← mn140 
 mn142 →

MN141 satyavibhaṅgasūtram

Summary: The Buddha praises Venerables Śāriputra and Mahāmaudgalyāyana as spiritual parents of the Saṅgha, after which Śāriputra delivers an authoritative, comprehensive analysis of the Four Noble Truths (catvāry āryasatyāni). He systematically defines each truth in meticulous detail, dissecting every aspect of suffering (duḥkha), its origin in craving (tṛṣṇā), its cessation in Nirvāṇa, and the eight distinct factors of the Noble Path.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे चतुर्थे विभङ्गवर्गे सत्यविभङ्गसूत्रमेकादशम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्वाराणस्यां विहरति स्मर्श्यवृजने मृगदावे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनाममन्त्रत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —

तथागतेन भिक्षवोऽर्हता सम्यक्सम्बुद्धेन वाराणस्यामृश्यवृजने मृगदावेऽनुत्तरं धर्मचक्रं प्रवर्तितमप्रतिवर्त्यं श्रमणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेण वा ब्रह्मणा वा केनचिद्वा लोके, यदिदम् — चतुर्णामार्यसत्यानामाख्यानं देशना प्रज्ञापना प्रस्थापना विवरणं विभजनमुत्तानीकरणम्। कतमेषां चतुर्णाम्? दुःखस्यार्यसत्यस्याख्यानं देशना प्रज्ञापना प्रस्थापना विवरणं विभजनमुत्तानीकरणम्, दुःखसमुदयस्यार्यसत्यस्याख्यानं देशना प्रज्ञापना प्रस्थापना विवरणं विभजनमुत्तानीकरणम्, दुःखनिरोधस्यार्यसत्यस्याख्यानं देशना प्रज्ञापना प्रस्थापना विवरणं विभजनमुत्तानीकरणम्, दुःखनिरोधगामिन्याः प्रतिपद आर्यसत्यस्याख्यानं देशना प्रज्ञापना प्रस्थापना विवरणं विभजनमुत्तानीकरणम्। तथागतेन भिक्षवोऽर्हता सम्यक्सम्बुद्धेन वाराणस्यामृश्यवृजने मृगदावेऽनुत्तरं धर्मचक्रं प्रवर्तितमप्रतिवर्त्यं श्रमणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेण वा ब्रह्मणा वा केनचिद्वा लोके, यदिदम् — एषां चतुर्णामार्यसत्यानामाख्यानं देशना प्रज्ञापना प्रस्थापना विवरणं विभजनमुत्तानीकरणम्।

सेवध्वं भिक्षवः शारिपुत्रमौद्गल्यायनौ, भजध्वं भिक्षवः शारिपुत्रमौद्गल्यायनौ। पण्डितौ भिक्षू अनुग्राहकौ सब्रह्मचारिणाम्। तद्यथापि भिक्षवो जनयिता — एवं शारिपुत्रः, तद्यथापि जातस्यापादयिता — एवं मौद्गल्यायनः। शारिपुत्रो भिक्षवः स्रोतापत्तिफले विनयते, मौद्गल्यायन उत्तमार्थे। शारिपुत्रो भिक्षवः प्रभवति चत्वार्यार्यसत्यानि विस्तरेणाख्यातुं देशयितुं प्रज्ञापयितुं प्रस्थापयितुं विवरितुं विभक्तुमुत्तानीकर्तुमिति। इदमवोचद्भगवान्। इदमुक्त्वा सुगत उत्थायासनाद्विहारं प्राविक्षत्।

तत्र खल्वायुष्माञ्शारिपुत्रोऽचिरप्रक्रान्ते भगवति भिक्षूनाममन्त्रत — आयुष्मन्तो भिक्षव इति। आयुष्मन्निति खलु ते भिक्षव आयुष्मते शारिपुत्राय प्रत्यश्रौषुः। आयुष्माञ्शारिपुत्र एतदवोचत् —

तथागतेनायुष्मन्तोऽर्हता सम्यक्सम्बुद्धेन वाराणस्यामृश्यवृजने मृगदावेऽनुत्तरं धर्मचक्रं प्रवर्तितमप्रतिवर्त्यं श्रमणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेण वा ब्रह्मणा वा केनचिद्वा लोके, यदिदम् — चतुर्णामार्यसत्यानामाख्यानं देशना प्रज्ञापना प्रस्थापना विवरणं विभजनमुत्तानीकरणम्। कतमेषां चतुर्णाम्? दुःखस्यार्यसत्यस्याख्यानं देशना प्रज्ञापना प्रस्थापना विवरणं विभजनमुत्तानीकरणम्, दुःखसमुदयस्यार्यसत्यस्याख्यानं देशना प्रज्ञापना प्रस्थापना विवरणं विभजनमुत्तानीकरणम्, दुःखनिरोधस्यार्यसत्यस्याख्यानं देशना प्रज्ञापना प्रस्थापना विवरणं विभजनमुत्तानीकरणम्, दुःखनिरोधगामिन्याः प्रतिपद आर्यसत्यस्याख्यानं देशना प्रज्ञापना प्रस्थापना विवरणं विभजनमुत्तानीकरणम्।

कतमच्चायुष्मन्तो दुःखमार्यसत्यम्? जातिरपि दुःखा, जरापि दुःखा, मरणमपि दुःखं, शोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासा अपि दुःखा, यदपीच्छन्न लभते तदपि दुःखं, संक्षेपेण पञ्चोपादानस्कन्धा दुःखाः।

कतमा चायुष्मन्तो जातिः? या तेषां तेषां सत्त्वानां तस्मिंस्तस्मिन्सत्त्वनिकाये जातिः संजातिरवक्रान्तिरभिनिर्वृत्तिः स्कन्धानां प्रादुर्भाव आयतनानां प्रतिलाभः, इयमुच्यत आयुष्मन्तः — जातिरिति।

कतमा चायुष्मन्तो जरा? या तेषां तेषां सत्त्वानां तस्मिंस्तस्मिन्सत्त्वनिकाये जरा जीर्णता खाण्डित्यं पालित्यं वलित्वक्तायुषः संहानिरिन्द्रियाणां परिपाकः, इयमुच्यत आयुष्मन्तः — जरेति।

कतमच्चायुष्मन्तो मरणम्? या तेषां तेषां सत्त्वानां तस्मात्तस्मात्सत्त्वनिकायाच्च्युतिश्च्यवनता भेदोऽन्तर्धानं मृत्युर्मरणं कालक्रिया स्कन्धानां भेदः कलेवरस्य निक्षेपो जीवितेन्द्रियस्योपच्छेदः, इदमुच्यत आयुष्मन्तः — मरणमिति।

कतमश्चायुष्मन्तः शोकः? यः खल्वायुष्मन्तोऽन्यतरान्यतरेण व्यसनेन समन्वागतस्यान्यतरान्यतरेण दुःखधर्मेण स्पृष्टस्य शोकः शोचनं शोचितत्वमन्तःशोकोऽन्तःपरिशोकः, अयमुच्यत आयुष्मन्तः — शोक इति।

कतमश्चायुष्मन्तः परिदेवः? यः खल्वायुष्मन्तोऽन्यतरान्यतरेण व्यसनेन समन्वागतस्यान्यतरान्यतरेण दुःखधर्मेण स्पृष्टस्यादेवः परिदेव आदेवना परिदेवनादेवितत्वं परिदेवितत्वम्, अयमुच्यत आयुष्मन्तः — परिदेव इति।

कतमच्चायुष्मन्तो दुःखम्? यत्खल्वायुष्मन्तः कायिकं दुःखं कायिकमसातं कायसंस्पर्शजं दुःखमसातं वेदयितम्, इदमुच्यत आयुष्मन्तः — दुःखमिति।

कतमच्चायुष्मन्तो दौर्मनस्यम्? यत्खल्वायुष्मन्तश्चैतसिकं दुःखं चैतसिकमसातं मनःसंस्पर्शजं दुःखमसातं वेदयितम्, इदमुच्यत आयुष्मन्तः — दौर्मनस्यमिति।

कतमश्चायुष्मन्त उपायासः? यः खल्वायुष्मन्तोऽन्यतरान्यतरेण व्यसनेन समन्वागतस्यान्यतरान्यतरेण दुःखधर्मेण स्पृष्टस्यायास उपायास आयासितत्वमुपायासितत्वम्, अयमुच्यत आयुष्मन्तः — उपायास इति।

कतमच्चायुष्मन्तो यदपीच्छन्न लभते तदपि दुःखम्? जातिधर्मणामायुष्मन्तः सत्त्वानामेवमिच्छोत्पद्यते — अहो बत वयं न जातिधर्माणः स्याम, न च बत नो जातिरागच्छेदिति। न खलु पुनरेतदिच्छया प्राप्तव्यम्। इदमपि — यदपीच्छन्न लभते तदपि दुःखमिति। जराधर्मणामायुष्मन्तः सत्त्वानाम् (पूर्ववत्) व्याधिधर्मणामायुष्मन्तः सत्त्वानाम् (पूर्ववत्) मरणधर्मणामायुष्मन्तः सत्त्वानाम् (पूर्ववत्) शोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासधर्मणामायुष्मन्तः सत्त्वानामेवमिच्छोत्पद्यते — अहो बत वयं न शोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासधर्माणः स्याम, न च बत नः शोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासा आगच्छेयुरिति। न खलु पुनरेतदिच्छया प्राप्तव्यम्। इदमपि — यदपीच्छन्न लभते तदपि दुःखमिति।

कतमे चायुष्मन्तः संक्षेपेण पञ्चोपादानस्कन्धा दुःखाः? तद्यथेदम् — रूपोपादानस्कन्धो वेदनोपादानस्कन्धः संज्ञोपादानस्कन्धः संस्कारोपादानस्कन्धो विज्ञानोपादानस्कन्धः। इम उच्यन्त आयुष्मन्तः — संक्षेपेण पञ्चोपादानस्कन्धा दुःखा इति। इदमुच्यत आयुष्मन्तः — दुःखमार्यसत्यमिति।

कतमच्चायुष्मन्तो दुःखसमुदयमार्यसत्यम्? येयं तृष्णा पौनर्भविकी नन्दीरागसहगता तत्रतत्राभिनन्दिनी, तद्यथेदम् — कामतृष्णा भवतृष्णा विभवतृष्णा, इदमुच्यत आयुष्मन्तः — दुःखसमुदयमार्यसत्यमिति।

कतमच्चायुष्मन्तो दुःखनिरोधमार्यसत्यम्? यस्तस्या एव तृष्णाया अशेषविरागनिरोधस्त्यागः प्रतिनिःसर्गो मुक्तिरनालयः, इदमुच्यत आयुष्मन्तः — दुःखनिरोधमार्यसत्यमिति।

कतमच्चायुष्मन्तो दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदार्यसत्यम्? अयमेवार्योऽष्टाङ्गिको मार्गः, तद्यथेदम् — सम्यग्दृष्टिः, सम्यक्संकल्पः, सम्यग्वाक्, सम्यक्कर्मान्तः, सम्यगाजीवः, सम्यग्व्यायामः, सम्यक्स्मृतिः, सम्यक्समाधिः।

कतमा चायुष्मन्तः सम्यग्दृष्टिः? यत्खल्वायुष्मन्तो दुःखे ज्ञानं दुःखसमुदये ज्ञानं दुःखनिरोधे ज्ञानं दुःखनिरोधगामिन्यां प्रतिपदि ज्ञानम्, इयमुच्यत आयुष्मन्तः — सम्यग्दृष्टिरिति।

कतमश्चायुष्मन्तः सम्यक्संकल्पः? नैष्क्रम्यसंकल्पोऽव्यापादसंकल्पोऽविहिंसासंकल्पः, अयमुच्यत आयुष्मन्तः — सम्यक्संकल्प इति।

कतमा चायुष्मन्तः सम्यग्वाक्? मृषावादाद्विरतिः, पिशुनाया वाचो विरतिः, परुषाया वाचो विरतिः, संभिन्नप्रलापाद्विरतिः, इयमुच्यत आयुष्मन्तः — सम्यग्वागिति।

कतमश्चायुष्मन्तः सम्यक्कर्मान्तः? प्राणातिपाताद्विरतिः, अदत्तादानाद्विरतिः, कामेषु मिथ्याचाराद्विरतिः, अयमुच्यत आयुष्मन्तः — सम्यक्कर्मान्त इति।

कतमश्चायुष्मन्तः सम्यगाजीवः? इहायुष्मन्त आर्यश्रावको मिथ्याजीवं प्रहाय सम्यगाजीवेन जीविकां कल्पयति, अयमुच्यत आयुष्मन्तः — सम्यगाजीव इति।

कतमश्चायुष्मन्तः सम्यग्व्यायामः? इहायुष्मन्तो भिक्षुरनुत्पन्नानां पापकानामकुशलानां धर्माणामनुत्पादाय छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधाति, उत्पन्नानां पापकानामकुशलानां धर्माणां प्रहाणाय छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधाति, अनुत्पन्नानां कुशलानां धर्माणामुत्पादाय छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधाति, उत्पन्नानां कुशलानां धर्माणां स्थितयेऽसम्मोषाय भूयोभावाय वैपुल्याय भावनायै पारिपूर्यै छन्दं जनयति व्यायच्छते वीर्यमारभते चित्तं प्रगृह्णाति प्रदधाति, अयमुच्यत आयुष्मन्तः — सम्यग्व्यायाम इति।

कतमा चायुष्मन्तः सम्यक्स्मृतिः? इहायुष्मन्तो भिक्षुः काये कायानुदर्शी विहरत्यातापी संप्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्यम्। वेदनासु वेदनानुदर्शी विहरति (पूर्ववत्) चित्ते चित्तानुदर्शी विहरति (पूर्ववत्) धर्मेषु धर्मानुदर्शी विहरत्यातापी संप्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्यम्, इयमुच्यत आयुष्मन्तः — सम्यक्स्मृतिरिति।

कतमश्चायुष्मन्तः सम्यक्समाधिः? इहायुष्मन्तो भिक्षुर्विविच्येव कामैर्विविच्याकुशलैर्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसंपद्य विहरति, वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं संप्रसादनं चेतस एकोद्भावमवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानमुपसंपद्य विहरति, प्रीतेश्च विरागादुपेक्षकश्च विहरति (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानम् (पूर्ववत्) विहरति, अयमुच्यत आयुष्मन्तः — सम्यक्समाधिरिति। इदमुच्यत आयुष्मन्तः — दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदार्यसत्यमिति।

तथागतेनायुष्मन्तोऽर्हता सम्यक्सम्बुद्धेन वाराणस्यामृश्यवृजने मृगदावेऽनुत्तरं धर्मचक्रं प्रवर्तितमप्रतिवर्त्यं श्रमणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेण वा ब्रह्मणा वा केनचिद्वा लोके, यदिदम् — एषां चतुर्णामार्यसत्यानामाख्यानं देशना प्रज्ञापना प्रस्थापना विवरणं विभजनमुत्तानीकरणमिति।

इदमवोचदायुष्माञ्शारिपुत्रः। आत्तमनसस्ते भिक्षव आयुष्मतः शारिपुत्रस्य भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।

सत्यविभङ्गसूत्रं निष्ठितमेकादशम्॥

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe caturthe vibhaṅgavarge satyavibhaṅgasūtramekādaśam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānvārāṇasyāṃ viharati smarśyavṛjane mṛgadāve. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmamantrata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —

tathāgatena bhikṣavo'rhatā samyaksambuddhena vārāṇasyāmṛśyavṛjane mṛgadāve'nuttaraṃ dharmacakraṃ pravartitamaprativartyaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacidvā loke, yadidam — caturṇāmāryasatyānāmākhyānaṃ deśanā prajñāpanā prasthāpanā vivaraṇaṃ vibhajanamuttānīkaraṇam. katameṣāṃ caturṇām? duḥkhasyāryasatyasyākhyānaṃ deśanā prajñāpanā prasthāpanā vivaraṇaṃ vibhajanamuttānīkaraṇam, duḥkhasamudayasyāryasatyasyākhyānaṃ deśanā prajñāpanā prasthāpanā vivaraṇaṃ vibhajanamuttānīkaraṇam, duḥkhanirodhasyāryasatyasyākhyānaṃ deśanā prajñāpanā prasthāpanā vivaraṇaṃ vibhajanamuttānīkaraṇam, duḥkhanirodhagāminyāḥ pratipada āryasatyasyākhyānaṃ deśanā prajñāpanā prasthāpanā vivaraṇaṃ vibhajanamuttānīkaraṇam. tathāgatena bhikṣavo'rhatā samyaksambuddhena vārāṇasyāmṛśyavṛjane mṛgadāve'nuttaraṃ dharmacakraṃ pravartitamaprativartyaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacidvā loke, yadidam — eṣāṃ caturṇāmāryasatyānāmākhyānaṃ deśanā prajñāpanā prasthāpanā vivaraṇaṃ vibhajanamuttānīkaraṇam.

sevadhvaṃ bhikṣavaḥ śāriputramaudgalyāyanau, bhajadhvaṃ bhikṣavaḥ śāriputramaudgalyāyanau. paṇḍitau bhikṣū anugrāhakau sabrahmacāriṇām. tadyathāpi bhikṣavo janayitā — evaṃ śāriputraḥ, tadyathāpi jātasyāpādayitā — evaṃ maudgalyāyanaḥ. śāriputro bhikṣavaḥ srotāpattiphale vinayate, maudgalyāyana uttamārthe. śāriputro bhikṣavaḥ prabhavati catvāryāryasatyāni vistareṇākhyātuṃ deśayituṃ prajñāpayituṃ prasthāpayituṃ vivarituṃ vibhaktumuttānīkartumiti. idamavocadbhagavān. idamuktvā sugata utthāyāsanādvihāraṃ prāvikṣat.

tatra khalvāyuṣmāñśāriputro'ciraprakrānte bhagavati bhikṣūnāmamantrata — āyuṣmanto bhikṣava iti. āyuṣmanniti khalu te bhikṣava āyuṣmate śāriputrāya pratyaśrauṣuḥ. āyuṣmāñśāriputra etadavocat —

tathāgatenāyuṣmanto'rhatā samyaksambuddhena vārāṇasyāmṛśyavṛjane mṛgadāve'nuttaraṃ dharmacakraṃ pravartitamaprativartyaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacidvā loke, yadidam — caturṇāmāryasatyānāmākhyānaṃ deśanā prajñāpanā prasthāpanā vivaraṇaṃ vibhajanamuttānīkaraṇam. katameṣāṃ caturṇām? duḥkhasyāryasatyasyākhyānaṃ deśanā prajñāpanā prasthāpanā vivaraṇaṃ vibhajanamuttānīkaraṇam, duḥkhasamudayasyāryasatyasyākhyānaṃ deśanā prajñāpanā prasthāpanā vivaraṇaṃ vibhajanamuttānīkaraṇam, duḥkhanirodhasyāryasatyasyākhyānaṃ deśanā prajñāpanā prasthāpanā vivaraṇaṃ vibhajanamuttānīkaraṇam, duḥkhanirodhagāminyāḥ pratipada āryasatyasyākhyānaṃ deśanā prajñāpanā prasthāpanā vivaraṇaṃ vibhajanamuttānīkaraṇam.

katamaccāyuṣmanto duḥkhamāryasatyam? jātirapi duḥkhā, jarāpi duḥkhā, maraṇamapi duḥkhaṃ, śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā api duḥkhā, yadapīcchanna labhate tadapi duḥkhaṃ, saṃkṣepeṇa pañcopādānaskandhā duḥkhāḥ.

katamā cāyuṣmanto jātiḥ? yā teṣāṃ teṣāṃ sattvānāṃ tasmiṃstasminsattvanikāye jātiḥ saṃjātiravakrāntirabhinirvṛttiḥ skandhānāṃ prādurbhāva āyatanānāṃ pratilābhaḥ, iyamucyata āyuṣmantaḥ — jātiriti.

katamā cāyuṣmanto jarā? yā teṣāṃ teṣāṃ sattvānāṃ tasmiṃstasminsattvanikāye jarā jīrṇatā khāṇḍityaṃ pālityaṃ valitvaktāyuṣaḥ saṃhānirindriyāṇāṃ paripākaḥ, iyamucyata āyuṣmantaḥ — jareti.

katamaccāyuṣmanto maraṇam? yā teṣāṃ teṣāṃ sattvānāṃ tasmāttasmātsattvanikāyāccyutiścyavanatā bhedo'ntardhānaṃ mṛtyurmaraṇaṃ kālakriyā skandhānāṃ bhedaḥ kalevarasya nikṣepo jīvitendriyasyopacchedaḥ, idamucyata āyuṣmantaḥ — maraṇamiti.

katamaścāyuṣmantaḥ śokaḥ? yaḥ khalvāyuṣmanto'nyatarānyatareṇa vyasanena samanvāgatasyānyatarānyatareṇa duḥkhadharmeṇa spṛṣṭasya śokaḥ śocanaṃ śocitatvamantaḥśoko'ntaḥpariśokaḥ, ayamucyata āyuṣmantaḥ — śoka iti.

katamaścāyuṣmantaḥ paridevaḥ? yaḥ khalvāyuṣmanto'nyatarānyatareṇa vyasanena samanvāgatasyānyatarānyatareṇa duḥkhadharmeṇa spṛṣṭasyādevaḥ parideva ādevanā paridevanādevitatvaṃ paridevitatvam, ayamucyata āyuṣmantaḥ — parideva iti.

katamaccāyuṣmanto duḥkham? yatkhalvāyuṣmantaḥ kāyikaṃ duḥkhaṃ kāyikamasātaṃ kāyasaṃsparśajaṃ duḥkhamasātaṃ vedayitam, idamucyata āyuṣmantaḥ — duḥkhamiti.

katamaccāyuṣmanto daurmanasyam? yatkhalvāyuṣmantaścaitasikaṃ duḥkhaṃ caitasikamasātaṃ manaḥsaṃsparśajaṃ duḥkhamasātaṃ vedayitam, idamucyata āyuṣmantaḥ — daurmanasyamiti.

katamaścāyuṣmanta upāyāsaḥ? yaḥ khalvāyuṣmanto'nyatarānyatareṇa vyasanena samanvāgatasyānyatarānyatareṇa duḥkhadharmeṇa spṛṣṭasyāyāsa upāyāsa āyāsitatvamupāyāsitatvam, ayamucyata āyuṣmantaḥ — upāyāsa iti.

katamaccāyuṣmanto yadapīcchanna labhate tadapi duḥkham? jātidharmaṇāmāyuṣmantaḥ sattvānāmevamicchotpadyate — aho bata vayaṃ na jātidharmāṇaḥ syāma, na ca bata no jātirāgacchediti. na khalu punaretadicchayā prāptavyam. idamapi — yadapīcchanna labhate tadapi duḥkhamiti. jarādharmaṇāmāyuṣmantaḥ sattvānām (pūrvavat) vyādhidharmaṇāmāyuṣmantaḥ sattvānām (pūrvavat) maraṇadharmaṇāmāyuṣmantaḥ sattvānām (pūrvavat) śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsadharmaṇāmāyuṣmantaḥ sattvānāmevamicchotpadyate — aho bata vayaṃ na śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsadharmāṇaḥ syāma, na ca bata naḥ śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā āgaccheyuriti. na khalu punaretadicchayā prāptavyam. idamapi — yadapīcchanna labhate tadapi duḥkhamiti.

katame cāyuṣmantaḥ saṃkṣepeṇa pañcopādānaskandhā duḥkhāḥ? tadyathedam — rūpopādānaskandho vedanopādānaskandhaḥ saṃjñopādānaskandhaḥ saṃskāropādānaskandho vijñānopādānaskandhaḥ. ima ucyanta āyuṣmantaḥ — saṃkṣepeṇa pañcopādānaskandhā duḥkhā iti. idamucyata āyuṣmantaḥ — duḥkhamāryasatyamiti.

katamaccāyuṣmanto duḥkhasamudayamāryasatyam? yeyaṃ tṛṣṇā paunarbhavikī nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī, tadyathedam — kāmatṛṣṇā bhavatṛṣṇā vibhavatṛṣṇā, idamucyata āyuṣmantaḥ — duḥkhasamudayamāryasatyamiti.

katamaccāyuṣmanto duḥkhanirodhamāryasatyam? yastasyā eva tṛṣṇāyā aśeṣavirāganirodhastyāgaḥ pratiniḥsargo muktiranālayaḥ, idamucyata āyuṣmantaḥ — duḥkhanirodhamāryasatyamiti.

katamaccāyuṣmanto duḥkhanirodhagāminī pratipadāryasatyam? ayamevāryo'ṣṭāṅgiko mārgaḥ, tadyathedam — samyagdṛṣṭiḥ, samyaksaṃkalpaḥ, samyagvāk, samyakkarmāntaḥ, samyagājīvaḥ, samyagvyāyāmaḥ, samyaksmṛtiḥ, samyaksamādhiḥ.

katamā cāyuṣmantaḥ samyagdṛṣṭiḥ? yatkhalvāyuṣmanto duḥkhe jñānaṃ duḥkhasamudaye jñānaṃ duḥkhanirodhe jñānaṃ duḥkhanirodhagāminyāṃ pratipadi jñānam, iyamucyata āyuṣmantaḥ — samyagdṛṣṭiriti.

katamaścāyuṣmantaḥ samyaksaṃkalpaḥ? naiṣkramyasaṃkalpo'vyāpādasaṃkalpo'vihiṃsāsaṃkalpaḥ, ayamucyata āyuṣmantaḥ — samyaksaṃkalpa iti.

katamā cāyuṣmantaḥ samyagvāk? mṛṣāvādādviratiḥ, piśunāyā vāco viratiḥ, paruṣāyā vāco viratiḥ, saṃbhinnapralāpādviratiḥ, iyamucyata āyuṣmantaḥ — samyagvāgiti.

katamaścāyuṣmantaḥ samyakkarmāntaḥ? prāṇātipātādviratiḥ, adattādānādviratiḥ, kāmeṣu mithyācārādviratiḥ, ayamucyata āyuṣmantaḥ — samyakkarmānta iti.

katamaścāyuṣmantaḥ samyagājīvaḥ? ihāyuṣmanta āryaśrāvako mithyājīvaṃ prahāya samyagājīvena jīvikāṃ kalpayati, ayamucyata āyuṣmantaḥ — samyagājīva iti.

katamaścāyuṣmantaḥ samyagvyāyāmaḥ? ihāyuṣmanto bhikṣuranutpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāmanutpādāya chandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti, utpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya chandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti, anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmutpādāya chandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti, utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye'sammoṣāya bhūyobhāvāya vaipulyāya bhāvanāyai pāripūryai chandaṃ janayati vyāyacchate vīryamārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti, ayamucyata āyuṣmantaḥ — samyagvyāyāma iti.

katamā cāyuṣmantaḥ samyaksmṛtiḥ? ihāyuṣmanto bhikṣuḥ kāye kāyānudarśī viharatyātāpī saṃprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasyam. vedanāsu vedanānudarśī viharati (pūrvavat) citte cittānudarśī viharati (pūrvavat) dharmeṣu dharmānudarśī viharatyātāpī saṃprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasyam, iyamucyata āyuṣmantaḥ — samyaksmṛtiriti.

katamaścāyuṣmantaḥ samyaksamādhiḥ? ihāyuṣmanto bhikṣurvivicyeva kāmairvivicyākuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati, vitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ saṃprasādanaṃ cetasa ekodbhāvamavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānamupasaṃpadya viharati, prīteśca virāgādupekṣakaśca viharati (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānam (pūrvavat) viharati, ayamucyata āyuṣmantaḥ — samyaksamādhiriti. idamucyata āyuṣmantaḥ — duḥkhanirodhagāminī pratipadāryasatyamiti.

tathāgatenāyuṣmanto'rhatā samyaksambuddhena vārāṇasyāmṛśyavṛjane mṛgadāve'nuttaraṃ dharmacakraṃ pravartitamaprativartyaṃ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacidvā loke, yadidam — eṣāṃ caturṇāmāryasatyānāmākhyānaṃ deśanā prajñāpanā prasthāpanā vivaraṇaṃ vibhajanamuttānīkaraṇamiti.

idamavocadāyuṣmāñśāriputraḥ. āttamanasaste bhikṣava āyuṣmataḥ śāriputrasya bhāṣitamabhyanandiṣuriti.

satyavibhaṅgasūtraṃ niṣṭhitamekādaśam..

← mn140 
mn 
 mn142 →