← mn139 
 mn141 →

MN140 dhātuvibhaṅgasūtram

Summary: Encountering the mendicant Pukkusāti incognito in a potter’s workshop, the Buddha delivers a profound analysis of the six elements (dhātus), six fields of sensory contact, and four noble foundations of wisdom, truth, relinquishment, and peace. He demonstrates that by dismantling conceit (māna) across all physical and mental elements, a practitioner transcends all conceptual conceiving and attains unshakeable Nirvāṇa.

मध्यमनिकाय उपरिपञ्चाशत्पाठे चतुर्थे विभङ्गवर्गे धातुविभङ्गसूत्रं दशमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्मगधेषु चारिकां चरन्येन राजगृहं तदवासारीत्, येन भार्गवः कुम्भकारस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भार्गवं कुम्भकारमेतदवोचत् — यदि ते भार्गवागुरु विहरेमावेशन एकरात्रमिति। न खलु मे भदन्त गुरु। अस्ति चात्र प्रव्रजितः प्रथमं वासोपगतः। स चेदनुजानाति विहरत भदन्त यथासुखमिति।

तेन खलु पुनः समयेन पुक्कुसातिर्नाम कुलपुत्रो भगवन्तमुद्दिश्य श्रद्धयागारादनागार्यं प्रव्रजितोऽभूत्। स तस्मिन्कुम्भकारावेशने प्रथमं वासोपगतोऽभूत्। अथ खलु भगवान्येनायुष्मान्पुक्कुसातिस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्यायुष्मन्तं पुक्कुसातिमेतदवोचत् — यदि ते भिक्षोऽगुरु विहरेमावेशन एकरात्रमिति। विस्तीर्णमायुष्मन्कुम्भकारावेशनम्। विहरत्वायुष्मान्यथासुखमिति।

अथ खलु भगवान्कुम्भकारावेशनं प्रविश्यैकान्ते तृणसंस्तरकं प्रज्ञप्य न्यषदत्पर्यङ्कमाभुज्यर्जुं कायं प्रणिधाय प्रतिमुखीं स्मृतिमुपस्थाप्य। अथ खलु भगवान्बह्वीमेव रात्रिं निषद्यया व्यत्यनैषीत्। आयुष्मानपि खलु पुक्कुसातिर्बह्वीमेव रात्रिं निषद्यया व्यत्यनैषीत्।

अथ खलु भगवत एतदभूत् — प्रासादिकं खल्वयं कुलपुत्र ईर्ते। यन्नु खल्वहं पृच्छेयमिति। अथ खलु भगवानायुष्मन्तं पुक्कुसातिमेतदवोचत् — कमसि त्वं भिक्ष उद्दिश्य प्रव्रजितः? को वा ते शास्ता? कस्य वा त्वं धर्मं रोचयसीति? अस्त्यायुष्मञ्छ्रमणो गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात्प्रव्रजितः। तं खलु पुनर्भगवन्तं गौतममेवं कल्याणः कीर्तिशब्दोऽभ्युद्गतः — इत्यपि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति। तमहं भगवन्तमुद्दिश्य प्रव्रजितः। स च मे भगवाञ्छास्ता। तस्य चाहं भगवतो धर्मं रोचयामीति। कुत्र पुनर्भिक्ष एतर्हि स भगवान्विहरत्यर्हन्सम्यक्सम्बुद्ध इति? अस्त्यायुष्मन्नुत्तरेषु जनपदेषु श्रावस्ती नाम नगरम्। तत्र स भगवानेतर्हि विहरत्यर्हन्सम्यक्सम्बुद्ध इति। दृष्टपूर्वः पुनस्ते भिक्षो स भगवान्, दृष्ट्वा च पुनर्जानीया इति? न खलु म आयुष्मन्दृष्टपूर्वः स भगवान्, दृष्ट्वा चाहं न जानीयामिति।

अथ खलु भगवत एतदभूत् — मां च खल्वयं कुलपुत्र उद्दिश्य प्रव्रजितः। यन्नु खल्वस्याहं धर्मं देशयेयमिति। अथ खलु भगवानायुष्मन्तं पुक्कुसातिममन्त्रयिष्ट — धर्मं ते भिक्षो देशयिष्यामि। तं शृणु, साधु मनसिकुरु, भाषिष्य इति। एवमायुष्मन्निति खल्वायुष्मान्पुक्कुसातिर्भगवते प्रत्यश्रौषीत्। भगवानिदमवोचत् —

षड्धातुरयं भिक्षो पुरुषः षट्स्पर्शायतनोऽष्टादशमनउपविचारश्चतुरधिष्ठानः, यत्र स्थितस्य मन्यनास्रवा न प्रवर्तन्ते, मन्यनास्रवे खलु पुनर्न प्रवर्तमाने मुनिः शान्त इत्युच्यते। प्रज्ञाया न प्रमाद्येत्, सत्यमनुरक्षेत्, त्यागमनुबृंहयेत्, शान्तिमेव स शिक्षेतेति — अयमुद्देशो धातुविभङ्गस्य।

षड्धातुरयं भिक्षो पुरुष इति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? षडिमे भिक्षो धातवः — पृथिवीधातुरब्धातुस्तेजोधातुर्वायुधातुराकाशधातुर्विज्ञानधातुः। षड्धातुरयं भिक्षो पुरुष इति — इति यत्तदुक्तम्, इदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

षट्स्पर्शायतनोऽयं भिक्षो पुरुष इति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? चक्षुःसंस्पर्शायतनं, श्रोत्रसंस्पर्शायतनं, घ्राणसंस्पर्शायतनं, जिह्वासंस्पर्शायतनं, कायसंस्पर्शायतनं, मनःसंस्पर्शायतनम्। षट्स्पर्शायतनोऽयं भिक्षो पुरुष इति — इति यत्तदुक्तम्, इदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

अष्टादशमनउपविचारोऽयं भिक्षो पुरुष इति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? चक्षुषा रूपं दृष्ट्वा सौमनस्यस्थानीयं रूपमुपविचरति, दौर्मनस्यस्थानीयं रूपमुपविचरति, उपेक्षास्थानीयं रूपमुपविचरति। श्रोत्रेण शब्दं श्रुत्वा (पूर्ववत्) घ्राणेन गन्धं घ्रात्वा (पूर्ववत्) जिह्वया रसमास्वाद्य (पूर्ववत्) कायेन स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा (पूर्ववत्) मनसा धर्मं विज्ञाय सौमनस्यस्थानीयं धर्ममुपविचरति, दौर्मनस्यस्थानीयं धर्ममुपविचरति, उपेक्षास्थानीयं धर्ममुपविचरति — इति षट्सौमनस्योपविचाराः, षड्दौर्मनस्योपविचाराः, षडुपेक्षोपविचाराः। अष्टादशमनउपविचारोऽयं भिक्षो पुरुष इति — इति यत्तदुक्तम्, इदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

चतुरधिष्ठानोऽयं भिक्षो पुरुष इति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? प्रज्ञाधिष्ठानः सत्याधिष्ठानस्त्यागाधिष्ठान उपशमाधिष्ठानः। चतुरधिष्ठानोऽयं भिक्षो पुरुष इति — इति यत्तदुक्तम्, इदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

प्रज्ञाया न प्रमाद्येत्, सत्यमनुरक्षेत्, त्यागमनुबृंहयेत्, शान्तिमेव स शिक्षेतेति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? कथं च भिक्षो प्रज्ञाया न प्रमाद्यति? षडिमे भिक्षो धातवः — पृथिवीधातुरब्धातुस्तेजोधातुर्वायुधातुराकाशधातुर्विज्ञानधातुः।

कतमश्च भिक्षो पृथिवीधातुः? पृथिवीधातुः स्यादाध्यात्मिकः स्याद्बाह्यः। कतमश्च भिक्ष आध्यात्मिकः पृथिवीधातुः? यदध्यात्मं प्रत्यात्मं कठिनं खरगतमुपात्तम्, तद्यथा — केशा लोमानि नखा दन्तास्त्वङ्मांसं स्नायुरस्थ्यस्थिमज्जा वृक्को हृदयं यकृत्क्लोम प्लीहा फुप्फुसोऽन्त्रमन्त्रगुण उदर्यं करीषम्, यद्वा पुनरन्यदपि किञ्चिदध्यात्मं प्रत्यात्मं कठिनं खरगतमुपात्तम् — अयमुच्यते भिक्ष आध्यात्मिकः पृथिवीधातुः। यश्चैव खलु पुनराध्यात्मिकः पृथिवीधातुर्यश्च बाह्यः पृथिवीधातुः, पृथिवीधातुरेवैषः। तन्नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, न म एष आत्मेति — एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया द्रष्टव्यम्। एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वा पृथिवीधातोर्निर्विद्यते, पृथिवीधातोश्चित्तं विरञ्जयति।

कतमश्च भिक्षोऽब्धातुः? अब्धातुः स्यादाध्यात्मिकः स्याद्बाह्यः। कतमश्च भिक्ष आध्यात्मिकोऽब्धातुः? यदध्यात्मं प्रत्यात्ममापोऽब्गतमुपात्तम्, तद्यथा — पित्तं श्लेष्मा पूयो लोहितं स्वेदो मेदोऽश्रु वसा खेटः शिङ्घाणिका लसिका मूत्रम्, यद्वा पुनरन्यदपि किञ्चिदध्यात्मं प्रत्यात्ममापोऽब्गतमुपात्तम् — अयमुच्यते भिक्ष आध्यात्मिकोऽब्धातुः। यश्चैव खलु पुनराध्यात्मिकोऽब्धातुर्यश्च बाह्योऽब्धातुः, अब्धातुरेवैषः। तन्नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, न म एष आत्मेति — एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया द्रष्टव्यम्। एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वाब्धातोर्निर्विद्यते, अब्धातोश्चित्तं विरञ्जयति।

कतमश्च भिक्षो तेजोधातुः? तेजोधातुः स्यादाध्यात्मिकः स्याद्बाह्यः। कतमश्च भिक्ष आध्यात्मिकस्तेजोधातुः? यदध्यात्मं प्रत्यात्मं तेजस्तेजोगतमुपात्तम्, तद्यथा — येन च सन्तप्यते, येन च जीर्यते, येन च परिदह्यते, येन चाशितपीतखादितस्वादितं सम्यक्परिणामं गच्छति, यद्वा पुनरन्यदपि किञ्चिदध्यात्मं प्रत्यात्मं तेजस्तेजोगतमुपात्तम् — अयमुच्यते भिक्ष आध्यात्मिकस्तेजोधातुः। यश्चैव खलु पुनराध्यात्मिकस्तेजोधातुर्यश्च बाह्यस्तेजोधातुः, तेजोधातुरेवैषः। तन्नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, न म एष आत्मेति — एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया द्रष्टव्यम्। एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वा तेजोधातोर्निर्विद्यते, तेजोधातोश्चित्तं विरञ्जयति।

कतमश्च भिक्षो वायुधातुः? वायुधातुः स्यादाध्यात्मिकः स्याद्बाह्यः। कतमश्च भिक्ष आध्यात्मिको वायुधातुः? यदध्यात्मं प्रत्यात्मं वायुर्वायुगतमुपात्तम्, तद्यथा — ऊर्ध्वगमा वाता अधोगमा वाताः कुक्षिशया वाताः कोष्ठशया वाता अङ्गाङ्गानुसारिणो वाता आश्वासः प्रश्वास इति, यद्वा पुनरन्यदपि किञ्चिदध्यात्मं प्रत्यात्मं वायुर्वायुगतमुपात्तम् — अयमुच्यते भिक्ष आध्यात्मिको वायुधातुः। यश्चैव खलु पुनराध्यात्मिको वायुधातुर्यश्च बाह्यो वायुधातुः, वायुधातुरेवैषः। तन्नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, न म एष आत्मेति — एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया द्रष्टव्यम्। एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वा वायुधातोर्निर्विद्यते, वायुधातोश्चित्तं विरञ्जयति।

कतमश्च भिक्ष आकाशधातुः? आकाशधातुः स्यादाध्यात्मिकः स्याद्बाह्यः। कतमश्च भिक्ष आध्यात्मिक आकाशधातुः? यदध्यात्मं प्रत्यात्ममाकाशमाकाशगतमुपात्तम्, तद्यथा — कर्णच्छिद्रं नासाच्छिद्रं मुखद्वारं येन चाशितपीतखादितस्वादितमभ्यवहरति, यत्र चाशितपीतखादितस्वादितं संतिष्ठते, येन चाशितपीतखादितस्वादितमधोभागं निष्क्रामति, यद्वा पुनरन्यदपि किञ्चिदध्यात्मं प्रत्यात्ममाकाशमाकाशगतमघमघगतं विवरं विवरगतमसंस्पृष्टं मांसलोहिताभ्यामुपात्तम् — अयमुच्यते भिक्ष आध्यात्मिक आकाशधातुः। यश्चैव खलु पुनराध्यात्मिक आकाशधातुर्यश्च बाह्य आकाशधातुः, आकाशधातुरेवैषः। तन्नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, न म एष आत्मेति — एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया द्रष्टव्यम्। एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वाकाशधातोर्निर्विद्यते, आकाशधातोश्चित्तं विरञ्जयति।

अथापरं विज्ञानमेवावशिष्यते परिशुद्धं पर्यवदातम्। तेन च विज्ञानेन किं विजानाति? सुखमित्यपि विजानाति, दुःखमित्यपि विजानाति, अदुःखमसुखमित्यपि विजानाति। सुखवेदनीयं भिक्षो स्पर्शं प्रतीत्योत्पद्यते सुखा वेदना। स सुखां वेदनां वेदयमानः सुखां वेदनां वेदय इति प्रजानाति। तस्यैव सुखवेदनीयस्य स्पर्शस्य निरोधाद्यत्तज्जं वेदयितं सुखवेदनीयं स्पर्शं प्रतीत्योत्पन्ना सुखा वेदना, सा निरुध्यते, सा व्युपशाम्यतीति प्रजानाति।

दुःखवेदनीयं भिक्षो स्पर्शं प्रतीत्योत्पद्यते दुःखा वेदना। स दुःखां वेदनां वेदयमानो दुःखां वेदनां वेदय इति प्रजानाति। तस्यैव दुःखवेदनीयस्य स्पर्शस्य निरोधाद्यत्तज्जं वेदयितं दुःखवेदनीयं स्पर्शं प्रतीत्योत्पन्ना दुःखा वेदना, सा निरुध्यते, सा व्युपशाम्यतीति प्रजानाति।

अदुःखमसुखवेदनीयं भिक्षो स्पर्शं प्रतीत्योत्पद्यतेऽदुःखमसुखा वेदना। सोऽदुःखमसुखां वेदनां वेदयमानोऽदुःखमसुखां वेदनां वेदय इति प्रजानाति। तस्यैवादुःखमसुखवेदनीयस्य स्पर्शस्य निरोधाद्यत्तज्जं वेदयितमदुःखमसुखवेदनीयं स्पर्शं प्रतीत्योत्पन्नादुःखमसुखा वेदना, सा निरुध्यते, सा व्युपशाम्यतीति प्रजानाति।

तद्यथापि नाम भिक्षो द्वयोः काष्ठयोः सङ्घट्टात्समवधानादूष्मा जायते, तेजोऽभिनिर्वर्तते, तयोरेव द्वयोः काष्ठयोर्नानाभावाद्विक्षेपाद्यस्तज्ज ऊष्मा स निरुध्यते, स व्युपशाम्यति — एवमेव खलु भिक्षो सुखवेदनीयं स्पर्शं प्रतीत्योत्पद्यते सुखा वेदना। स सुखां वेदनां वेदयमानः सुखां वेदनां वेदय इति प्रजानाति। तस्यैव सुखवेदनीयस्य स्पर्शस्य निरोधाद्यत्तज्जं वेदयितं सुखवेदनीयं स्पर्शं प्रतीत्योत्पन्ना सुखा वेदना, सा निरुध्यते, सा व्युपशाम्यतीति प्रजानाति।

दुःखवेदनीयं भिक्षो स्पर्शं प्रतीत्योत्पद्यते दुःखा वेदना। स दुःखां वेदनां वेदयमानो दुःखां वेदनां वेदय इति प्रजानाति। तस्यैव दुःखवेदनीयस्य स्पर्शस्य निरोधाद्यत्तज्जं वेदयितं दुःखवेदनीयं स्पर्शं प्रतीत्योत्पन्ना दुःखा वेदना, सा निरुध्यते, सा व्युपशाम्यतीति प्रजानाति।

अदुःखमसुखवेदनीयं भिक्षो स्पर्शं प्रतीत्योत्पद्यतेऽदुःखमसुखा वेदना। सोऽदुःखमसुखां वेदनां वेदयमानोऽदुःखमसुखां वेदनां वेदय इति प्रजानाति। तस्यैवादुःखमसुखवेदनीयस्य स्पर्शस्य निरोधाद्यत्तज्जं वेदयितमदुःखमसुखवेदनीयं स्पर्शं प्रतीत्योत्पन्नादुःखमसुखा वेदना, सा निरुध्यते, सा व्युपशाम्यतीति प्रजानाति।

अथापरमुपेक्षैवावशिष्यते परिशुद्धा पर्यवदाता मृद्वी च कर्मण्या च प्रभास्वरा च। तद्यथापि नाम भिक्षो दक्षः सुवर्णकारो वा सुवर्णकारान्तेवासी वोल्कां बध्नीयात्, उल्कां बद्ध्वोल्कामुखमालिम्पेत्, उल्कामुखमालिप्य संदंशेन जातरूपं गृहीत्वोल्कामुखे प्रक्षिपेत्, तदेनत्कालेन कालमभिधमेत्, कालेन कालमुदकेन परिप्रोक्षेत्, कालेन कालमध्युपेक्षेत, तद्भवति जातरूपं सुध्मातं निर्ध्मातं निर्हृतं निर्णीतकषायं मृदु च कर्मण्यं च प्रभास्वरं च, यस्यै यस्यै चाभरणविकृत्य आकाङ्क्षति — यदि पट्टिकायै यदि कुण्डलाय यदि ग्रैवेयकाय यदि सुवर्णमालायै — तं चास्यार्थमनुभवति, एवमेव खलु भिक्षोऽथापरमुपेक्षैवावशिष्यते परिशुद्धा पर्यवदाता मृद्वी च कर्मण्या च प्रभास्वरा च।

स एवं प्रजानाति — इमां चेदहमुपेक्षामेवं परिशुद्धामेवं पर्यवदातामाकाशानन्त्यायतनमुपसंहरेयम्, तदनुधर्मं च चित्तं भावयेयम्, एवं म इयमुपेक्षा तन्निश्रिता तदुपादाना चिरं दीर्घमध्वानं तिष्ठेत्। इमां चेदहमुपेक्षामेवं परिशुद्धामेवं पर्यवदातां विज्ञानानन्त्यायतनमुपसंहरेयम्, तदनुधर्मं च चित्तं भावयेयम्, एवं म इयमुपेक्षा तन्निश्रिता तदुपादाना चिरं दीर्घमध्वानं तिष्ठेत्। इमां चेदहमुपेक्षामेवं परिशुद्धामेवं पर्यवदातामाकिञ्चन्यायतनमुपसंहरेयम्, तदनुधर्मं च चित्तं भावयेयम्, एवं म इयमुपेक्षा तन्निश्रिता तदुपादाना चिरं दीर्घमध्वानं तिष्ठेत्। इमां चेदहमुपेक्षामेवं परिशुद्धामेवं पर्यवदातां नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमुपसंहरेयम्, तदनुधर्मं च चित्तं भावयेयम्, एवं म इयमुपेक्षा तन्निश्रिता तदुपादाना चिरं दीर्घमध्वानं तिष्ठेदिति।

स एवं प्रजानाति — इमां चेदहमुपेक्षामेवं परिशुद्धामेवं पर्यवदातामाकाशानन्त्यायतनमुपसंहरेयम्, तदनुधर्मं च चित्तं भावयेयम्, संस्कृतमेतत्। इमां चेदहमुपेक्षामेवं परिशुद्धामेवं पर्यवदातां विज्ञानानन्त्यायतनमुपसंहरेयम्, तदनुधर्मं च चित्तं भावयेयम्, संस्कृतमेतत्। इमां चेदहमुपेक्षामेवं परिशुद्धामेवं पर्यवदातामाकिञ्चन्यायतनमुपसंहरेयम्, तदनुधर्मं च चित्तं भावयेयम्, संस्कृतमेतत्। इमां चेदहमुपेक्षामेवं परिशुद्धामेवं पर्यवदातां नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमुपसंहरेयम्, तदनुधर्मं च चित्तं भावयेयम्, संस्कृतमेतदिति। स नैव तदभिसंस्करोति, नाभिसंचेतयते भवाय वा विभवाय वा। सोऽनभिसंस्कुर्वन्ननभिसंचेतयमानो भवाय वा विभवाय वा न किञ्चिल्लोके उपादत्ते, अनुपाददानो न परित्रस्यति, अपरित्रस्यन्प्रत्यात्ममेव परिनिर्वाति। क्षीणा जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं कृतं करणीयं नापरमित्थंभावायेति प्रजानाति।

स सुखां चेद्वेदनां वेदयते, सानित्येति प्रजानाति, अनध्यवसितेति प्रजानाति, अनभिनन्दितेति प्रजानाति। दुःखां चेद्वेदनां वेदयते, सानित्येति प्रजानाति, अनध्यवसितेति प्रजानाति, अनभिनन्दितेति प्रजानाति। अदुःखमसुखां चेद्वेदनां वेदयते, सानित्येति प्रजानाति, अनध्यवसितेति प्रजानाति, अनभिनन्दितेति प्रजानाति।

स सुखां चेद्वेदनां वेदयते, विसंयुक्त एनां वेदयते। दुःखां चेद्वेदनां वेदयते, विसंयुक्त एनां वेदयते। अदुःखमसुखां चेद्वेदनां वेदयते, विसंयुक्त एनां वेदयते। स कायपर्यन्तिकीं वेदनां वेदयमानः कायपर्यन्तिकीं वेदनां वेदय इति प्रजानाति, जीवितपर्यन्तिकीं वेदनां वेदयमानो जीवितपर्यन्तिकीं वेदनां वेदय इति प्रजानाति, कायस्य भेदात्परं मरणादूर्ध्वं जीवितपर्यादानादिहैव सर्ववेदयितान्यनभिनन्दितानि शीतीभविष्यन्तीति प्रजानाति।

तद्यथापि नाम भिक्षो तैलं च प्रतीत्य वर्तिं च प्रतीत्य तैलप्रदीपो ज्वलति, तस्यैव तैलस्य च वर्त्याश्च पर्यादानादन्यस्य चानुपहारादनाहारो निर्वाति — एवमेव खलु भिक्षो कायपर्यन्तिकीं वेदनां वेदयमानः कायपर्यन्तिकीं वेदनां वेदय इति प्रजानाति, जीवितपर्यन्तिकीं वेदनां वेदयमानो जीवितपर्यन्तिकीं वेदनां वेदय इति प्रजानाति, कायस्य भेदात्परं मरणादूर्ध्वं जीवितपर्यादानादिहैव सर्ववेदयितान्यनभिनन्दितानि शीतीभविष्यन्तीति प्रजानाति। तस्मादेवं समन्वागतो भिक्षुरनेन परमेण प्रज्ञाधिष्ठानेन समन्वागतो भवति। एषा हि भिक्षो परमार्या प्रज्ञा यदिदं सर्वदुःखक्षये ज्ञानम्।

तस्य सा विमुक्तिः सत्ये स्थिताकोप्या भवति। तद्धि भिक्षो मृषा यन्मोषधर्म, तत्सत्यं यदमोषधर्म निर्वाणम्। तस्मादेवं समन्वागतो भिक्षुरनेन परमेण सत्याधिष्ठानेन समन्वागतो भवति। एतद्धि भिक्षो परममार्यसत्यं यदिदममोषधर्म निर्वाणम्।

तस्यैव खलु पुनः पूर्वमविदुष उपधयो भवन्ति समाप्ताः समात्ताः। तेऽस्य प्रहीणा भवन्त्युच्छिन्नमूलास्तालावस्तुकृता अनभावङ्कृता आयत्यामनुत्पादधर्माणः। तस्मादेवं समन्वागतो भिक्षुरनेन परमेण त्यागाधिष्ठानेन समन्वागतो भवति। एष हि भिक्षो परम आर्यस्त्यागो यदिदं सर्वोपधिप्रतिनिःसर्गः।

तस्यैव खलु पुनः पूर्वमविदुषोऽभिध्या भवति छन्दः संरागः। सोऽस्य प्रहीणो भवत्युच्छिन्नमूलस्तालावस्तुकृतोऽनभावङ्कृत आयत्यामनुत्पादधर्मा। तस्यैव खलु पुनः पूर्वमविदुष आघातो भवति व्यापादः संप्रदोषः। सोऽस्य प्रहीणो भवत्युच्छिन्नमूलस्तालावस्तुकृतोऽनभावङ्कृत आयत्यामनुत्पादधर्मा। तस्यैव खलु पुनः पूर्वमविदुषोऽविद्या भवति संमोहः। सोऽस्य प्रहीणो भवत्युच्छिन्नमूलस्तालावस्तुकृतोऽनभावङ्कृत आयत्यामनुत्पादधर्मा। तस्मादेवं समन्वागतो भिक्षुरनेन परमेणोपशमाधिष्ठानेन समन्वागतो भवति। एष हि भिक्षो परम आर्य उपशमो यदिदं रागद्वेषमोहानामुपशमः। प्रज्ञाया न प्रमाद्येत्, सत्यमनुरक्षेत्, त्यागमनुबृंहयेत्, शान्तिमेव स शिक्षेतेति — इति यत्तदुक्तम्, इदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

यत्र स्थितस्य मन्यनास्रवा न प्रवर्तन्ते, मन्यनास्रवे खलु पुनर्न प्रवर्तमाने मुनिः शान्त इत्युच्यत इति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्? अस्मीति भिक्षो मतमेतत्, अयमहमस्मीति मतमेतत्, भविष्यामीति मतमेतत्, न भविष्यामीति मतमेतत्, रूपी भविष्यामीति मतमेतत्, अरूपी भविष्यामीति मतमेतत्, संज्ञी भविष्यामीति मतमेतत्, असंज्ञी भविष्यामीति मतमेतत्, नैवसंज्ञीनासंज्ञी भविष्यामीति मतमेतत्। मतं भिक्षो रोगो मतं गण्डो मतं शल्यम्। सर्वमतानां त्वेव भिक्षो समतिक्रमान्मुनिः शान्त इत्युच्यते। मुनिः खलु पुनर्भिक्षो शान्तो न जायते, न जीर्यते, न म्रियते, न कुप्यति, न स्पृहयति। तद्ध्यस्य भिक्षो नास्ति येन जायेत। अजायमानः किं जरिष्यति? अजीर्यमाणः किं मरिष्यति? अम्रियमाणः किं कोपिष्यति? अकुप्यन्कस्मै स्पृहयिष्यति? यत्र स्थितस्य मन्यनास्रवा न प्रवर्तन्ते, मन्यनास्रवे खलु पुनर्न प्रवर्तमाने मुनिः शान्त इत्युच्यत इति — इति यत्तदुक्तम्, इदमेतत्प्रतीत्योक्तम्। इमं खलु मे त्वं भिक्षो संक्षिप्तेन षड्धातुविभङ्गं धारयेति।

अथ खल्वायुष्मान्पुक्कुसातिः — शास्ता किल मेऽनुप्राप्तः, सुगतः किल मेऽनुप्राप्तः, सम्यक्सम्बुद्धः किल मेऽनुप्राप्त इति — उत्थायासनादेकांसं चीवरं कृत्वा भगवतः पादयोः शिरसा निपत्य भगवन्तमेतदवोचत् — अत्ययो मां भदन्तात्यगमद्यथाबालं यथामूढं यथाकुशलम्, योऽहं भगवन्तमायुष्मद्वादेन समुदाचरितव्यममंसि। तस्य मे भदन्त भगवानत्ययमत्ययत्वेन प्रतिगृह्णात्वायत्यां संवरायेति। सत्यं त्वां भिक्षोऽत्ययोऽत्यगमद्यथाबालं यथामूढं यथाकुशलम्, यन्मां त्वमायुष्मद्वादेन समुदाचरितव्यममंस्थाः। यतश्च खलु त्वं भिक्षोऽत्ययमत्ययत्वेन दृष्ट्वा यथाधर्मं प्रतिकरोषि, तत्ते वयं प्रतिगृह्णीमः। वृद्धिर्ह्येषा भिक्ष आर्यस्य विनये योऽत्ययमत्ययत्वेन दृष्ट्वा यथाधर्मं प्रतिकरोति, आयत्यां संवरमापद्यत इति। लभेयाहं भदन्त भगवतोऽन्तिक उपसम्पदमिति। परिपूर्णं पुनस्ते भिक्षो पात्रचीवरमिति? न खलु मे भदन्त परिपूर्णं पात्रचीवरमिति। न खलु भिक्षो तथागता अपरिपूर्णपात्रचीवरमुपसम्पादयन्तीति।

अथ खल्वायुष्मान्पुक्कुसातिर्भगवतो भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्थायासनाद्भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा पात्रचीवरपर्येषणाय प्राक्रमीत्। अथ खल्वायुष्मन्तं पुक्कुसातिं पात्रचीवरपर्येषणं चरन्तं विभ्रान्ता गौर्जीविताद्व्यवारूरुपत्। अथ खलु सम्बहुला भिक्षवो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमिषुः, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन्। एकान्ते निषण्णाः खलु ते भिक्षवो भगवन्तमेतदवोचन् — यः स भदन्त पुक्कुसातिर्नाम कुलपुत्रो भगवता संक्षिप्तेनाववादेनाववदितः स कालङ्गतः। तस्य का गतिः, कोऽभिसम्पराय इति? पण्डितो भिक्षवः पुक्कुसातिः कुलपुत्रः प्रत्यपादि धर्मस्यानुधर्मम्, न च मां धर्माधिकरणं व्यहिंसीत्। पुक्कुसातिर्भिक्षवः कुलपुत्रः पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां परिक्षयादौपपादुकस्तत्रपरिनिर्वाय्यनावर्तिधर्मा तस्माल्लोकादिति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।

धातुविभङ्गसूत्रं निष्ठितं दशमम्।

—

madhyamanikāya uparipañcāśatpāṭhe caturthe vibhaṅgavarge dhātuvibhaṅgasūtraṃ daśamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānmagadheṣu cārikāṃ caranyena rājagṛhaṃ tadavāsārīt, yena bhārgavaḥ kumbhakārastenopasamakramīt, upasaṅkramya bhārgavaṃ kumbhakārametadavocat — yadi te bhārgavāguru viharemāveśana ekarātramiti. na khalu me bhadanta guru. asti cātra pravrajitaḥ prathamaṃ vāsopagataḥ. sa cedanujānāti viharata bhadanta yathāsukhamiti.

tena khalu punaḥ samayena pukkusātirnāma kulaputro bhagavantamuddiśya śraddhayāgārādanāgāryaṃ pravrajito'bhūt. sa tasminkumbhakārāveśane prathamaṃ vāsopagato'bhūt. atha khalu bhagavānyenāyuṣmānpukkusātistenopasamakramīt, upasaṅkramyāyuṣmantaṃ pukkusātimetadavocat — yadi te bhikṣo'guru viharemāveśana ekarātramiti. vistīrṇamāyuṣmankumbhakārāveśanam. viharatvāyuṣmānyathāsukhamiti.

atha khalu bhagavānkumbhakārāveśanaṃ praviśyaikānte tṛṇasaṃstarakaṃ prajñapya nyaṣadatparyaṅkamābhujyarjuṃ kāyaṃ praṇidhāya pratimukhīṃ smṛtimupasthāpya. atha khalu bhagavānbahvīmeva rātriṃ niṣadyayā vyatyanaiṣīt. āyuṣmānapi khalu pukkusātirbahvīmeva rātriṃ niṣadyayā vyatyanaiṣīt.

atha khalu bhagavata etadabhūt — prāsādikaṃ khalvayaṃ kulaputra īrte. yannu khalvahaṃ pṛccheyamiti. atha khalu bhagavānāyuṣmantaṃ pukkusātimetadavocat — kamasi tvaṃ bhikṣa uddiśya pravrajitaḥ? ko vā te śāstā? kasya vā tvaṃ dharmaṃ rocayasīti? astyāyuṣmañchramaṇo gautamaḥ śākyaputraḥ śākyakulātpravrajitaḥ. taṃ khalu punarbhagavantaṃ gautamamevaṃ kalyāṇaḥ kīrtiśabdo'bhyudgataḥ — ityapi sa bhagavānarhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti. tamahaṃ bhagavantamuddiśya pravrajitaḥ. sa ca me bhagavāñchāstā. tasya cāhaṃ bhagavato dharmaṃ rocayāmīti. kutra punarbhikṣa etarhi sa bhagavānviharatyarhansamyaksambuddha iti? astyāyuṣmannuttareṣu janapadeṣu śrāvastī nāma nagaram. tatra sa bhagavānetarhi viharatyarhansamyaksambuddha iti. dṛṣṭapūrvaḥ punaste bhikṣo sa bhagavān, dṛṣṭvā ca punarjānīyā iti? na khalu ma āyuṣmandṛṣṭapūrvaḥ sa bhagavān, dṛṣṭvā cāhaṃ na jānīyāmiti.

atha khalu bhagavata etadabhūt — māṃ ca khalvayaṃ kulaputra uddiśya pravrajitaḥ. yannu khalvasyāhaṃ dharmaṃ deśayeyamiti. atha khalu bhagavānāyuṣmantaṃ pukkusātimamantrayiṣṭa — dharmaṃ te bhikṣo deśayiṣyāmi. taṃ śṛṇu, sādhu manasikuru, bhāṣiṣya iti. evamāyuṣmanniti khalvāyuṣmānpukkusātirbhagavate pratyaśrauṣīt. bhagavānidamavocat —

ṣaḍdhāturayaṃ bhikṣo puruṣaḥ ṣaṭsparśāyatano'ṣṭādaśamanaüpavicāraścaturadhiṣṭhānaḥ, yatra sthitasya manyanāsravā na pravartante, manyanāsrave khalu punarna pravartamāne muniḥ śānta ityucyate. prajñāyā na pramādyet, satyamanurakṣet, tyāgamanubṛṃhayet, śāntimeva sa śikṣeteti — ayamuddeśo dhātuvibhaṅgasya.

ṣaḍdhāturayaṃ bhikṣo puruṣa iti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam? ṣaḍime bhikṣo dhātavaḥ — pṛthivīdhāturabdhātustejodhāturvāyudhāturākāśadhāturvijñānadhātuḥ. ṣaḍdhāturayaṃ bhikṣo puruṣa iti — iti yattaduktam, idametatpratītyoktam.

ṣaṭsparśāyatano'yaṃ bhikṣo puruṣa iti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam? cakṣuḥsaṃsparśāyatanaṃ, śrotrasaṃsparśāyatanaṃ, ghrāṇasaṃsparśāyatanaṃ, jihvāsaṃsparśāyatanaṃ, kāyasaṃsparśāyatanaṃ, manaḥsaṃsparśāyatanam. ṣaṭsparśāyatano'yaṃ bhikṣo puruṣa iti — iti yattaduktam, idametatpratītyoktam.

aṣṭādaśamanaüpavicāro'yaṃ bhikṣo puruṣa iti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam? cakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvā saumanasyasthānīyaṃ rūpamupavicarati, daurmanasyasthānīyaṃ rūpamupavicarati, upekṣāsthānīyaṃ rūpamupavicarati. śrotreṇa śabdaṃ śrutvā (pūrvavat) ghrāṇena gandhaṃ ghrātvā (pūrvavat) jihvayā rasamāsvādya (pūrvavat) kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvā (pūrvavat) manasā dharmaṃ vijñāya saumanasyasthānīyaṃ dharmamupavicarati, daurmanasyasthānīyaṃ dharmamupavicarati, upekṣāsthānīyaṃ dharmamupavicarati — iti ṣaṭsaumanasyopavicārāḥ, ṣaḍdaurmanasyopavicārāḥ, ṣaḍupekṣopavicārāḥ. aṣṭādaśamanaüpavicāro'yaṃ bhikṣo puruṣa iti — iti yattaduktam, idametatpratītyoktam.

caturadhiṣṭhāno'yaṃ bhikṣo puruṣa iti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam? prajñādhiṣṭhānaḥ satyādhiṣṭhānastyāgādhiṣṭhāna upaśamādhiṣṭhānaḥ. caturadhiṣṭhāno'yaṃ bhikṣo puruṣa iti — iti yattaduktam, idametatpratītyoktam.

prajñāyā na pramādyet, satyamanurakṣet, tyāgamanubṛṃhayet, śāntimeva sa śikṣeteti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam? kathaṃ ca bhikṣo prajñāyā na pramādyati? ṣaḍime bhikṣo dhātavaḥ — pṛthivīdhāturabdhātustejodhāturvāyudhāturākāśadhāturvijñānadhātuḥ.

katamaśca bhikṣo pṛthivīdhātuḥ? pṛthivīdhātuḥ syādādhyātmikaḥ syādbāhyaḥ. katamaśca bhikṣa ādhyātmikaḥ pṛthivīdhātuḥ? yadadhyātmaṃ pratyātmaṃ kaṭhinaṃ kharagatamupāttam, tadyathā — keśā lomāni nakhā dantāstvaṅmāṃsaṃ snāyurasthyasthimajjā vṛkko hṛdayaṃ yakṛtkloma plīhā phupphuso'ntramantraguṇa udaryaṃ karīṣam, yadvā punaranyadapi kiñcidadhyātmaṃ pratyātmaṃ kaṭhinaṃ kharagatamupāttam — ayamucyate bhikṣa ādhyātmikaḥ pṛthivīdhātuḥ. yaścaiva khalu punarādhyātmikaḥ pṛthivīdhāturyaśca bāhyaḥ pṛthivīdhātuḥ, pṛthivīdhāturevaiṣaḥ. tannaitanmama, naiṣo'hamasmi, na ma eṣa ātmeti — evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvā pṛthivīdhātornirvidyate, pṛthivīdhātościttaṃ virañjayati.

katamaśca bhikṣo'bdhātuḥ? abdhātuḥ syādādhyātmikaḥ syādbāhyaḥ. katamaśca bhikṣa ādhyātmiko'bdhātuḥ? yadadhyātmaṃ pratyātmamāpo'bgatamupāttam, tadyathā — pittaṃ śleṣmā pūyo lohitaṃ svedo medo'śru vasā kheṭaḥ śiṅghāṇikā lasikā mūtram, yadvā punaranyadapi kiñcidadhyātmaṃ pratyātmamāpo'bgatamupāttam — ayamucyate bhikṣa ādhyātmiko'bdhātuḥ. yaścaiva khalu punarādhyātmiko'bdhāturyaśca bāhyo'bdhātuḥ, abdhāturevaiṣaḥ. tannaitanmama, naiṣo'hamasmi, na ma eṣa ātmeti — evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvābdhātornirvidyate, abdhātościttaṃ virañjayati.

katamaśca bhikṣo tejodhātuḥ? tejodhātuḥ syādādhyātmikaḥ syādbāhyaḥ. katamaśca bhikṣa ādhyātmikastejodhātuḥ? yadadhyātmaṃ pratyātmaṃ tejastejogatamupāttam, tadyathā — yena ca santapyate, yena ca jīryate, yena ca paridahyate, yena cāśitapītakhāditasvāditaṃ samyakpariṇāmaṃ gacchati, yadvā punaranyadapi kiñcidadhyātmaṃ pratyātmaṃ tejastejogatamupāttam — ayamucyate bhikṣa ādhyātmikastejodhātuḥ. yaścaiva khalu punarādhyātmikastejodhāturyaśca bāhyastejodhātuḥ, tejodhāturevaiṣaḥ. tannaitanmama, naiṣo'hamasmi, na ma eṣa ātmeti — evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvā tejodhātornirvidyate, tejodhātościttaṃ virañjayati.

katamaśca bhikṣo vāyudhātuḥ? vāyudhātuḥ syādādhyātmikaḥ syādbāhyaḥ. katamaśca bhikṣa ādhyātmiko vāyudhātuḥ? yadadhyātmaṃ pratyātmaṃ vāyurvāyugatamupāttam, tadyathā — ūrdhvagamā vātā adhogamā vātāḥ kukṣiśayā vātāḥ koṣṭhaśayā vātā aṅgāṅgānusāriṇo vātā āśvāsaḥ praśvāsa iti, yadvā punaranyadapi kiñcidadhyātmaṃ pratyātmaṃ vāyurvāyugatamupāttam — ayamucyate bhikṣa ādhyātmiko vāyudhātuḥ. yaścaiva khalu punarādhyātmiko vāyudhāturyaśca bāhyo vāyudhātuḥ, vāyudhāturevaiṣaḥ. tannaitanmama, naiṣo'hamasmi, na ma eṣa ātmeti — evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvā vāyudhātornirvidyate, vāyudhātościttaṃ virañjayati.

katamaśca bhikṣa ākāśadhātuḥ? ākāśadhātuḥ syādādhyātmikaḥ syādbāhyaḥ. katamaśca bhikṣa ādhyātmika ākāśadhātuḥ? yadadhyātmaṃ pratyātmamākāśamākāśagatamupāttam, tadyathā — karṇacchidraṃ nāsācchidraṃ mukhadvāraṃ yena cāśitapītakhāditasvāditamabhyavaharati, yatra cāśitapītakhāditasvāditaṃ saṃtiṣṭhate, yena cāśitapītakhāditasvāditamadhobhāgaṃ niṣkrāmati, yadvā punaranyadapi kiñcidadhyātmaṃ pratyātmamākāśamākāśagatamaghamaghagataṃ vivaraṃ vivaragatamasaṃspṛṣṭaṃ māṃsalohitābhyāmupāttam — ayamucyate bhikṣa ādhyātmika ākāśadhātuḥ. yaścaiva khalu punarādhyātmika ākāśadhāturyaśca bāhya ākāśadhātuḥ, ākāśadhāturevaiṣaḥ. tannaitanmama, naiṣo'hamasmi, na ma eṣa ātmeti — evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvākāśadhātornirvidyate, ākāśadhātościttaṃ virañjayati.

athāparaṃ vijñānamevāvaśiṣyate pariśuddhaṃ paryavadātam. tena ca vijñānena kiṃ vijānāti? sukhamityapi vijānāti, duḥkhamityapi vijānāti, aduḥkhamasukhamityapi vijānāti. sukhavedanīyaṃ bhikṣo sparśaṃ pratītyotpadyate sukhā vedanā. sa sukhāṃ vedanāṃ vedayamānaḥ sukhāṃ vedanāṃ vedaya iti prajānāti. tasyaiva sukhavedanīyasya sparśasya nirodhādyattajjaṃ vedayitaṃ sukhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītyotpannā sukhā vedanā, sā nirudhyate, sā vyupaśāmyatīti prajānāti.

duḥkhavedanīyaṃ bhikṣo sparśaṃ pratītyotpadyate duḥkhā vedanā. sa duḥkhāṃ vedanāṃ vedayamāno duḥkhāṃ vedanāṃ vedaya iti prajānāti. tasyaiva duḥkhavedanīyasya sparśasya nirodhādyattajjaṃ vedayitaṃ duḥkhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītyotpannā duḥkhā vedanā, sā nirudhyate, sā vyupaśāmyatīti prajānāti.

aduḥkhamasukhavedanīyaṃ bhikṣo sparśaṃ pratītyotpadyate'duḥkhamasukhā vedanā. so'duḥkhamasukhāṃ vedanāṃ vedayamāno'duḥkhamasukhāṃ vedanāṃ vedaya iti prajānāti. tasyaivāduḥkhamasukhavedanīyasya sparśasya nirodhādyattajjaṃ vedayitamaduḥkhamasukhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītyotpannāduḥkhamasukhā vedanā, sā nirudhyate, sā vyupaśāmyatīti prajānāti.

tadyathāpi nāma bhikṣo dvayoḥ kāṣṭhayoḥ saṅghaṭṭātsamavadhānādūṣmā jāyate, tejo'bhinirvartate, tayoreva dvayoḥ kāṣṭhayornānābhāvādvikṣepādyastajja ūṣmā sa nirudhyate, sa vyupaśāmyati — evameva khalu bhikṣo sukhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītyotpadyate sukhā vedanā. sa sukhāṃ vedanāṃ vedayamānaḥ sukhāṃ vedanāṃ vedaya iti prajānāti. tasyaiva sukhavedanīyasya sparśasya nirodhādyattajjaṃ vedayitaṃ sukhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītyotpannā sukhā vedanā, sā nirudhyate, sā vyupaśāmyatīti prajānāti.

duḥkhavedanīyaṃ bhikṣo sparśaṃ pratītyotpadyate duḥkhā vedanā. sa duḥkhāṃ vedanāṃ vedayamāno duḥkhāṃ vedanāṃ vedaya iti prajānāti. tasyaiva duḥkhavedanīyasya sparśasya nirodhādyattajjaṃ vedayitaṃ duḥkhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītyotpannā duḥkhā vedanā, sā nirudhyate, sā vyupaśāmyatīti prajānāti.

aduḥkhamasukhavedanīyaṃ bhikṣo sparśaṃ pratītyotpadyate'duḥkhamasukhā vedanā. so'duḥkhamasukhāṃ vedanāṃ vedayamāno'duḥkhamasukhāṃ vedanāṃ vedaya iti prajānāti. tasyaivāduḥkhamasukhavedanīyasya sparśasya nirodhādyattajjaṃ vedayitamaduḥkhamasukhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītyotpannāduḥkhamasukhā vedanā, sā nirudhyate, sā vyupaśāmyatīti prajānāti.

athāparamupekṣaivāvaśiṣyate pariśuddhā paryavadātā mṛdvī ca karmaṇyā ca prabhāsvarā ca. tadyathāpi nāma bhikṣo dakṣaḥ suvarṇakāro vā suvarṇakārāntevāsī volkāṃ badhnīyāt, ulkāṃ baddhvolkāmukhamālimpet, ulkāmukhamālipya saṃdaṃśena jātarūpaṃ gṛhītvolkāmukhe prakṣipet, tadenatkālena kālamabhidhamet, kālena kālamudakena pariprokṣet, kālena kālamadhyupekṣeta, tadbhavati jātarūpaṃ sudhmātaṃ nirdhmātaṃ nirhṛtaṃ nirṇītakaṣāyaṃ mṛdu ca karmaṇyaṃ ca prabhāsvaraṃ ca, yasyai yasyai cābharaṇavikṛtya ākāṅkṣati — yadi paṭṭikāyai yadi kuṇḍalāya yadi graiveyakāya yadi suvarṇamālāyai — taṃ cāsyārthamanubhavati, evameva khalu bhikṣo'thāparamupekṣaivāvaśiṣyate pariśuddhā paryavadātā mṛdvī ca karmaṇyā ca prabhāsvarā ca.

sa evaṃ prajānāti — imāṃ cedahamupekṣāmevaṃ pariśuddhāmevaṃ paryavadātāmākāśānantyāyatanamupasaṃhareyam, tadanudharmaṃ ca cittaṃ bhāvayeyam, evaṃ ma iyamupekṣā tanniśritā tadupādānā ciraṃ dīrghamadhvānaṃ tiṣṭhet. imāṃ cedahamupekṣāmevaṃ pariśuddhāmevaṃ paryavadātāṃ vijñānānantyāyatanamupasaṃhareyam, tadanudharmaṃ ca cittaṃ bhāvayeyam, evaṃ ma iyamupekṣā tanniśritā tadupādānā ciraṃ dīrghamadhvānaṃ tiṣṭhet. imāṃ cedahamupekṣāmevaṃ pariśuddhāmevaṃ paryavadātāmākiñcanyāyatanamupasaṃhareyam, tadanudharmaṃ ca cittaṃ bhāvayeyam, evaṃ ma iyamupekṣā tanniśritā tadupādānā ciraṃ dīrghamadhvānaṃ tiṣṭhet. imāṃ cedahamupekṣāmevaṃ pariśuddhāmevaṃ paryavadātāṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamupasaṃhareyam, tadanudharmaṃ ca cittaṃ bhāvayeyam, evaṃ ma iyamupekṣā tanniśritā tadupādānā ciraṃ dīrghamadhvānaṃ tiṣṭhediti.

sa evaṃ prajānāti — imāṃ cedahamupekṣāmevaṃ pariśuddhāmevaṃ paryavadātāmākāśānantyāyatanamupasaṃhareyam, tadanudharmaṃ ca cittaṃ bhāvayeyam, saṃskṛtametat. imāṃ cedahamupekṣāmevaṃ pariśuddhāmevaṃ paryavadātāṃ vijñānānantyāyatanamupasaṃhareyam, tadanudharmaṃ ca cittaṃ bhāvayeyam, saṃskṛtametat. imāṃ cedahamupekṣāmevaṃ pariśuddhāmevaṃ paryavadātāmākiñcanyāyatanamupasaṃhareyam, tadanudharmaṃ ca cittaṃ bhāvayeyam, saṃskṛtametat. imāṃ cedahamupekṣāmevaṃ pariśuddhāmevaṃ paryavadātāṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamupasaṃhareyam, tadanudharmaṃ ca cittaṃ bhāvayeyam, saṃskṛtametaditi. sa naiva tadabhisaṃskaroti, nābhisaṃcetayate bhavāya vā vibhavāya vā. so'nabhisaṃskurvannanabhisaṃcetayamāno bhavāya vā vibhavāya vā na kiñcilloke upādatte, anupādadāno na paritrasyati, aparitrasyanpratyātmameva parinirvāti. kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānāti.

sa sukhāṃ cedvedanāṃ vedayate, sānityeti prajānāti, anadhyavasiteti prajānāti, anabhinanditeti prajānāti. duḥkhāṃ cedvedanāṃ vedayate, sānityeti prajānāti, anadhyavasiteti prajānāti, anabhinanditeti prajānāti. aduḥkhamasukhāṃ cedvedanāṃ vedayate, sānityeti prajānāti, anadhyavasiteti prajānāti, anabhinanditeti prajānāti.

sa sukhāṃ cedvedanāṃ vedayate, visaṃyukta enāṃ vedayate. duḥkhāṃ cedvedanāṃ vedayate, visaṃyukta enāṃ vedayate. aduḥkhamasukhāṃ cedvedanāṃ vedayate, visaṃyukta enāṃ vedayate. sa kāyaparyantikīṃ vedanāṃ vedayamānaḥ kāyaparyantikīṃ vedanāṃ vedaya iti prajānāti, jīvitaparyantikīṃ vedanāṃ vedayamāno jīvitaparyantikīṃ vedanāṃ vedaya iti prajānāti, kāyasya bhedātparaṃ maraṇādūrdhvaṃ jīvitaparyādānādihaiva sarvavedayitānyanabhinanditāni śītībhaviṣyantīti prajānāti.

tadyathāpi nāma bhikṣo tailaṃ ca pratītya vartiṃ ca pratītya tailapradīpo jvalati, tasyaiva tailasya ca vartyāśca paryādānādanyasya cānupahārādanāhāro nirvāti — evameva khalu bhikṣo kāyaparyantikīṃ vedanāṃ vedayamānaḥ kāyaparyantikīṃ vedanāṃ vedaya iti prajānāti, jīvitaparyantikīṃ vedanāṃ vedayamāno jīvitaparyantikīṃ vedanāṃ vedaya iti prajānāti, kāyasya bhedātparaṃ maraṇādūrdhvaṃ jīvitaparyādānādihaiva sarvavedayitānyanabhinanditāni śītībhaviṣyantīti prajānāti. tasmādevaṃ samanvāgato bhikṣuranena parameṇa prajñādhiṣṭhānena samanvāgato bhavati. eṣā hi bhikṣo paramāryā prajñā yadidaṃ sarvaduḥkhakṣaye jñānam.

tasya sā vimuktiḥ satye sthitākopyā bhavati. taddhi bhikṣo mṛṣā yanmoṣadharma, tatsatyaṃ yadamoṣadharma nirvāṇam. tasmādevaṃ samanvāgato bhikṣuranena parameṇa satyādhiṣṭhānena samanvāgato bhavati. etaddhi bhikṣo paramamāryasatyaṃ yadidamamoṣadharma nirvāṇam.

tasyaiva khalu punaḥ pūrvamaviduṣa upadhayo bhavanti samāptāḥ samāttāḥ. te'sya prahīṇā bhavantyucchinnamūlāstālāvastukṛtā anabhāvaṅkṛtā āyatyāmanutpādadharmāṇaḥ. tasmādevaṃ samanvāgato bhikṣuranena parameṇa tyāgādhiṣṭhānena samanvāgato bhavati. eṣa hi bhikṣo parama āryastyāgo yadidaṃ sarvopadhipratiniḥsargaḥ.

tasyaiva khalu punaḥ pūrvamaviduṣo'bhidhyā bhavati chandaḥ saṃrāgaḥ. so'sya prahīṇo bhavatyucchinnamūlastālāvastukṛto'nabhāvaṅkṛta āyatyāmanutpādadharmā. tasyaiva khalu punaḥ pūrvamaviduṣa āghāto bhavati vyāpādaḥ saṃpradoṣaḥ. so'sya prahīṇo bhavatyucchinnamūlastālāvastukṛto'nabhāvaṅkṛta āyatyāmanutpādadharmā. tasyaiva khalu punaḥ pūrvamaviduṣo'vidyā bhavati saṃmohaḥ. so'sya prahīṇo bhavatyucchinnamūlastālāvastukṛto'nabhāvaṅkṛta āyatyāmanutpādadharmā. tasmādevaṃ samanvāgato bhikṣuranena parameṇopaśamādhiṣṭhānena samanvāgato bhavati. eṣa hi bhikṣo parama ārya upaśamo yadidaṃ rāgadveṣamohānāmupaśamaḥ. prajñāyā na pramādyet, satyamanurakṣet, tyāgamanubṛṃhayet, śāntimeva sa śikṣeteti — iti yattaduktam, idametatpratītyoktam.

yatra sthitasya manyanāsravā na pravartante, manyanāsrave khalu punarna pravartamāne muniḥ śānta ityucyata iti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam? asmīti bhikṣo matametat, ayamahamasmīti matametat, bhaviṣyāmīti matametat, na bhaviṣyāmīti matametat, rūpī bhaviṣyāmīti matametat, arūpī bhaviṣyāmīti matametat, saṃjñī bhaviṣyāmīti matametat, asaṃjñī bhaviṣyāmīti matametat, naivasaṃjñīnāsaṃjñī bhaviṣyāmīti matametat. mataṃ bhikṣo rogo mataṃ gaṇḍo mataṃ śalyam. sarvamatānāṃ tveva bhikṣo samatikramānmuniḥ śānta ityucyate. muniḥ khalu punarbhikṣo śānto na jāyate, na jīryate, na mriyate, na kupyati, na spṛhayati. taddhyasya bhikṣo nāsti yena jāyeta. ajāyamānaḥ kiṃ jariṣyati? ajīryamāṇaḥ kiṃ mariṣyati? amriyamāṇaḥ kiṃ kopiṣyati? akupyankasmai spṛhayiṣyati? yatra sthitasya manyanāsravā na pravartante, manyanāsrave khalu punarna pravartamāne muniḥ śānta ityucyata iti — iti yattaduktam, idametatpratītyoktam. imaṃ khalu me tvaṃ bhikṣo saṃkṣiptena ṣaḍdhātuvibhaṅgaṃ dhārayeti.

atha khalvāyuṣmānpukkusātiḥ — śāstā kila me'nuprāptaḥ, sugataḥ kila me'nuprāptaḥ, samyaksambuddhaḥ kila me'nuprāpta iti — utthāyāsanādekāṃsaṃ cīvaraṃ kṛtvā bhagavataḥ pādayoḥ śirasā nipatya bhagavantametadavocat — atyayo māṃ bhadantātyagamadyathābālaṃ yathāmūḍhaṃ yathākuśalam, yo'haṃ bhagavantamāyuṣmadvādena samudācaritavyamamaṃsi. tasya me bhadanta bhagavānatyayamatyayatvena pratigṛhṇātvāyatyāṃ saṃvarāyeti. satyaṃ tvāṃ bhikṣo'tyayo'tyagamadyathābālaṃ yathāmūḍhaṃ yathākuśalam, yanmāṃ tvamāyuṣmadvādena samudācaritavyamamaṃsthāḥ. yataśca khalu tvaṃ bhikṣo'tyayamatyayatvena dṛṣṭvā yathādharmaṃ pratikaroṣi, tatte vayaṃ pratigṛhṇīmaḥ. vṛddhirhyeṣā bhikṣa āryasya vinaye yo'tyayamatyayatvena dṛṣṭvā yathādharmaṃ pratikaroti, āyatyāṃ saṃvaramāpadyata iti. labheyāhaṃ bhadanta bhagavato'ntika upasampadamiti. paripūrṇaṃ punaste bhikṣo pātracīvaramiti? na khalu me bhadanta paripūrṇaṃ pātracīvaramiti. na khalu bhikṣo tathāgatā aparipūrṇapātracīvaramupasampādayantīti.

atha khalvāyuṣmānpukkusātirbhagavato bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanādbhagavantamabhivādya pradakṣiṇaṃ kṛtvā pātracīvaraparyeṣaṇāya prākramīt. atha khalvāyuṣmantaṃ pukkusātiṃ pātracīvaraparyeṣaṇaṃ carantaṃ vibhrāntā gaurjīvitādvyavārūrupat. atha khalu sambahulā bhikṣavo yena bhagavāṃstenopasamakramiṣuḥ, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadan. ekānte niṣaṇṇāḥ khalu te bhikṣavo bhagavantametadavocan — yaḥ sa bhadanta pukkusātirnāma kulaputro bhagavatā saṃkṣiptenāvavādenāvavaditaḥ sa kālaṅgataḥ. tasya kā gatiḥ, ko'bhisamparāya iti? paṇḍito bhikṣavaḥ pukkusātiḥ kulaputraḥ pratyapādi dharmasyānudharmam, na ca māṃ dharmādhikaraṇaṃ vyahiṃsīt. pukkusātirbhikṣavaḥ kulaputraḥ pañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ parikṣayādaupapādukastatraparinirvāyyanāvartidharmā tasmāllokāditi.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.

dhātuvibhaṅgasūtraṃ niṣṭhitaṃ daśamam.

← mn139 
mn 
 mn141 →