← mn144 
 mn146 →

MN145 pūrṇāvavādasūtram

Summary: The Buddha tests the readiness of the bhikṣu Pūrṇa to undertake mission work in the notoriously fierce region of Sunāparanta through an escalating series of hypothetical persecutions. Demonstrating invincible patience (kṣānti) and radical goodwill in every scenario—even toward potential executioners—Pūrṇa wins the Master’s blessing, successfully converts the local populace, and attains final Arhatship.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे षडायतनवर्गे पूर्णाववादसूत्रं तृतीयम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान् श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। अथ खल्वायुष्मान्पूर्णः सायाह्नसमये प्रतिसंलयनाद्व्युत्थितो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसंक्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खल्वायुष्मान्पूर्णो भगवन्तमेतदवोचत् — साधु मां भदन्त भगवान्संक्षिप्तेनाववादेनाववदतु, यमहं भगवतो धर्मं श्रुत्वैको व्यपकृष्टोऽप्रमत्त आतापी प्रहितात्मा विहरेयमिति। तेन हि पूर्ण शृणु, साधु मनसिकुरु, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खल्वायुष्मान्पूर्णो भगवते प्रत्यश्रौषीत्। भगवानेतदवोचत् —

सन्ति खलु पूर्ण चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणीष्टानि कान्तानि मनापानि प्रियरूपाणि कामोपसंहितानि रञ्जनीयानि। तच्चेद्भिक्षुरभिनन्दत्यभिवदत्यध्यवसाय तिष्ठति, तस्य तदभिनन्दतोऽभिवदतोऽध्यवसाय तिष्ठत उत्पद्यते नन्दी। नन्दीसमुदयाद्दुःखसमुदयः पूर्णेति वदामि।

सन्ति खलु पूर्ण श्रोत्रविज्ञेयाः शब्दाः (पूर्ववत्) घ्राणविज्ञेया गन्धाः (पूर्ववत्) जिह्वाविज्ञेया रसाः (पूर्ववत्) कायविज्ञेयानि स्प्रष्टव्यानि (पूर्ववत्) मनोविज्ञेया धर्मा इष्टाः कान्ता मनापाः प्रियरूपाः कामोपसंहिता रञ्जनीयाः। तच्चेद्भिक्षुरभिनन्दत्यभिवदत्यध्यवसाय तिष्ठति, तस्य तदभिनन्दतोऽभिवदतोऽध्यवसाय तिष्ठत उत्पद्यते नन्दी। नन्दीसमुदयाद्दुःखसमुदयः पूर्णेति वदामि।

सन्ति च खलु पूर्ण चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणीष्टानि कान्तानि मनापानि प्रियरूपाणि कामोपसंहितानि रञ्जनीयानि। तच्चेद्भिक्षुर्नाभिनन्दति नाभिवदति नाध्यवसाय तिष्ठति, तस्य तदनभिनन्दतोऽनभिवदतोऽनध्यवसाय तिष्ठतो नन्दी निरुध्यते। नन्दीनिरोधाद्दुःखनिरोधः पूर्णेति वदामि।

सन्ति च खलु पूर्ण श्रोत्रविज्ञेयाः शब्दाः (पूर्ववत्) घ्राणविज्ञेया गन्धाः (पूर्ववत्) जिह्वाविज्ञेया रसाः (पूर्ववत्) कायविज्ञेयानि स्प्रष्टव्यानि (पूर्ववत्) मनोविज्ञेया धर्मा इष्टाः कान्ता मनापाः प्रियरूपाः कामोपसंहिता रञ्जनीयाः। तच्चेद्भिक्षुर्नाभिनन्दति नाभिवदति नाध्यवसाय तिष्ठति, तस्य तदनभिनन्दतोऽनभिवदतोऽनध्यवसाय तिष्ठतो नन्दी निरुध्यते। नन्दीनिरोधाद्दुःखनिरोधः पूर्णेति वदामि।

अनेन च त्वं पूर्ण मया संक्षिप्तेनाववादेनावोदितः कतमस्मिञ्जनपदे विहरिष्यसीति? अनेनाहं भदन्त भगवता संक्षिप्तेनाववादेनावोदितोऽस्ति सुनापरान्तो नाम जनपदस्तत्राहं विहरिष्यामीति।

चण्डाः खलु पूर्ण सुनापरान्तका मनुष्याः, परुषाः खलु पूर्ण सुनापरान्तका मनुष्याः। यदि त्वां पूर्ण सुनापरान्तका मनुष्या आक्रोक्ष्यन्ति परिभाषिष्यन्ते, तत्र ते पूर्ण किमिति भविष्यतीति? यदि मां भदन्त सुनापरान्तका मनुष्या आक्रोक्ष्यन्ति परिभाषिष्यन्ते, तत्र म एवं भविष्यति — भद्रका बतेमे सुनापरान्तका मनुष्याः, सुभद्रका बतेमे सुनापरान्तका मनुष्या यन्मे नेमे पाणिना प्रहारं ददतीति। एवमत्र भगवन्भविष्यति। एवमत्र सुगत भविष्यतीति।

यदि पुनस्ते पूर्ण सुनापरान्तका मनुष्याः पाणिना प्रहारं दास्यन्ति, तत्र पुनस्ते पूर्ण किमिति भविष्यतीति? यदि मे भदन्त सुनापरान्तका मनुष्याः पाणिना प्रहारं दास्यन्ति, तत्र म एवं भविष्यति — भद्रका बतेमे सुनापरान्तका मनुष्याः, सुभद्रका बतेमे सुनापरान्तका मनुष्या यन्मे नेमे लोष्टेन प्रहारं ददतीति। एवमत्र भगवन्भविष्यति। एवमत्र सुगत भविष्यतीति।

यदि पुनस्ते पूर्ण सुनापरान्तका मनुष्या लोष्टेन प्रहारं दास्यन्ति, तत्र पुनस्ते पूर्ण किमिति भविष्यतीति? यदि मे भदन्त सुनापरान्तका मनुष्या लोष्टेन प्रहारं दास्यन्ति, तत्र म एवं भविष्यति — भद्रका बतेमे सुनापरान्तका मनुष्याः, सुभद्रका बतेमे सुनापरान्तका मनुष्या यन्मे नेमे दण्डेन प्रहारं ददतीति। एवमत्र भगवन्भविष्यति। एवमत्र सुगत भविष्यतीति।

यदि पुनस्ते पूर्ण सुनापरान्तका मनुष्या दण्डेन प्रहारं दास्यन्ति, तत्र पुनस्ते पूर्ण किमिति भविष्यतीति? यदि मे भदन्त सुनापरान्तका मनुष्या दण्डेन प्रहारं दास्यन्ति, तत्र म एवं भविष्यति — भद्रका बतेमे सुनापरान्तका मनुष्याः, सुभद्रका बतेमे सुनापरान्तका मनुष्या यन्मे नेमे शस्त्रेण प्रहारं ददतीति। एवमत्र भगवन्भविष्यति। एवमत्र सुगत भविष्यतीति।

यदि पुनस्ते पूर्ण सुनापरान्तका मनुष्याः शस्त्रेण प्रहारं दास्यन्ति, तत्र पुनस्ते पूर्ण किमिति भविष्यतीति? यदि मे भदन्त सुनापरान्तका मनुष्याः शस्त्रेण प्रहारं दास्यन्ति, तत्र म एवं भविष्यति — भद्रका बतेमे सुनापरान्तका मनुष्याः, सुभद्रका बतेमे सुनापरान्तका मनुष्या यन्मां नेमे तीक्ष्णेन शस्त्रेण जीविताद्व्यपरोपयन्तीति। एवमत्र भगवन्भविष्यति। एवमत्र सुगत भविष्यतीति।

यदि पुनस्त्वां पूर्ण सुनापरान्तका मनुष्यास्तीक्ष्णेन शस्त्रेण जीविताद्व्यपरोपयिष्यन्ति, तत्र पुनस्ते पूर्ण किमिति भविष्यतीति? यदि मां भदन्त सुनापरान्तका मनुष्यास्तीक्ष्णेन शस्त्रेण जीविताद्व्यपरोपयिष्यन्ति, तत्र म एवं भविष्यति — सन्ति खलु भगवतः श्रावकाः काये च जीविते चार्तीयमाना ह्रीयमाणा जुगुप्समानाः शस्त्रहारकं पर्येषन्ते। तन्म इदमपर्येषितमेव शस्त्रहारकं लब्धमिति। एवमत्र भगवन्भविष्यति। एवमत्र सुगत भविष्यतीति। साधु साधु पूर्ण! शक्ष्यसि खलु त्वं पूर्णानेन दमोपशमेन समन्वागतः सुनापरान्ते जनपदे विहर्तुम्। यस्येदानीं त्वं पूर्ण कालं मन्यस इति।

अथ खल्वायुष्मान्पूर्णो भगवतो भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्थायासनाद्भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा शय्यासनं संशमय्य पात्रचीवरमादाय येन सुनापरान्तो जनपदस्तेन चारिकां प्राक्रमीत्। अनुपूर्वेण चारिकां चरन्येन सुनापरान्तो जनपदस्तदवासरत्। तत्र खल्वायुष्मान्पूर्णः सुनापरान्ते जनपदे व्यहार्षीत्। अथ खल्वायुष्मान्पूर्णस्तेनैवान्तर्वर्षेण पञ्चमात्राण्युपासकशतानि प्रत्यवीविदत्, तेनैवान्तर्वर्षेण पञ्चमात्राण्युपासिकाशतानि प्रत्यवीविदत्, तेनैवान्तर्वर्षेण तिस्रो विद्याः साक्षादकार्षीत्। अथ खल्वायुष्मान्पूर्णोऽपरेण समयेन परिनिर्वासीत्।

अथ खलु संबहुला भिक्षवो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमिषुः। उपसंक्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन्। एकान्ते निषण्णाः खलु ते भिक्षवो भगवन्तमेतदवोचन् — यः स भदन्त पूर्णो नाम कुलपुत्रो भगवता संक्षिप्तेनाववादेनावोदितः स कालगतः। तस्य का गतिः, कोऽभिसंपराय इति? पण्डितो भिक्षवः पूर्णः कुलपुत्रः प्रत्यपादि धर्मस्यानुधर्मम्, न च मां धर्माधिकरणं व्यहेठीत्। परिनिर्वृतो भिक्षवः पूर्णः कुलपुत्र इति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।

पूर्णाववादसूत्रं निष्ठितं तृतीयम्॥

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe ṣaḍāyatanavarge pūrṇāvavādasūtraṃ tṛtīyam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavān śrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. atha khalvāyuṣmānpūrṇaḥ sāyāhnasamaye pratisaṃlayanādvyutthito yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṃkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalvāyuṣmānpūrṇo bhagavantametadavocat — sādhu māṃ bhadanta bhagavānsaṃkṣiptenāvavādenāvavadatu, yamahaṃ bhagavato dharmaṃ śrutvaiko vyapakṛṣṭo'pramatta ātāpī prahitātmā vihareyamiti. tena hi pūrṇa śṛṇu, sādhu manasikuru, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalvāyuṣmānpūrṇo bhagavate pratyaśrauṣīt. bhagavānetadavocat —

santi khalu pūrṇa cakṣurvijñeyāni rūpāṇīṣṭāni kāntāni manāpāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni. taccedbhikṣurabhinandatyabhivadatyadhyavasāya tiṣṭhati, tasya tadabhinandato'bhivadato'dhyavasāya tiṣṭhata utpadyate nandī. nandīsamudayādduḥkhasamudayaḥ pūrṇeti vadāmi.

santi khalu pūrṇa śrotravijñeyāḥ śabdāḥ (pūrvavat) ghrāṇavijñeyā gandhāḥ (pūrvavat) jihvāvijñeyā rasāḥ (pūrvavat) kāyavijñeyāni spraṣṭavyāni (pūrvavat) manovijñeyā dharmā iṣṭāḥ kāntā manāpāḥ priyarūpāḥ kāmopasaṃhitā rañjanīyāḥ. taccedbhikṣurabhinandatyabhivadatyadhyavasāya tiṣṭhati, tasya tadabhinandato'bhivadato'dhyavasāya tiṣṭhata utpadyate nandī. nandīsamudayādduḥkhasamudayaḥ pūrṇeti vadāmi.

santi ca khalu pūrṇa cakṣurvijñeyāni rūpāṇīṣṭāni kāntāni manāpāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni. taccedbhikṣurnābhinandati nābhivadati nādhyavasāya tiṣṭhati, tasya tadanabhinandato'nabhivadato'nadhyavasāya tiṣṭhato nandī nirudhyate. nandīnirodhādduḥkhanirodhaḥ pūrṇeti vadāmi.

santi ca khalu pūrṇa śrotravijñeyāḥ śabdāḥ (pūrvavat) ghrāṇavijñeyā gandhāḥ (pūrvavat) jihvāvijñeyā rasāḥ (pūrvavat) kāyavijñeyāni spraṣṭavyāni (pūrvavat) manovijñeyā dharmā iṣṭāḥ kāntā manāpāḥ priyarūpāḥ kāmopasaṃhitā rañjanīyāḥ. taccedbhikṣurnābhinandati nābhivadati nādhyavasāya tiṣṭhati, tasya tadanabhinandato'nabhivadato'nadhyavasāya tiṣṭhato nandī nirudhyate. nandīnirodhādduḥkhanirodhaḥ pūrṇeti vadāmi.

anena ca tvaṃ pūrṇa mayā saṃkṣiptenāvavādenāvoditaḥ katamasmiñjanapade vihariṣyasīti? anenāhaṃ bhadanta bhagavatā saṃkṣiptenāvavādenāvodito'sti sunāparānto nāma janapadastatrāhaṃ vihariṣyāmīti.

caṇḍāḥ khalu pūrṇa sunāparāntakā manuṣyāḥ, paruṣāḥ khalu pūrṇa sunāparāntakā manuṣyāḥ. yadi tvāṃ pūrṇa sunāparāntakā manuṣyā ākrokṣyanti paribhāṣiṣyante, tatra te pūrṇa kimiti bhaviṣyatīti? yadi māṃ bhadanta sunāparāntakā manuṣyā ākrokṣyanti paribhāṣiṣyante, tatra ma evaṃ bhaviṣyati — bhadrakā bateme sunāparāntakā manuṣyāḥ, subhadrakā bateme sunāparāntakā manuṣyā yanme neme pāṇinā prahāraṃ dadatīti. evamatra bhagavanbhaviṣyati. evamatra sugata bhaviṣyatīti.

yadi punaste pūrṇa sunāparāntakā manuṣyāḥ pāṇinā prahāraṃ dāsyanti, tatra punaste pūrṇa kimiti bhaviṣyatīti? yadi me bhadanta sunāparāntakā manuṣyāḥ pāṇinā prahāraṃ dāsyanti, tatra ma evaṃ bhaviṣyati — bhadrakā bateme sunāparāntakā manuṣyāḥ, subhadrakā bateme sunāparāntakā manuṣyā yanme neme loṣṭena prahāraṃ dadatīti. evamatra bhagavanbhaviṣyati. evamatra sugata bhaviṣyatīti.

yadi punaste pūrṇa sunāparāntakā manuṣyā loṣṭena prahāraṃ dāsyanti, tatra punaste pūrṇa kimiti bhaviṣyatīti? yadi me bhadanta sunāparāntakā manuṣyā loṣṭena prahāraṃ dāsyanti, tatra ma evaṃ bhaviṣyati — bhadrakā bateme sunāparāntakā manuṣyāḥ, subhadrakā bateme sunāparāntakā manuṣyā yanme neme daṇḍena prahāraṃ dadatīti. evamatra bhagavanbhaviṣyati. evamatra sugata bhaviṣyatīti.

yadi punaste pūrṇa sunāparāntakā manuṣyā daṇḍena prahāraṃ dāsyanti, tatra punaste pūrṇa kimiti bhaviṣyatīti? yadi me bhadanta sunāparāntakā manuṣyā daṇḍena prahāraṃ dāsyanti, tatra ma evaṃ bhaviṣyati — bhadrakā bateme sunāparāntakā manuṣyāḥ, subhadrakā bateme sunāparāntakā manuṣyā yanme neme śastreṇa prahāraṃ dadatīti. evamatra bhagavanbhaviṣyati. evamatra sugata bhaviṣyatīti.

yadi punaste pūrṇa sunāparāntakā manuṣyāḥ śastreṇa prahāraṃ dāsyanti, tatra punaste pūrṇa kimiti bhaviṣyatīti? yadi me bhadanta sunāparāntakā manuṣyāḥ śastreṇa prahāraṃ dāsyanti, tatra ma evaṃ bhaviṣyati — bhadrakā bateme sunāparāntakā manuṣyāḥ, subhadrakā bateme sunāparāntakā manuṣyā yanmāṃ neme tīkṣṇena śastreṇa jīvitādvyaparopayantīti. evamatra bhagavanbhaviṣyati. evamatra sugata bhaviṣyatīti.

yadi punastvāṃ pūrṇa sunāparāntakā manuṣyāstīkṣṇena śastreṇa jīvitādvyaparopayiṣyanti, tatra punaste pūrṇa kimiti bhaviṣyatīti? yadi māṃ bhadanta sunāparāntakā manuṣyāstīkṣṇena śastreṇa jīvitādvyaparopayiṣyanti, tatra ma evaṃ bhaviṣyati — santi khalu bhagavataḥ śrāvakāḥ kāye ca jīvite cārtīyamānā hrīyamāṇā jugupsamānāḥ śastrahārakaṃ paryeṣante. tanma idamaparyeṣitameva śastrahārakaṃ labdhamiti. evamatra bhagavanbhaviṣyati. evamatra sugata bhaviṣyatīti. sādhu sādhu pūrṇa! śakṣyasi khalu tvaṃ pūrṇānena damopaśamena samanvāgataḥ sunāparānte janapade vihartum. yasyedānīṃ tvaṃ pūrṇa kālaṃ manyasa iti.

atha khalvāyuṣmānpūrṇo bhagavato bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanādbhagavantamabhivādya pradakṣiṇaṃ kṛtvā śayyāsanaṃ saṃśamayya pātracīvaramādāya yena sunāparānto janapadastena cārikāṃ prākramīt. anupūrveṇa cārikāṃ caranyena sunāparānto janapadastadavāsarat. tatra khalvāyuṣmānpūrṇaḥ sunāparānte janapade vyahārṣīt. atha khalvāyuṣmānpūrṇastenaivāntarvarṣeṇa pañcamātrāṇyupāsakaśatāni pratyavīvidat, tenaivāntarvarṣeṇa pañcamātrāṇyupāsikāśatāni pratyavīvidat, tenaivāntarvarṣeṇa tisro vidyāḥ sākṣādakārṣīt. atha khalvāyuṣmānpūrṇo'pareṇa samayena parinirvāsīt.

atha khalu saṃbahulā bhikṣavo yena bhagavāṃstenopasamakramiṣuḥ. upasaṃkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadan. ekānte niṣaṇṇāḥ khalu te bhikṣavo bhagavantametadavocan — yaḥ sa bhadanta pūrṇo nāma kulaputro bhagavatā saṃkṣiptenāvavādenāvoditaḥ sa kālagataḥ. tasya kā gatiḥ, ko'bhisaṃparāya iti? paṇḍito bhikṣavaḥ pūrṇaḥ kulaputraḥ pratyapādi dharmasyānudharmam, na ca māṃ dharmādhikaraṇaṃ vyaheṭhīt. parinirvṛto bhikṣavaḥ pūrṇaḥ kulaputra iti.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.

pūrṇāvavādasūtraṃ niṣṭhitaṃ tṛtīyam..

← mn144 
mn 
 mn146 →