्। तस्य तद्रूपं विपरिणमत्यन्यथा भवति। तस्य रूपविपरिणामान्यथाभावान्न च रूपविपरिणामानुपरिवर्ति विज्ञानं भवति। तस्य न रूपविपरिणामानुपरिवर्तजाः परित्रासनाधर्मसमुत्पादाश्चित्तं पर्यादाय तिष्ठन्ति। चेतसोऽपर्यादानान्न चैवोत्त्रासवान्भवति न च विघातवान्न चापेक्षावाननुपादाय च न परित्रस्यति। न वेदनां (पूर्ववत्) न संज्ञां (पूर्ववत्) न संस्कारान् (पूर्ववत्) न विज्ञानमात्मत्वेन समनुपश्यति न विज्ञानवन्तं वात्मानं नात्मनि वा विज्ञानं न विज्ञाने वात्मानम्। तस्य तद्विज्ञानं विपरिणमत्यन्यथा भवति। तस्य विज्ञानविपरिणामान्यथाभावान्न च विज्ञानविपरिणामानुपरिवर्ति विज्ञानं भवति। तस्य न विज्ञानविपरिणामानुपरिवर्तजाः परित्रासनाधर्मसमुत्पादाश्चित्तं पर्यादाय तिष्ठन्ति। चेतसोऽपर्यादानान्न चैवोत्त्रासवान्भवति न च विघातवान्न चापेक्षावाननुपादाय च न परित्रस्यति। एवं खल्वायुष्मन्तोऽनुपादायापरित्रासना भवति।
यं खलु न, आयुष्मन्तो, भगवान्संक्षेपेणोद्देशमुद्दिश्य विस्तरेणार्थमविभज्योत्थायासनाद्विहारं प्रविष्टः — तथा तथा, भिक्षवो, भिक्षुरुपपरीक्षेत यथा यथोपपरीक्षमाणस्य बहिर्धा चास्य विज्ञानमविक्षिप्तमविसृतमध्यात्ममसंस्थितमनुपादाय न परित्रस्येत्। बहिर्धा, भिक्षवो, विज्ञानेऽविक्षिप्तेऽविसृते सत्यध्यात्ममसंस्थितेऽनुपादायापरित्रस्यत आयत्यां जातिजरामरणदुःखसमुदयसंभवो न भवतीति। अस्य खल्वहमायुष्मन्तो, भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्यैवं विस्तरेणार्थमाजानामि। आकाङ्क्षन्तश्च पुनर्यूयमायुष्मन्तो भगवन्तमेवोपसंक्रम्यैतमर्थं प्रतिपृच्छेत, यथा वो भगवान्व्याकरोति तथैनं धारयेतेति।
अथ खलु ते भिक्षव आयुष्मतो महाकात्यायनस्य भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्थायासनाद्येन भगवांस्तेनोपासंक्रमिषुः, उपसंक्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन्। एकान्ते निषण्णाः खलु ते भिक्षवो भगवन्तमेतदवोचन् —
यं खलु नो, भदन्त, भगवान्संक्षेपेणोद्देशमुद्दिश्य विस्तरेणार्थमविभज्योत्थायासनाद्विहारं प्रविष्टः — तथा तथा, भिक्षवो, भिक्षुरुपपरीक्षेत यथा यथोपपरीक्षमाणस्य बहिर्धा चास्य विज्ञानमविक्षिप्तमविसृतमध्यात्ममसंस्थितमनुपादाय न परित्रस्येत्। बहिर्धा, भिक्षवो, विज्ञानेऽविक्षिप्तेऽविसृते सत्यध्यात्ममसंस्थितेऽनुपादायापरित्रस्यत आयत्यां जातिजरामरणदुःखसमुदयसंभवो न भवतीति।
तेषां नो, भदन्तास्माकमचिरप्रक्रान्ते भगवत्येतदभूत् — इदं खलु न, आयुष्मन्तो, भगवान्संक्षेपेणोद्देशमुद्दिश्य विस्तरेणार्थमविभज्योत्थायासनाद्विहारं प्रविष्टः — तथा तथा, भिक्षवो, भिक्षुरुपपरीक्षेत यथा यथोपपरीक्षमाणस्य बहिर्धा चास्य विज्ञानमविक्षिप्तमविसृतमध्यात्ममसंस्थितमनुपादाय न परित्रस्येत्। बहिर्धा, भिक्षवो, विज्ञानेऽविक्षिप्तेऽविसृते सत्यध्यात्ममसंस्थितेऽनुपादायापरित्रस्यत आयत्यां जातिजरामरणदुःखसमुदयसंभवो न भवतीति। को नु खल्वस्य भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्य विस्तरेणार्थं विभजेदिति? तेषां नो, भदन्तास्माकमेतदभूत् — अयं खल्वायुष्मान्महाकात्यायनः शास्तुश्चैव संवर्णितः संभावितश्च विज्ञानां सब्रह्मचारिणाम्। प्रभवति चायुष्मान्महाकात्यायनोऽस्य भगवता संक्षेपेणोद्देशस्योद्दिष्टस्य विस्तरेणाविभक्तार्थस्य विस्तरेणार्थं विभक्तुम्। यन्नूनं वयं येनायुष्मान्महाकात्यायनस्तेनोपसंक्रामेम, उपसंक्रम्यायुष्मन्तं महाकात्यायनमेतमर्थं प्रतिपृच्छेमेति।
अथ खलु वयं, भदन्त, येनायुष्मान्महाकात्यायनस्तेनोपासंक्रमिष्म, उपसंक्रम्यायुष्मन्तं महाकात्यायनमेतमर्थं प्रत्यप्राक्ष्म। तेषां नो, भदन्तायुष्मता महाकात्यायनेनैभिराकारैरेभिः पदैरेभिर्व्यञ्जनैरर्थो विभक्त इति।
पण्डितो, भिक्षवो, महाकात्यायनः, महाप्रज्ञो, भिक्षवो, महाकात्यायनः। मां चेदपि यूयं, भिक्षव, एतमर्थं प्रतिपृच्छेत, अहमप्येवमेव व्याकुर्यां यथा तन्महाकात्यायनेन व्याकृतम्। एष चैवैतस्यार्थः। एवं चैनं धारयेतेति।
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।
उद्देशविभङ्गसूत्रं निष्ठितमष्टमम्॥
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe vibhaṅgavarge uddeśavibhaṅgasūtramaṣṭamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmamantrata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat — uddeśavibhaṅgaṃ vo, bhikṣavo, deśayiṣyāmi. taṃ śṛṇuta, sādhu manasi kuruta, bhāṣiṣya iti. evaṃ, bhadanteti khalu te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —
tathā tathā, bhikṣavo, bhikṣurupaparīkṣeta yathā yathopaparīkṣamāṇasya bahirdhā cāsya vijñānamavikṣiptamavisṛtamadhyātmamasaṃsthitamanupādāya na paritrasyet. bahirdhā, bhikṣavo, vijñāne'vikṣipte'visṛte satyadhyātmamasaṃsthite'nupādāyāparitrasyata āyatyāṃ jātijarāmaraṇaduḥkhasamudayasaṃbhavo na bhavatīti. idamavocadbhagavān. idamuktvā sugata utthāyāsanādvihāraṃ prāvikṣat.
atha khalu teṣāṃ bhikṣūṇāmaciraprakrānte bhagavatyetadabhūt — idaṃ khalu na, āyuṣmanto, bhagavānsaṃkṣepeṇoddeśamuddiśya vistareṇārthamavibhajyotthāyāsanādvihāraṃ praviṣṭaḥ — tathā tathā, bhikṣavo, bhikṣurupaparīkṣeta yathā yathopaparīkṣamāṇasya bahirdhā cāsya vijñānamavikṣiptamavisṛtamadhyātmamasaṃsthitamanupādāya na paritrasyet. bahirdhā, bhikṣavo, vijñāne'vikṣipte'visṛte satyadhyātmamasaṃsthite'nupādāyāparitrasyata āyatyāṃ jātijarāmaraṇaduḥkhasamudayasaṃbhavo na bhavatīti. ko nu khalvasya bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasya vistareṇārthaṃ vibhajediti? atha khalu teṣāṃ bhikṣūṇāmetadabhūt — ayaṃ khalvāyuṣmānmahākātyāyanaḥ śāstuścaiva saṃvarṇitaḥ saṃbhāvitaśca vijñānāṃ sabrahmacāriṇām, prabhavati cāyuṣmānmahākātyāyano'sya bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasya vistareṇārthaṃ vibhaktum. yannūnaṃ vayaṃ yenāyuṣmānmahākātyāyanastenopasaṃkrāmema, upasaṃkramyāyuṣmantaṃ mahākātyāyanametamarthaṃ pratipṛcchemeti.
atha khalu te bhikṣavo yenāyuṣmānmahākātyāyanastenopāsaṃkramiṣuḥ, upasaṃkramyāyuṣmatā mahākātyāyanena sārdhaṃ samamodiṣata. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadan. ekānte niṣaṇṇāḥ khalu te bhikṣava āyuṣmantaṃ mahākātyāyanametadavocan —
idaṃ khalu na, āyuṣmankātyāyana, bhagavānsaṃkṣepeṇoddeśamuddiśya vistareṇārthamavibhajyotthāyāsanādvihāraṃ praviṣṭaḥ — tathā tathā, bhikṣavo, bhikṣurupaparīkṣeta yathā yathopaparīkṣamāṇasya bahirdhā cāsya vijñānamavikṣiptamavisṛtamadhyātmamasaṃsthitamanupādāya na paritrasyet. bahirdhā, bhikṣavo, vijñāne'vikṣipte'visṛte satyadhyātmamasaṃsthite'nupādāyāparitrasyata āyatyāṃ jātijarāmaraṇaduḥkhasamudayasaṃbhavo na bhavatīti. teṣāṃ na, āyuṣmankātyāyanāsmākamaciraprakrānte bhagavatyetadabhūt — idaṃ khalu na, āyuṣmanto, bhagavānsaṃkṣepeṇoddeśamuddiśya vistareṇārthamavibhajyotthāyāsanādvihāraṃ praviṣṭaḥ — tathā tathā, bhikṣavo, bhikṣurupaparīkṣeta yathā yathopaparīkṣamāṇasya bahirdhā cāsya vijñānamavikṣiptamavisṛtamadhyātmamasaṃsthitamanupādāya na paritrasyet. bahirdhā, bhikṣavo, vijñāne'vikṣipte'visṛte satyadhyātmamasaṃsthite'nupādāyāparitrasyata āyatyāṃ jātijarāmaraṇaduḥkhasamudayasaṃbhavo na bhavatīti. ko nu khalvasya bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasya vistareṇārthaṃ vibhajediti? teṣāṃ na, āyuṣmankātyāyanāsmākametadabhūt — ayaṃ khalvāyuṣmānmahākātyāyanaḥ śāstuścaiva saṃvarṇitaḥ saṃbhāvitaśca vijñānāṃ sabrahmacāriṇām. prabhavati cāyuṣmānmahākātyāyano'sya bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasya vistareṇārthaṃ vibhaktum. yannūnaṃ vayaṃ yenāyuṣmānmahākātyāyanastenopasaṃkrāmema, upasaṃkramyāyuṣmantaṃ mahākātyāyanametamarthaṃ pratipṛcchemeti — vibhajatvāyuṣmānmahākātyāyana iti.
tadyathāpyāyuṣmantaḥ, puruṣaḥ sārārthikaḥ sāragaveṣī sāraparyeṣaṇāṃ caranmahato vṛkṣasya tiṣṭhataḥ sāravato'tikramyaiva mūlamatikramya skandhaṃ śākhāpalāśe sāraṃ paryeṣitavyaṃ manyeta, evaṃsaṃpadamidamāyuṣmatāṃ śāstarī sammukhībhūte taṃ bhagavantamatisṛtyāsmānetamarthaṃ pratipraṣṭavyaṃ manyadhve. sa hyāyuṣmanto, bhagavānjānanjānāti, paśyanpaśyati, cakṣurbhūto jñānabhūto dharmabhūto brahmabhūto vaktā pravaktārthasya nirṇetāmṛtasya dātā dharmasvāmī tathāgataḥ. sa caiva punaretasya kālo'bhūdyadbhagavantamevaitamarthaṃ pratipṛccheta, yathā vo bhagavānvyākuryāttathainaṃ dhārayeteti. addhāyuṣmankātyāyana, bhagavānjānanjānāti, paśyanpaśyati, cakṣurbhūto jñānabhūto dharmabhūto brahmabhūto vaktā pravaktārthasya nirṇetāmṛtasya dātā dharmasvāmī tathāgataḥ. sa caiva punaretasya kālo'bhūdyadbhagavantamevaitamarthaṃ pratipṛcchema, yathā no bhagavānvyākuryāttathainaṃ dhārayema. api cāyuṣmānmahākātyāyanaḥ śāstuścaiva saṃvarṇitaḥ saṃbhāvitaśca vijñānāṃ sabrahmacāriṇām. prabhavati cāyuṣmānmahākātyāyano'sya bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasya vistareṇārthaṃ vibhaktum. vibhajatvāyuṣmānmahākātyāyano'guruṃ kṛtveti. tena hyāyuṣmantaḥ, śṛṇuta, sādhu manasi kuruta, bhāṣiṣya iti. evamāyuṣmanniti khalu te bhikṣava āyuṣmate mahākātyāyanāya pratyaśrauṣuḥ. āyuṣmānmahākātyāyana etadavocat —
yaṃ khalu na, āyuṣmanto, bhagavānsaṃkṣepeṇoddeśamuddiśya vistareṇārthamavibhajyotthāyāsanādvihāraṃ praviṣṭaḥ — tathā tathā, bhikṣavo, bhikṣurupaparīkṣeta yathā yathopaparīkṣamāṇasya bahirdhā cāsya vijñānamavikṣiptamavisṛtamadhyātmamasaṃsthitamanupādāya na paritrasyet, bahirdhā, bhikṣavo, vijñāne'vikṣipte'visṛte satyadhyātmamasaṃsthite'nupādāyāparitrasyata āyatyāṃ jātijarāmaraṇaduḥkhasamudayasaṃbhavo na bhavatīti. asya khalvahamāyuṣmanto, bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasyaivaṃ vistareṇārthamājānāmi.
kathaṃ cāyuṣmanto, bahirdhā vijñānaṃ vikṣiptaṃ visṛtamiti cocyate? ihāyuṣmanto, bhikṣoścakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvā rūpanimittānusāri vijñānaṃ bhavati rūpanimittāsvādagrathitaṃ rūpanimittāsvādavinibandhaṃ rūpanimittāsvādasaṃyojanasaṃyuktaṃ bahirdhā vijñānaṃ vikṣiptaṃ visṛtamiti cocyate. śrotreṇa śabdaṃ śrutvā (pūrvavat) ghrāṇena gandhaṃ ghrātvā (pūrvavat) jihvayā rasaṃ svaditvā (pūrvavat) kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvā (pūrvavat) manasā dharmaṃ vijñāya dharmanimittānusāri vijñānaṃ bhavati dharmanimittāsvādagrathitaṃ dharmanimittāsvādavinibandhaṃ dharmanimittāsvādasaṃyojanasaṃyuktaṃ bahirdhā vijñānaṃ vikṣiptaṃ visṛtamiti cocyate. evaṃ khalvāyuṣmanto, bahirdhā vijñānaṃ vikṣiptaṃ visṛtamiti cocyate.
kathaṃ cāyuṣmanto, bahirdhā vijñānamavikṣiptamavisṛtamiti cocyate? ihāyuṣmanto, bhikṣoścakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvā na rūpanimittānusāri vijñānaṃ bhavati na rūpanimittāsvādagrathitaṃ na rūpanimittāsvādavinibandhaṃ na rūpanimittāsvādasaṃyojanasaṃyuktaṃ bahirdhā vijñānamavikṣiptamavisṛtamiti cocyate. śrotreṇa śabdaṃ śrutvā (pūrvavat) ghrāṇena gandhaṃ ghrātvā (pūrvavat) jihvayā rasaṃ svaditvā (pūrvavat) kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvā (pūrvavat) manasā dharmaṃ vijñāya na dharmanimittānusāri vijñānaṃ bhavati na dharmanimittāsvādagrathitaṃ na dharmanimittāsvādavinibandhaṃ na dharmanimittāsvādasaṃyojanasaṃyuktaṃ bahirdhā vijñānamavikṣiptamavisṛtamiti cocyate. evaṃ khalvāyuṣmanto, bahirdhā vijñānamavikṣiptamavisṛtamiti cocyate.
kathaṃ cāyuṣmanto'dhyātmaṃ cittaṃ saṃsthitamityucyate? ihāyuṣmanto, bhikṣurvivicyaiva kāmebhyo vivicyākuśalebhyo dharmebhyaḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. tasya vivekajaprītisukhānusāri vijñānaṃ bhavati vivekajaprītisukhāsvādagrathitaṃ vivekajaprītisukhāsvādavinibandhaṃ vivekajaprītisukhāsvādasaṃyojanasaṃyuktamadhyātmaṃ cittaṃ saṃsthitamityucyate.
punaścāparamāyuṣmanto, bhikṣurvitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ saṃprasādanaṃ cetasa ekotibhāvamavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. tasya samādhijaprītisukhānusāri vijñānaṃ bhavati samādhijaprītisukhāsvādagrathitaṃ samādhijaprītisukhāsvādavinibandhaṃ samādhijaprītisukhāsvādasaṃyojanasaṃyuktamadhyātmaṃ cittaṃ saṃsthitamityucyate.
punaścāparamāyuṣmanto, bhikṣuḥ prīteśca virāgādupekṣakaśca viharati smṛtaśca saṃprajānansukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayate, yaṃ tamāryā ācakṣate — upekṣakaḥ smṛtimānsukhavihārīti tṛtīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. tasyopekṣānusāri vijñānaṃ bhavatyupekṣāsukhāsvādagrathitamupekṣāsukhāsvādavinibandhamupekṣāsukhāsvādasaṃyojanasaṃyuktamadhyātmaṃ cittaṃ saṃsthitamityucyate.
punaścāparamāyuṣmanto, bhikṣuḥ sukhasya ca prahāṇādduḥkhasya ca prahāṇātpūrvameva saumanasyadaurmanasyayorastaṃgamādaduḥkhamasukhamupekṣāsmṛtipariśuddhi caturthaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. tasyāduḥkhamasukhānusāri vijñānaṃ bhavatyaduḥkhamasukhāsvādagrathitamaduḥkhamasukhāsvādavinibandhamaduḥkhamasukhāsvādasaṃyojanasaṃyuktamadhyātmaṃ cittaṃ saṃsthitamityucyate. evaṃ khalvāyuṣmanto'dhyātmaṃ cittaṃ saṃsthitamityucyate.
kathaṃ cāyuṣmanto'dhyātmaṃ cittamasaṃsthitamityucyate? ihāyuṣmanto, bhikṣurvivicyaiva kāmebhyo vivicyākuśalebhyo dharmebhyaḥ (pūrvavat) prathamaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. tasya na vivekajaprītisukhānusāri vijñānaṃ bhavati na vivekajaprītisukhāsvādagrathitaṃ na vivekajaprītisukhāsvādavinibandhaṃ na vivekajaprītisukhāsvādasaṃyojanasaṃyuktamadhyātmaṃ cittamasaṃsthitamityucyate.
punaścāparamāyuṣmanto, bhikṣurvitarkavicārayorvyupaśamāt (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. tasya na samādhijaprītisukhānusāri vijñānaṃ bhavati na samādhijaprītisukhāsvādagrathitaṃ na samādhijaprītisukhāsvādavinibandhaṃ na samādhijaprītisukhāsvādasaṃyojanasaṃyuktamadhyātmaṃ cittamasaṃsthitamityucyate.
punaścāparamāyuṣmanto, bhikṣuḥ prīteśca virāgāt (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. tasya nopekṣānusāri vijñānaṃ bhavati nopekṣāsukhāsvādagrathitaṃ nopekṣāsukhāsvādavinibandhaṃ nopekṣāsukhāsvādasaṃyojanasaṃyuktamadhyātmaṃ cittamasaṃsthitamityucyate.
punaścāparamāyuṣmanto, bhikṣuḥ sukhasya ca prahāṇādduḥkhasya ca prahāṇātpūrvameva saumanasyadaurmanasyayorastaṃgamādaduḥkhamasukhamupekṣāsmṛtipariśuddhi caturthaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati. tasya nāduḥkhamasukhānusāri vijñānaṃ bhavati nāduḥkhamasukhāsvādagrathitaṃ nāduḥkhamasukhāsvādavinibandhaṃ nāduḥkhamasukhāsvādasaṃyojanasaṃyuktamadhyātmaṃ cittamasaṃsthitamityucyate. evaṃ khalvāyuṣmanto'dhyātmaṃ cittamasaṃsthitamityucyate.
kathaṃ cāyuṣmanta, upādāya paritrāsanā bhavati? ihāyuṣmanto'śrutavānpṛthagjana āryāṇāmadraṣṭāryadharmasyākovida āryadharme'vinītaḥ satpuruṣāṇāmadraṣṭā satpuruṣadharmasyākovidaḥ satpuruṣadharme'vinīto rūpaṃ ātmatvena samanupaśyati rūpavantaṃ vātmānamātmani vā rūpaṃ rūpe vātmānam. tasya tadrūpaṃ vipariṇamatyanyathā bhavati. tasya rūpavipariṇāmānyathābhāvādrūpavipariṇāmānuparivarti vijñānaṃ bhavati. tasya rūpavipariṇāmānuparivartajāḥ paritrāsanādharmasamutpādāścittaṃ paryādāya tiṣṭhanti. cetasaḥ paryādānāduttrāsavāṃśca bhavati vighātavāṃścāpekṣāvāṃścopādāya ca paritrasyati. vedanāṃ (pūrvavat) saṃjñāṃ (pūrvavat) saṃskārān (pūrvavat) vijñānamātmatvena samanupaśyati vijñānavantaṃ vātmānamātmani vā vijñānaṃ vijñāne vātmānam. tasya tadvijñānaṃ vipariṇamatyanyathā bhavati. tasya vijñānavipariṇāmānyathābhāvādvijñānavipariṇāmānuparivarti vijñānaṃ bhavati. tasya vijñānavipariṇāmānuparivartajāḥ paritrāsanādharmasamutpādāścittaṃ paryādāya tiṣṭhanti. cetasaḥ paryādānāduttrāsavāṃśca bhavati vighātavāṃścāpekṣāvāṃścopādāya ca paritrasyati. evaṃ khalvāyuṣmanta, upādāya paritrāsanā bhavati.
kathaṃ cāyuṣmanto'nupādāyāparitrāsanā bhavati? ihāyuṣmantaḥ, śrutavānāryaśrāvaka āryāṇāṃ draṣṭāryadharmasya kovida āryadharme suvinītaḥ satpuruṣāṇāṃ draṣṭā satpuruṣadharmasya kovidaḥ satpuruṣadharme suvinīto na rūpaṃ ātmatvena samanupaśyati na rūpavantaṃ vātmānaṃ nātmani vā rūpaṃ na rūpe vātmānam. tasya tadrūpaṃ vipariṇamatyanyathā bhavati. tasya rūpavipariṇāmānyathābhāvānna ca rūpavipariṇāmānuparivarti vijñānaṃ bhavati. tasya na rūpavipariṇāmānuparivartajāḥ paritrāsanādharmasamutpādāścittaṃ paryādāya tiṣṭhanti. cetaso'paryādānānna caivottrāsavānbhavati na ca vighātavānna cāpekṣāvānanupādāya ca na paritrasyati. na vedanāṃ (pūrvavat) na saṃjñāṃ (pūrvavat) na saṃskārān (pūrvavat) na vijñānamātmatvena samanupaśyati na vijñānavantaṃ vātmānaṃ nātmani vā vijñānaṃ na vijñāne vātmānam. tasya tadvijñānaṃ vipariṇamatyanyathā bhavati. tasya vijñānavipariṇāmānyathābhāvānna ca vijñānavipariṇāmānuparivarti vijñānaṃ bhavati. tasya na vijñānavipariṇāmānuparivartajāḥ paritrāsanādharmasamutpādāścittaṃ paryādāya tiṣṭhanti. cetaso'paryādānānna caivottrāsavānbhavati na ca vighātavānna cāpekṣāvānanupādāya ca na paritrasyati. evaṃ khalvāyuṣmanto'nupādāyāparitrāsanā bhavati.
yaṃ khalu na, āyuṣmanto, bhagavānsaṃkṣepeṇoddeśamuddiśya vistareṇārthamavibhajyotthāyāsanādvihāraṃ praviṣṭaḥ — tathā tathā, bhikṣavo, bhikṣurupaparīkṣeta yathā yathopaparīkṣamāṇasya bahirdhā cāsya vijñānamavikṣiptamavisṛtamadhyātmamasaṃsthitamanupādāya na paritrasyet. bahirdhā, bhikṣavo, vijñāne'vikṣipte'visṛte satyadhyātmamasaṃsthite'nupādāyāparitrasyata āyatyāṃ jātijarāmaraṇaduḥkhasamudayasaṃbhavo na bhavatīti. asya khalvahamāyuṣmanto, bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasyaivaṃ vistareṇārthamājānāmi. ākāṅkṣantaśca punaryūyamāyuṣmanto bhagavantamevopasaṃkramyaitamarthaṃ pratipṛccheta, yathā vo bhagavānvyākaroti tathainaṃ dhārayeteti.
atha khalu te bhikṣava āyuṣmato mahākātyāyanasya bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanādyena bhagavāṃstenopāsaṃkramiṣuḥ, upasaṃkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadan. ekānte niṣaṇṇāḥ khalu te bhikṣavo bhagavantametadavocan —
yaṃ khalu no, bhadanta, bhagavānsaṃkṣepeṇoddeśamuddiśya vistareṇārthamavibhajyotthāyāsanādvihāraṃ praviṣṭaḥ — tathā tathā, bhikṣavo, bhikṣurupaparīkṣeta yathā yathopaparīkṣamāṇasya bahirdhā cāsya vijñānamavikṣiptamavisṛtamadhyātmamasaṃsthitamanupādāya na paritrasyet. bahirdhā, bhikṣavo, vijñāne'vikṣipte'visṛte satyadhyātmamasaṃsthite'nupādāyāparitrasyata āyatyāṃ jātijarāmaraṇaduḥkhasamudayasaṃbhavo na bhavatīti.
teṣāṃ no, bhadantāsmākamaciraprakrānte bhagavatyetadabhūt — idaṃ khalu na, āyuṣmanto, bhagavānsaṃkṣepeṇoddeśamuddiśya vistareṇārthamavibhajyotthāyāsanādvihāraṃ praviṣṭaḥ — tathā tathā, bhikṣavo, bhikṣurupaparīkṣeta yathā yathopaparīkṣamāṇasya bahirdhā cāsya vijñānamavikṣiptamavisṛtamadhyātmamasaṃsthitamanupādāya na paritrasyet. bahirdhā, bhikṣavo, vijñāne'vikṣipte'visṛte satyadhyātmamasaṃsthite'nupādāyāparitrasyata āyatyāṃ jātijarāmaraṇaduḥkhasamudayasaṃbhavo na bhavatīti. ko nu khalvasya bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasya vistareṇārthaṃ vibhajediti? teṣāṃ no, bhadantāsmākametadabhūt — ayaṃ khalvāyuṣmānmahākātyāyanaḥ śāstuścaiva saṃvarṇitaḥ saṃbhāvitaśca vijñānāṃ sabrahmacāriṇām. prabhavati cāyuṣmānmahākātyāyano'sya bhagavatā saṃkṣepeṇoddeśasyoddiṣṭasya vistareṇāvibhaktārthasya vistareṇārthaṃ vibhaktum. yannūnaṃ vayaṃ yenāyuṣmānmahākātyāyanastenopasaṃkrāmema, upasaṃkramyāyuṣmantaṃ mahākātyāyanametamarthaṃ pratipṛcchemeti.
atha khalu vayaṃ, bhadanta, yenāyuṣmānmahākātyāyanastenopāsaṃkramiṣma, upasaṃkramyāyuṣmantaṃ mahākātyāyanametamarthaṃ pratyaprākṣma. teṣāṃ no, bhadantāyuṣmatā mahākātyāyanenaibhirākārairebhiḥ padairebhirvyañjanairartho vibhakta iti.
paṇḍito, bhikṣavo, mahākātyāyanaḥ, mahāprajño, bhikṣavo, mahākātyāyanaḥ. māṃ cedapi yūyaṃ, bhikṣava, etamarthaṃ pratipṛccheta, ahamapyevameva vyākuryāṃ yathā tanmahākātyāyanena vyākṛtam. eṣa caivaitasyārthaḥ. evaṃ cainaṃ dhārayeteti.
idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.
uddeśavibhaṅgasūtraṃ niṣṭhitamaṣṭamam..