Summary: The Buddha articulates the Middle Way of non-conflict (araṇā), warning against both sensual indulgence and ascetic mortification while commending the blameless happiness of meditative absorption. He lays down ethical speech guidelines that avoid harsh censure or regional linguistic dogmatism, teaching disciples to communicate truth peacefully without generating social or ideological antagonism.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे चतुर्थे विभङ्गवर्गेऽरणविभङ्गसूत्रं नवमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनामन्त्रयत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् — अरणविभङ्गं वो भिक्षवो देशयिष्यामि। तं शृणुत, साधु मनसिकुरुत, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खलु ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —
न कामसुखमनुयुञ्जीत हीनं ग्राम्यं पार्थग्जनिकमनार्यमनर्थसंहितं, न चात्मक्लमथानुयोगमनुयुञ्जीत दुःखमनार्यमनर्थसंहितम्। एतौ खलु भिक्षव उभावन्तावनुपगम्य मध्यमा प्रतिपत्तथागतेनाभिसम्बुद्धा, चक्षुष्करणी ज्ञानकरण्युपशमायाभिज्ञायै सम्बोधाय निर्वाणाय संवर्तते। उत्सादनां च जानीयादपसादनां च जानीयादुत्सादनां च ज्ञात्वापसादनां च ज्ञात्वा नैवोत्सादयेन्नापसादयेद्धर्ममेव देशयेत्। सुखविनिश्चयं जानीयात्, सुखविनिश्चयं ज्ञात्वाध्यात्मं सुखमनुयुञ्जीत। रहोवादं न भाषेत, सम्मुखं न क्षीणं भणेत्। अत्वरमाण एव भाषेत, नो त्वरमाणः। जनपदनिरुक्तिं नाभिनिविशेत, संज्ञां नातिधावेदिति — अयमुद्देशोऽरणविभङ्गस्य।
न कामसुखमनुयुञ्जीत हीनं ग्राम्यं पार्थग्जनिकमनार्यमनर्थसंहितं, न चात्मक्लमथानुयोगमनुयुञ्जीत दुःखमनार्यमनर्थसंहितमिति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? यः कामप्रतिसन्धिसुखिनः सौमनस्यानुयोगो हीनो ग्राम्यः पार्थग्जनिकोऽनार्योऽनर्थसंहितः, सदुःख एष धर्मः सोपघातः सोपायासः सपरिदाहो मिथ्याप्रतिपत्। यः कामप्रतिसन्धिसुखिनः सौमनस्यानुयोगस्याननुयोगो हीनस्य ग्राम्यस्य पार्थग्जनिकस्यानार्यस्यानर्थसंहितस्यादुःख एष धर्मोऽनुपघातोऽनुपायासोऽपरिदाहः, सम्यक्प्रतिपत्। य आत्मक्लमथानुयोगो दुःखोऽनार्योऽनर्थसंहितः, सदुःख एष धर्मः सोपघातः सोपायासः सपरिदाहो मिथ्याप्रतिपत्। य आत्मक्लमथानुयोगस्याननुयोगो दुःखस्यानार्यस्यानर्थसंहितस्यादुःख एष धर्मोऽनुपघातोऽनुपायासोऽपरिदाहः, सम्यक्प्रतिपत्। न कामसुखमनुयुञ्जीत हीनं ग्राम्यं पार्थग्जनिकमनार्यमनर्थसंहितं, न चात्मक्लमथानुयोगमनुयुञ्जीत दुःखमनार्यमनर्थसंहितमिति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
एतौ खलुभावन्तावनुपगम्य मध्यमा प्रतिपत्तथागतेनाभिसम्बुद्धा, चक्षुष्करणी ज्ञानकरण्युपशमायाभिज्ञायै सम्बोधाय निर्वाणाय संवर्तत इति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? अयमेवार्योऽष्टाङ्गिको मार्गस्तद्यथा — सम्यग्दृष्टिः, सम्यक्सङ्कल्पः, सम्यग्वाक्, सम्यक्कर्मान्तः, सम्यगाजीवः, सम्यग्व्यायामः, सम्यक्स्मृतिः, सम्यक्समाधिः। एतौ खलुभावन्तावनुपगम्य मध्यमा प्रतिपत्तथागतेनाभिसम्बुद्धा, चक्षुष्करणी ज्ञानकरण्युपशमायाभिज्ञायै सम्बोधाय निर्वाणाय संवर्तत इति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
उत्सादनां च जानीयादपसादनां च जानीयादुत्सादनां च ज्ञात्वापसादनां च ज्ञात्वा नैवोत्सादयेन्नापसादयेद्धर्ममेव देशयेदिति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? कथं च भिक्षव उत्सादना च भवत्यपसादना च, नो च धर्मदेशना? ये कामप्रतिसन्धिसुखिनः सौमनस्यानुयोगमनुयुक्ता हीनं ग्राम्यं पार्थग्जनिकमनार्यमनर्थसंहितं, सर्वे ते सदुःखाः सोपघाताः सोपायासाः सपरिदाहा मिथ्याप्रतिपन्ना इति — इति वदन्नित्थमेकानपसादयति।
ये कामप्रतिसन्धिसुखिनः सौमनस्यानुयोगमननुयुक्ता हीनं ग्राम्यं पार्थग्जनिकमनार्यमनर्थसंहितं, सर्वे तेऽदुःखा अनुपघाता अनुपायासा अपरिदाहाः सम्यक्प्रतिपन्ना इति — इति वदन्नित्थमेकानुत्सादयति।
य आत्मक्लमथानुयोगमनुयुक्ता दुःखमनार्यमनर्थसंहितं, सर्वे ते सदुःखाः सोपघाताः सोपायासाः सपरिदाहा मिथ्याप्रतिपन्ना इति — इति वदन्नित्थमेकानपसादयति।
य आत्मक्लमथानुयोगमननुयुक्ता दुःखमनार्यमनर्थसंहितं, सर्वे तेऽदुःखा अनुपघाता अनुपायासा अपरिदाहाः सम्यक्प्रतिपन्ना इति — इति वदन्नित्थमेकानुत्सादयति।
येषां केषाञ्चिद्भवसंयोजनमप्रहीणं, सर्वे ते सदुःखाः सोपघाताः सोपायासाः सपरिदाहा मिथ्याप्रतिपन्ना इति — इति वदन्नित्थमेकानपसादयति।
येषां केषाञ्चिद्भवसंयोजनं प्रहीणं, सर्वे तेऽदुःखा अनुपघाता अनुपायासा अपरिदाहाः सम्यक्प्रतिपन्ना इति — इति वदन्नित्थमेकानुत्सादयति। एवं खलु भिक्षव उत्सादना च भवत्यपसादना च, नो च धर्मदेशना।
कथं च भिक्षवो नैवोत्सादना भवति नापसादना, धर्मदेशना च? ये कामप्रतिसन्धिसुखिनः सौमनस्यानुयोगमनुयुक्ता हीनं ग्राम्यं पार्थग्जनिकमनार्यमनर्थसंहितं, सर्वे ते सदुःखाः सोपघाताः सोपायासाः सपरिदाहा मिथ्याप्रतिपन्ना इति — नैवमाह। अनुयोगश्च खलु सदुःख एष धर्मः सोपघातः सोपायासः सपरिदाहो मिथ्याप्रतिपदिति — इति वदन्धर्ममेव देशयति।
ये कामप्रतिसन्धिसुखिनः सौमनस्यानुयोगमननुयुक्ता हीनं ग्राम्यं पार्थग्जनिकमनार्यमनर्थसंहितं, सर्वे तेऽदुःखा अनुपघाता अनुपायासा अपरिदाहाः सम्यक्प्रतिपन्ना इति — नैवमाह। अननुयोगश्च खल्वदुःख एष धर्मोऽनुपघातोऽनुपायासोऽपरिदाहः, सम्यक्प्रतिपदिति — इति वदन्धर्ममेव देशयति।
य आत्मक्लमथानुयोगमनुयुक्ता दुःखमनार्यमनर्थसंहितं, सर्वे ते सदुःखाः सोपघाताः सोपायासाः सपरिदाहा मिथ्याप्रतिपन्ना इति — नैवमाह। अनुयोगश्च खलु सदुःख एष धर्मः सोपघातः सोपायासः सपरिदाहो मिथ्याप्रतिपदिति — इति वदन्धर्ममेव देशयति।
य आत्मक्लमथानुयोगमननुयुक्ता दुःखमनार्यमनर्थसंहितं, सर्वे तेऽदुःखा अनुपघाता अनुपायासा अपरिदाहाः सम्यक्प्रतिपन्ना इति — नैवमाह। अननुयोगश्च खल्वदुःख एष धर्मोऽनुपघातोऽनुपायासोऽपरिदाहः, सम्यक्प्रतिपदिति — इति वदन्धर्ममेव देशयति।
येषां केषाञ्चिद्भवसंयोजनमप्रहीणं, सर्वे ते सदुःखाः सोपघाताः सोपायासाः सपरिदाहा मिथ्याप्रतिपन्ना इति — नैवमाह। भवसंयोजने च खल्वप्रहीणे भवोऽप्यप्रहीणो भवतीति — इति वदन्धर्ममेव देशयति।
येषां केषाञ्चिद्भवसंयोजनं प्रहीणं, सर्वे तेऽदुःखा अनुपघाता अनुपायासा अपरिदाहाः सम्यक्प्रतिपन्ना इति — नैवमाह। भवसंयोजने च खलु प्रहीणे भवोऽपि प्रहीणो भवतीति — इति वदन्धर्ममेव देशयति। एवं खलु भिक्षवो नैवोत्सादना भवति नापसादना, धर्मदेशना च। उत्सादनां च जानीयादपसादनां च जानीयादुत्सादनां च ज्ञात्वापसादनां च ज्ञात्वा नैवोत्सादयेन्नापसादयेद्धर्ममेव देशयेदिति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
सुखविनिश्चयं जानीयात्, सुखविनिश्चयं ज्ञात्वाध्यात्मं सुखमनुयुञ्जीतेति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? पञ्चेमे भिक्षवः कामगुणाः। कतमे पञ्च? चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणीष्टानि कान्तानि मनोज्ञानि प्रियरूपाणि कामोपसंहितानि रञ्जनीयानि, श्रोत्रविज्ञेयाः शब्दाः (पूर्ववत्) घ्राणविज्ञेया गन्धाः (पूर्ववत्) जिह्वाविज्ञेया रसाः (पूर्ववत्) कायविज्ञेयानि स्प्रष्टव्यानीष्टानि कान्तानि मनोज्ञानि प्रियरूपाणि कामोपसंहितानि रञ्जनीयानि — इमे खलु भिक्षवः पञ्च कामगुणाः। यत्खलु भिक्षव इमान्पञ्च कामगुणान्प्रतीत्योत्पद्यते सुखं सौमनस्यमिदमुच्यते कामसुखं मीढसुखं पृथग्जनसुखमनार्यसुखम्। नासेवितव्यं, न भावयितव्यं, न बहुलीकर्तव्यं, भेतव्यमेतस्मात्सुखादिति — वदामि। इह भिक्षवो भिक्षुर्विविच्यैव कामैर्विविच्याकुशलैर्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं सम्प्रसादनं चेतस एकोतिभावमवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। प्रीतेश्च विरागादुपेक्षकश्च विहरति (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानम् (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। इदमुच्यते नैष्क्रम्यसुखं प्रविवेकसुखमुपशमसुखं सम्बोधिसुखम्। आसेवितव्यं, भावयितव्यं, बहुलीकर्तव्यं, न भेतव्यमेतस्मात्सुखादिति — वदामि। सुखविनिश्चयं जानीयात्, सुखविनिश्चयं ज्ञात्वाध्यात्मं सुखमनुयुञ्जीतेति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
रहोवादं न भाषेत, सम्मुखं न क्षीणं भणेदिति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? तत्र भिक्षवो यं जानीयाद्रहोवादमभूतमथ्यमनर्थसंहितं, यथाशक्ति तं रहोवादं न भाषेत। यमपि जानीयाद्रहोवादं भूतं तथ्यमनर्थसंहितं, तस्यापि शिक्षेतावचनाय। यं च खलु जानीयाद्रहोवादं भूतं तथ्यमर्थसंहितं, तत्र कालज्ञः स्यात्तस्य रहोवादस्य वचनाय। तत्र भिक्षवो यं जानीयात्सम्मुखं क्षीणवादमभूतमथ्यमनर्थसंहितं, यथाशक्ति तं सम्मुखं क्षीणवादं न भाषेत। यमपि जानीयात्सम्मुखं क्षीणवादं भूतं तथ्यमनर्थसंहितं, तस्यापि शिक्षेतावचनाय। यं च खलु जानीयात्सम्मुखं क्षीणवादं भूतं तथ्यमर्थसंहितं, तत्र कालज्ञः स्यात्तस्य सम्मुखं क्षीणवादस्य वचनाय। रहोवादं न भाषेत, सम्मुखं न क्षीणं भणेदिति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
अत्वरमाण एव भाषेत नो त्वरमाण इति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? तत्र भिक्षवस्त्वरमाणस्य भाषमाणस्य कायोऽपि क्लाम्यति, चित्तमप्युपहन्यते, स्वरोऽप्युपहन्यते, कण्ठोऽप्यातुरीभवति, अविसृष्टमपि भवत्यविज्ञेयं त्वरमाणस्य भाषितम्। तत्र भिक्षवोऽत्वरमाणस्य भाषमाणस्य कायोऽपि न क्लाम्यति, चित्तमपि नोपहन्यते, स्वरोऽपि नोपहन्यते, कण्ठोऽपि नातुरीभवति, विसृष्टमपि भवति विज्ञेयमत्वरमाणस्य भाषितम्। अत्वरमाण एव भाषेत, नो त्वरमाण इति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
जनपदनिरुक्तिं नाभिनिविशेत, संज्ञां नातिधावेदिति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? कथं च भिक्षवो जनपदनिरुक्तौ चाभिनिवेशो भवति संज्ञायाश्चातिसारः? इह भिक्षवस्तदेवैकेषु जनपदेषु पात्रीति संजानते, पात्रमिति संजानते, वित्तमिति संजानते, शरावमिति संजानते, धारोपमिति संजानते, पोणमिति संजानते, पिशीलवमिति संजानते। इति यथा यथैनत्तेषु तेषु जनपदेषु संजानते तथा तथा स्थाम्ना परामर्शनाभिनिविश्य व्यवहरति — इदमेव सत्यं, मोघमन्यदिति। एवं खलु भिक्षवो जनपदनिरुक्तौ चाभिनिवेशो भवति संज्ञायाश्चातिसारः।
कथं च भिक्षवो जनपदनिरुक्तौ चानभिनिवेशो भवति संज्ञायाश्चानतिसारः? इह भिक्षवस्तदेवैकेषु जनपदेषु पात्रीति संजानते, पात्रमिति संजानते, वित्तमिति संजानते, शरावमिति संजानते, धारोपमिति संजानते, पोणमिति संजानते, पिशीलवमिति संजानते। इति यथा यथैनत्तेषु तेषु जनपदेषु संजानत इदं किलेम आयुष्मन्तः सन्धाय व्यवहरन्तीति तथा तथा व्यवहरत्यपरामृशन्। एवं खलु भिक्षवो जनपदनिरुक्तौ चानभिनिवेशो भवति, संज्ञायाश्चानतिसारः। जनपदनिरुक्तिं नाभिनिविशेत संज्ञां नातिधावेदिति — इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।
तत्र भिक्षवो यः कामप्रतिसन्धिसुखिनः सौमनस्यानुयोगो हीनो ग्राम्यः पार्थग्जनिकोऽनार्योऽनर्थसंहितः, सदुःख एष धर्मः सोपघातः सोपायासः सपरिदाहो मिथ्याप्रतिपत्। तस्मादेष धर्मः सरणः। तत्र भिक्षवो यः कामप्रतिसन्धिसुखिनः सौमनस्यानुयोगस्याननुयोगो हीनस्य ग्राम्यस्य पार्थग्जनिकस्यानार्यस्यानर्थसंहितस्यादुःख एष धर्मोऽनुपघातोऽनुपायासोऽपरिदाहः, सम्यक्प्रतिपत्। तस्मादेष धर्मोऽरणः।
तत्र भिक्षवो य आत्मक्लमथानुयोगो दुःखोऽनार्योऽनर्थसंहितः, सदुःख एष धर्मः सोपघातः सोपायासः सपरिदाहो मिथ्याप्रतिपत्। तस्मादेष धर्मः सरणः। तत्र भिक्षवो य आत्मक्लमथानुयोगस्याननुयोगो दुःखस्यानार्यस्यानर्थसंहितस्यादुःख एष धर्मोऽनुपघातोऽनुपायासोऽपरिदाहः, सम्यक्प्रतिपत्। तस्मादेष धर्मोऽरणः।
तत्र भिक्षवो येयं मध्यमा प्रतिपत्तथागतेनाभिसम्बुद्धा, चक्षुष्करणी ज्ञानकरण्युपशमायाभिज्ञायै सम्बोधाय निर्वाणाय संवर्तत एष धर्मोऽदुःखोऽनुपघातोऽनुपायासोऽपरिदाहः, सम्यक्प्रतिपत्। तस्मादेष धर्मोऽरणः।
तत्र भिक्षवो येयमुत्सादना चापसादना च नो च धर्मदेशना, सदुःख एष धर्मः सोपघातः सोपायासः सपरिदाहो मिथ्याप्रतिपत्। तस्मादेष धर्मः सरणः। तत्र भिक्षवो येयं नैवोत्सादना च नापसादना च धर्मदेशना चादुःख एष धर्मोऽनुपघातोऽनुपायासोऽपरिदाहः, सम्यक्प्रतिपत्। तस्मादेष धर्मोऽरणः।
तत्र भिक्षवो यदिदं कामसुखं मीढसुखं पार्थग्जनिकसुखमनार्यसुखं, सदुःख एष धर्मः सोपघातः सोपायासः सपरिदाहो मिथ्याप्रतिपत्। तस्मादेष धर्मः सरणः। तत्र भिक्षवो यदिदं नैष्क्रम्यसुखं प्रविवेकसुखमुपशमसुखं सम्बोधिसुखमदुःख एष धर्मोऽनुपघातोऽनुपायासोऽपरिदाहः, सम्यक्प्रतिपत्। तस्मादेष धर्मोऽरणः।
तत्र भिक्षवो योऽयं रहोवादोऽभूतोऽतथ्योऽनर्थसंहितः, सदुःख एष धर्मः सोपघातः सोपायासः सपरिदाहो मिथ्याप्रतिपत्। तस्मादेष धर्मः सरणः। तत्र भिक्षवो योऽयं रहोवादो भूतस्तथ्योऽनर्थसंहितः, सदुःख एष धर्मः सोपघातः सोपायासः सपरिदाहो मिथ्याप्रतिपत्। तस्मादेष धर्मः सरणः। तत्र भिक्षवो योऽयं रहोवादो भूतस्तथ्योऽर्थसंहितोऽदुःख एष धर्मोऽनुपघातोऽनुपायासोऽपरिदाहः, सम्यक्प्रतिपत्। तस्मादेष धर्मोऽरणः।
तत्र भिक्षवो योऽयं सम्मुखं क्षीणवादोऽभूतोऽतथ्योऽनर्थसंहितः, सदुःख एष धर्मः सोपघातः सोपायासः सपरिदाहो मिथ्याप्रतिपत्। तस्मादेष धर्मः सरणः। तत्र भिक्षवो योऽयं सम्मुखं क्षीणवादो भूतस्तथ्योऽनर्थसंहितः, सदुःख एष धर्मः सोपघातः सोपायासः सपरिदाहो मिथ्याप्रतिपत्। तस्मादेष धर्मः सरणः। तत्र भिक्षवो योऽयं सम्मुखं क्षीणवादो भूतस्तथ्योऽर्थसंहितोऽदुःख एष धर्मोऽनुपघातोऽनुपायासोऽपरिदाहः, सम्यक्प्रतिपत्। तस्मादेष धर्मोऽरणः।
तत्र भिक्षवो यदिदं त्वरमाणस्य भाषितं, सदुःख एष धर्मः सोपघातः सोपायासः सपरिदाहो मिथ्याप्रतिपत्। तस्मादेष धर्मः सरणः। तत्र भिक्षवो यदिदमत्वरमाणस्य भाषितमदुःख एष धर्मोऽनुपघातोऽनुपायासोऽपरिदाहः, सम्यक्प्रतिपत्। तस्मादेष धर्मोऽरणः।
तत्र भिक्षवो योऽयं जनपदनिरुक्तौ चाभिनिवेशः संज्ञायाश्चातिसारः, सदुःख एष धर्मः सोपघातः सोपायासः सपरिदाहो मिथ्याप्रतिपत्। तस्मादेष धर्मः सरणः। तत्र भिक्षवो योऽयं जनपदनिरुक्तौ चानभिनिवेशः संज्ञायाश्चानतिसारोऽदुःख एष धर्मोऽनुपघातोऽनुपायासोऽपरिदाहः, सम्यक्प्रतिपत्। तस्मादेष धर्मोऽरणः।
तस्मादिह भिक्षवः सरणं च धर्मं ज्ञास्यामोऽरणं च धर्मं ज्ञास्यामः, सरणं च धर्मं ज्ञात्वारणं च धर्मं ज्ञात्वारणप्रतिपदं प्रतिपत्स्यामह इत्येवं हि वो भिक्षवः शिक्षितव्यम्। सुभूतिश्च पुनर्भिक्षवः कुलपुत्रोऽरणप्रतिपदं प्रतिपन्न इति।
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुः।
अरणविभङ्गसूत्रं निष्ठितं नवमम्॥
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe caturthe vibhaṅgavarge'raṇavibhaṅgasūtraṃ navamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmantrayata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat — araṇavibhaṅgaṃ vo bhikṣavo deśayiṣyāmi. taṃ śṛṇuta, sādhu manasikuruta, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalu te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —
na kāmasukhamanuyuñjīta hīnaṃ grāmyaṃ pārthagjanikamanāryamanarthasaṃhitaṃ, na cātmaklamathānuyogamanuyuñjīta duḥkhamanāryamanarthasaṃhitam. etau khalu bhikṣava ubhāvantāvanupagamya madhyamā pratipattathāgatenābhisambuddhā, cakṣuṣkaraṇī jñānakaraṇyupaśamāyābhijñāyai sambodhāya nirvāṇāya saṃvartate. utsādanāṃ ca jānīyādapasādanāṃ ca jānīyādutsādanāṃ ca jñātvāpasādanāṃ ca jñātvā naivotsādayennāpasādayeddharmameva deśayet. sukhaviniścayaṃ jānīyāt, sukhaviniścayaṃ jñātvādhyātmaṃ sukhamanuyuñjīta. rahovādaṃ na bhāṣeta, sammukhaṃ na kṣīṇaṃ bhaṇet. atvaramāṇa eva bhāṣeta, no tvaramāṇaḥ. janapadaniruktiṃ nābhiniviśeta, saṃjñāṃ nātidhāvediti — ayamuddeśo'raṇavibhaṅgasya.
na kāmasukhamanuyuñjīta hīnaṃ grāmyaṃ pārthagjanikamanāryamanarthasaṃhitaṃ, na cātmaklamathānuyogamanuyuñjīta duḥkhamanāryamanarthasaṃhitamiti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam? yaḥ kāmapratisandhisukhinaḥ saumanasyānuyogo hīno grāmyaḥ pārthagjaniko'nāryo'narthasaṃhitaḥ, saduḥkha eṣa dharmaḥ sopaghātaḥ sopāyāsaḥ saparidāho mithyāpratipat. yaḥ kāmapratisandhisukhinaḥ saumanasyānuyogasyānanuyogo hīnasya grāmyasya pārthagjanikasyānāryasyānarthasaṃhitasyāduḥkha eṣa dharmo'nupaghāto'nupāyāso'paridāhaḥ, samyakpratipat. ya ātmaklamathānuyogo duḥkho'nāryo'narthasaṃhitaḥ, saduḥkha eṣa dharmaḥ sopaghātaḥ sopāyāsaḥ saparidāho mithyāpratipat. ya ātmaklamathānuyogasyānanuyogo duḥkhasyānāryasyānarthasaṃhitasyāduḥkha eṣa dharmo'nupaghāto'nupāyāso'paridāhaḥ, samyakpratipat. na kāmasukhamanuyuñjīta hīnaṃ grāmyaṃ pārthagjanikamanāryamanarthasaṃhitaṃ, na cātmaklamathānuyogamanuyuñjīta duḥkhamanāryamanarthasaṃhitamiti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam.
etau khalubhāvantāvanupagamya madhyamā pratipattathāgatenābhisambuddhā, cakṣuṣkaraṇī jñānakaraṇyupaśamāyābhijñāyai sambodhāya nirvāṇāya saṃvartata iti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam? ayamevāryo'ṣṭāṅgiko mārgastadyathā — samyagdṛṣṭiḥ, samyaksaṅkalpaḥ, samyagvāk, samyakkarmāntaḥ, samyagājīvaḥ, samyagvyāyāmaḥ, samyaksmṛtiḥ, samyaksamādhiḥ. etau khalubhāvantāvanupagamya madhyamā pratipattathāgatenābhisambuddhā, cakṣuṣkaraṇī jñānakaraṇyupaśamāyābhijñāyai sambodhāya nirvāṇāya saṃvartata iti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam.
utsādanāṃ ca jānīyādapasādanāṃ ca jānīyādutsādanāṃ ca jñātvāpasādanāṃ ca jñātvā naivotsādayennāpasādayeddharmameva deśayediti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam? kathaṃ ca bhikṣava utsādanā ca bhavatyapasādanā ca, no ca dharmadeśanā? ye kāmapratisandhisukhinaḥ saumanasyānuyogamanuyuktā hīnaṃ grāmyaṃ pārthagjanikamanāryamanarthasaṃhitaṃ, sarve te saduḥkhāḥ sopaghātāḥ sopāyāsāḥ saparidāhā mithyāpratipannā iti — iti vadannitthamekānapasādayati.
ye kāmapratisandhisukhinaḥ saumanasyānuyogamananuyuktā hīnaṃ grāmyaṃ pārthagjanikamanāryamanarthasaṃhitaṃ, sarve te'duḥkhā anupaghātā anupāyāsā aparidāhāḥ samyakpratipannā iti — iti vadannitthamekānutsādayati.
ya ātmaklamathānuyogamanuyuktā duḥkhamanāryamanarthasaṃhitaṃ, sarve te saduḥkhāḥ sopaghātāḥ sopāyāsāḥ saparidāhā mithyāpratipannā iti — iti vadannitthamekānapasādayati.
ya ātmaklamathānuyogamananuyuktā duḥkhamanāryamanarthasaṃhitaṃ, sarve te'duḥkhā anupaghātā anupāyāsā aparidāhāḥ samyakpratipannā iti — iti vadannitthamekānutsādayati.
yeṣāṃ keṣāñcidbhavasaṃyojanamaprahīṇaṃ, sarve te saduḥkhāḥ sopaghātāḥ sopāyāsāḥ saparidāhā mithyāpratipannā iti — iti vadannitthamekānapasādayati.
yeṣāṃ keṣāñcidbhavasaṃyojanaṃ prahīṇaṃ, sarve te'duḥkhā anupaghātā anupāyāsā aparidāhāḥ samyakpratipannā iti — iti vadannitthamekānutsādayati. evaṃ khalu bhikṣava utsādanā ca bhavatyapasādanā ca, no ca dharmadeśanā.
kathaṃ ca bhikṣavo naivotsādanā bhavati nāpasādanā, dharmadeśanā ca? ye kāmapratisandhisukhinaḥ saumanasyānuyogamanuyuktā hīnaṃ grāmyaṃ pārthagjanikamanāryamanarthasaṃhitaṃ, sarve te saduḥkhāḥ sopaghātāḥ sopāyāsāḥ saparidāhā mithyāpratipannā iti — naivamāha. anuyogaśca khalu saduḥkha eṣa dharmaḥ sopaghātaḥ sopāyāsaḥ saparidāho mithyāpratipaditi — iti vadandharmameva deśayati.
ye kāmapratisandhisukhinaḥ saumanasyānuyogamananuyuktā hīnaṃ grāmyaṃ pārthagjanikamanāryamanarthasaṃhitaṃ, sarve te'duḥkhā anupaghātā anupāyāsā aparidāhāḥ samyakpratipannā iti — naivamāha. ananuyogaśca khalvaduḥkha eṣa dharmo'nupaghāto'nupāyāso'paridāhaḥ, samyakpratipaditi — iti vadandharmameva deśayati.
ya ātmaklamathānuyogamanuyuktā duḥkhamanāryamanarthasaṃhitaṃ, sarve te saduḥkhāḥ sopaghātāḥ sopāyāsāḥ saparidāhā mithyāpratipannā iti — naivamāha. anuyogaśca khalu saduḥkha eṣa dharmaḥ sopaghātaḥ sopāyāsaḥ saparidāho mithyāpratipaditi — iti vadandharmameva deśayati.
ya ātmaklamathānuyogamananuyuktā duḥkhamanāryamanarthasaṃhitaṃ, sarve te'duḥkhā anupaghātā anupāyāsā aparidāhāḥ samyakpratipannā iti — naivamāha. ananuyogaśca khalvaduḥkha eṣa dharmo'nupaghāto'nupāyāso'paridāhaḥ, samyakpratipaditi — iti vadandharmameva deśayati.
yeṣāṃ keṣāñcidbhavasaṃyojanamaprahīṇaṃ, sarve te saduḥkhāḥ sopaghātāḥ sopāyāsāḥ saparidāhā mithyāpratipannā iti — naivamāha. bhavasaṃyojane ca khalvaprahīṇe bhavo'pyaprahīṇo bhavatīti — iti vadandharmameva deśayati.
yeṣāṃ keṣāñcidbhavasaṃyojanaṃ prahīṇaṃ, sarve te'duḥkhā anupaghātā anupāyāsā aparidāhāḥ samyakpratipannā iti — naivamāha. bhavasaṃyojane ca khalu prahīṇe bhavo'pi prahīṇo bhavatīti — iti vadandharmameva deśayati. evaṃ khalu bhikṣavo naivotsādanā bhavati nāpasādanā, dharmadeśanā ca. utsādanāṃ ca jānīyādapasādanāṃ ca jānīyādutsādanāṃ ca jñātvāpasādanāṃ ca jñātvā naivotsādayennāpasādayeddharmameva deśayediti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam.
sukhaviniścayaṃ jānīyāt, sukhaviniścayaṃ jñātvādhyātmaṃ sukhamanuyuñjīteti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam? pañceme bhikṣavaḥ kāmaguṇāḥ. katame pañca? cakṣurvijñeyāni rūpāṇīṣṭāni kāntāni manojñāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni, śrotravijñeyāḥ śabdāḥ (pūrvavat) ghrāṇavijñeyā gandhāḥ (pūrvavat) jihvāvijñeyā rasāḥ (pūrvavat) kāyavijñeyāni spraṣṭavyānīṣṭāni kāntāni manojñāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni — ime khalu bhikṣavaḥ pañca kāmaguṇāḥ. yatkhalu bhikṣava imānpañca kāmaguṇānpratītyotpadyate sukhaṃ saumanasyamidamucyate kāmasukhaṃ mīḍhasukhaṃ pṛthagjanasukhamanāryasukham. nāsevitavyaṃ, na bhāvayitavyaṃ, na bahulīkartavyaṃ, bhetavyametasmātsukhāditi — vadāmi. iha bhikṣavo bhikṣurvivicyaiva kāmairvivicyākuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati. vitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ samprasādanaṃ cetasa ekotibhāvamavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati. prīteśca virāgādupekṣakaśca viharati (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānam (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati. idamucyate naiṣkramyasukhaṃ pravivekasukhamupaśamasukhaṃ sambodhisukham. āsevitavyaṃ, bhāvayitavyaṃ, bahulīkartavyaṃ, na bhetavyametasmātsukhāditi — vadāmi. sukhaviniścayaṃ jānīyāt, sukhaviniścayaṃ jñātvādhyātmaṃ sukhamanuyuñjīteti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam.
rahovādaṃ na bhāṣeta, sammukhaṃ na kṣīṇaṃ bhaṇediti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam? tatra bhikṣavo yaṃ jānīyādrahovādamabhūtamathyamanarthasaṃhitaṃ, yathāśakti taṃ rahovādaṃ na bhāṣeta. yamapi jānīyādrahovādaṃ bhūtaṃ tathyamanarthasaṃhitaṃ, tasyāpi śikṣetāvacanāya. yaṃ ca khalu jānīyādrahovādaṃ bhūtaṃ tathyamarthasaṃhitaṃ, tatra kālajñaḥ syāttasya rahovādasya vacanāya. tatra bhikṣavo yaṃ jānīyātsammukhaṃ kṣīṇavādamabhūtamathyamanarthasaṃhitaṃ, yathāśakti taṃ sammukhaṃ kṣīṇavādaṃ na bhāṣeta. yamapi jānīyātsammukhaṃ kṣīṇavādaṃ bhūtaṃ tathyamanarthasaṃhitaṃ, tasyāpi śikṣetāvacanāya. yaṃ ca khalu jānīyātsammukhaṃ kṣīṇavādaṃ bhūtaṃ tathyamarthasaṃhitaṃ, tatra kālajñaḥ syāttasya sammukhaṃ kṣīṇavādasya vacanāya. rahovādaṃ na bhāṣeta, sammukhaṃ na kṣīṇaṃ bhaṇediti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam.
atvaramāṇa eva bhāṣeta no tvaramāṇa iti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam? tatra bhikṣavastvaramāṇasya bhāṣamāṇasya kāyo'pi klāmyati, cittamapyupahanyate, svaro'pyupahanyate, kaṇṭho'pyāturībhavati, avisṛṣṭamapi bhavatyavijñeyaṃ tvaramāṇasya bhāṣitam. tatra bhikṣavo'tvaramāṇasya bhāṣamāṇasya kāyo'pi na klāmyati, cittamapi nopahanyate, svaro'pi nopahanyate, kaṇṭho'pi nāturībhavati, visṛṣṭamapi bhavati vijñeyamatvaramāṇasya bhāṣitam. atvaramāṇa eva bhāṣeta, no tvaramāṇa iti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam.
janapadaniruktiṃ nābhiniviśeta, saṃjñāṃ nātidhāvediti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam? kathaṃ ca bhikṣavo janapadaniruktau cābhiniveśo bhavati saṃjñāyāścātisāraḥ? iha bhikṣavastadevaikeṣu janapadeṣu pātrīti saṃjānate, pātramiti saṃjānate, vittamiti saṃjānate, śarāvamiti saṃjānate, dhāropamiti saṃjānate, poṇamiti saṃjānate, piśīlavamiti saṃjānate. iti yathā yathainatteṣu teṣu janapadeṣu saṃjānate tathā tathā sthāmnā parāmarśanābhiniviśya vyavaharati — idameva satyaṃ, moghamanyaditi. evaṃ khalu bhikṣavo janapadaniruktau cābhiniveśo bhavati saṃjñāyāścātisāraḥ.
kathaṃ ca bhikṣavo janapadaniruktau cānabhiniveśo bhavati saṃjñāyāścānatisāraḥ? iha bhikṣavastadevaikeṣu janapadeṣu pātrīti saṃjānate, pātramiti saṃjānate, vittamiti saṃjānate, śarāvamiti saṃjānate, dhāropamiti saṃjānate, poṇamiti saṃjānate, piśīlavamiti saṃjānate. iti yathā yathainatteṣu teṣu janapadeṣu saṃjānata idaṃ kilema āyuṣmantaḥ sandhāya vyavaharantīti tathā tathā vyavaharatyaparāmṛśan. evaṃ khalu bhikṣavo janapadaniruktau cānabhiniveśo bhavati, saṃjñāyāścānatisāraḥ. janapadaniruktiṃ nābhiniviśeta saṃjñāṃ nātidhāvediti — iti yattaduktamidametatpratītyoktam.
tatra bhikṣavo yaḥ kāmapratisandhisukhinaḥ saumanasyānuyogo hīno grāmyaḥ pārthagjaniko'nāryo'narthasaṃhitaḥ, saduḥkha eṣa dharmaḥ sopaghātaḥ sopāyāsaḥ saparidāho mithyāpratipat. tasmādeṣa dharmaḥ saraṇaḥ. tatra bhikṣavo yaḥ kāmapratisandhisukhinaḥ saumanasyānuyogasyānanuyogo hīnasya grāmyasya pārthagjanikasyānāryasyānarthasaṃhitasyāduḥkha eṣa dharmo'nupaghāto'nupāyāso'paridāhaḥ, samyakpratipat. tasmādeṣa dharmo'raṇaḥ.
tatra bhikṣavo ya ātmaklamathānuyogo duḥkho'nāryo'narthasaṃhitaḥ, saduḥkha eṣa dharmaḥ sopaghātaḥ sopāyāsaḥ saparidāho mithyāpratipat. tasmādeṣa dharmaḥ saraṇaḥ. tatra bhikṣavo ya ātmaklamathānuyogasyānanuyogo duḥkhasyānāryasyānarthasaṃhitasyāduḥkha eṣa dharmo'nupaghāto'nupāyāso'paridāhaḥ, samyakpratipat. tasmādeṣa dharmo'raṇaḥ.
tatra bhikṣavo yeyaṃ madhyamā pratipattathāgatenābhisambuddhā, cakṣuṣkaraṇī jñānakaraṇyupaśamāyābhijñāyai sambodhāya nirvāṇāya saṃvartata eṣa dharmo'duḥkho'nupaghāto'nupāyāso'paridāhaḥ, samyakpratipat. tasmādeṣa dharmo'raṇaḥ.
tatra bhikṣavo yeyamutsādanā cāpasādanā ca no ca dharmadeśanā, saduḥkha eṣa dharmaḥ sopaghātaḥ sopāyāsaḥ saparidāho mithyāpratipat. tasmādeṣa dharmaḥ saraṇaḥ. tatra bhikṣavo yeyaṃ naivotsādanā ca nāpasādanā ca dharmadeśanā cāduḥkha eṣa dharmo'nupaghāto'nupāyāso'paridāhaḥ, samyakpratipat. tasmādeṣa dharmo'raṇaḥ.
tatra bhikṣavo yadidaṃ kāmasukhaṃ mīḍhasukhaṃ pārthagjanikasukhamanāryasukhaṃ, saduḥkha eṣa dharmaḥ sopaghātaḥ sopāyāsaḥ saparidāho mithyāpratipat. tasmādeṣa dharmaḥ saraṇaḥ. tatra bhikṣavo yadidaṃ naiṣkramyasukhaṃ pravivekasukhamupaśamasukhaṃ sambodhisukhamaduḥkha eṣa dharmo'nupaghāto'nupāyāso'paridāhaḥ, samyakpratipat. tasmādeṣa dharmo'raṇaḥ.
tatra bhikṣavo yo'yaṃ rahovādo'bhūto'tathyo'narthasaṃhitaḥ, saduḥkha eṣa dharmaḥ sopaghātaḥ sopāyāsaḥ saparidāho mithyāpratipat. tasmādeṣa dharmaḥ saraṇaḥ. tatra bhikṣavo yo'yaṃ rahovādo bhūtastathyo'narthasaṃhitaḥ, saduḥkha eṣa dharmaḥ sopaghātaḥ sopāyāsaḥ saparidāho mithyāpratipat. tasmādeṣa dharmaḥ saraṇaḥ. tatra bhikṣavo yo'yaṃ rahovādo bhūtastathyo'rthasaṃhito'duḥkha eṣa dharmo'nupaghāto'nupāyāso'paridāhaḥ, samyakpratipat. tasmādeṣa dharmo'raṇaḥ.
tatra bhikṣavo yo'yaṃ sammukhaṃ kṣīṇavādo'bhūto'tathyo'narthasaṃhitaḥ, saduḥkha eṣa dharmaḥ sopaghātaḥ sopāyāsaḥ saparidāho mithyāpratipat. tasmādeṣa dharmaḥ saraṇaḥ. tatra bhikṣavo yo'yaṃ sammukhaṃ kṣīṇavādo bhūtastathyo'narthasaṃhitaḥ, saduḥkha eṣa dharmaḥ sopaghātaḥ sopāyāsaḥ saparidāho mithyāpratipat. tasmādeṣa dharmaḥ saraṇaḥ. tatra bhikṣavo yo'yaṃ sammukhaṃ kṣīṇavādo bhūtastathyo'rthasaṃhito'duḥkha eṣa dharmo'nupaghāto'nupāyāso'paridāhaḥ, samyakpratipat. tasmādeṣa dharmo'raṇaḥ.
tatra bhikṣavo yadidaṃ tvaramāṇasya bhāṣitaṃ, saduḥkha eṣa dharmaḥ sopaghātaḥ sopāyāsaḥ saparidāho mithyāpratipat. tasmādeṣa dharmaḥ saraṇaḥ. tatra bhikṣavo yadidamatvaramāṇasya bhāṣitamaduḥkha eṣa dharmo'nupaghāto'nupāyāso'paridāhaḥ, samyakpratipat. tasmādeṣa dharmo'raṇaḥ.
tatra bhikṣavo yo'yaṃ janapadaniruktau cābhiniveśaḥ saṃjñāyāścātisāraḥ, saduḥkha eṣa dharmaḥ sopaghātaḥ sopāyāsaḥ saparidāho mithyāpratipat. tasmādeṣa dharmaḥ saraṇaḥ. tatra bhikṣavo yo'yaṃ janapadaniruktau cānabhiniveśaḥ saṃjñāyāścānatisāro'duḥkha eṣa dharmo'nupaghāto'nupāyāso'paridāhaḥ, samyakpratipat. tasmādeṣa dharmo'raṇaḥ.
tasmādiha bhikṣavaḥ saraṇaṃ ca dharmaṃ jñāsyāmo'raṇaṃ ca dharmaṃ jñāsyāmaḥ, saraṇaṃ ca dharmaṃ jñātvāraṇaṃ ca dharmaṃ jñātvāraṇapratipadaṃ pratipatsyāmaha ityevaṃ hi vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam. subhūtiśca punarbhikṣavaḥ kulaputro'raṇapratipadaṃ pratipanna iti.
idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuḥ.
araṇavibhaṅgasūtraṃ niṣṭhitaṃ navamam..