Summary: Venerable Nandaka instructs five hundred bhikṣuṇīs on the impermanence, suffering, and selflessness of the six internal and external sense bases and their corresponding consciousnesses. Using the graphic simile of a butcher skillfully dissecting a cow to sever its internal tendons, he demonstrates how noble wisdom (prajñā) excises the defilements binding awareness to the senses, leading all the nuns to noble fruition.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे षडायतनवर्गे नन्दकाववादसूत्रं चतुर्थम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे । अथ खलु महाप्रजावती गौतमी पञ्चमात्रैर्भिक्षुणीशतैः सार्धं येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्तेऽस्थात् । एकान्ते स्थिता खलु महाप्रजावती गौतमी भगवन्तमेतदवोचत् — अववदतु भदन्त भगवान्भिक्षुणीः, अनुशास्तु भदन्त भगवान्भिक्षुणीः, करोतु भदन्त भगवान्भिक्षुणीनां धार्म्यां कथामिति ।
तेन खलु पुनः समयेन स्थविरा भिक्षवो भिक्षुणीरवावदन्पर्यायेण । आयुष्मान्नन्दको नैच्छद्भिक्षुणीरववदितुं पर्यायेण । अथ खलु भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयत — कस्य नु खल्वानन्दाद्य पर्यायो भिक्षुणीरववदितुं पर्यायेणेति ? सर्वैरेव भदन्त कृतः पर्यायो भिक्षुणीरववदितुं पर्यायेण । अयं भदन्तायुष्मान्नन्दको नेच्छति भिक्षुणीरववदितुं पर्यायेणेति ।
अथ खलु भगवानायुष्मन्तं नन्दकमामन्त्रयत — अववद नन्दक भिक्षुणीः, अनुशाधि नन्दक भिक्षुणीः, कुरु त्वं ब्राह्मण भिक्षुणीनां धार्म्यां कथामिति । एवं भदन्तेति खल्वायुष्मान्नन्दको भगवतः प्रतिश्रुत्य पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय श्रावस्तीं पिण्डाय प्राविक्षत् । श्रावस्त्यां पिण्डाय चरित्वा पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्त आत्मद्वितीयो येन राजकारामस्तेनोपसमक्रमीत् । अद्राक्षुः खलु ता भिक्षुण्य आयुष्मन्तं नन्दकं दूरत एवागच्छन्तम् । दृष्ट्वासनं प्राजिज्ञपन्नपश्च पादाभ्यामुपातिष्ठिपन् । न्यषदत्खल्वायुष्मान्नन्दकः प्रज्ञप्त आसने । निषद्य पादौ प्राचिक्षलत् । ता अपि खलु भिक्षुण्य आयुष्मन्तं नन्दकमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन् । एकान्ते निषण्णाः खलु ता भिक्षुणीरायुष्मान्नन्दक एतदवोचत् — प्रतिप्रश्नकथा खलु भगिन्यो भविष्यति । तत्राजानतीभिराजानीम इति स्याद्वचनीयम्, नाजानतीभिर्नाजानीम इति स्याद्वचनीयम् । यस्या वा पुनः स्यात्काङ्क्षा वा विमतिर्वाहमेव तत्र प्रतिप्रष्टव्यः — इदं भदन्त कथम्, अस्य कोऽर्थ इति ? एतावतापि वयं भदन्तार्यस्य नन्दकस्यात्तमनसोऽभिराद्धा यन्न आर्यो नन्दकः प्रवारयतीति ।
तत्किं मन्यध्वे भगिन्यः, चक्षुर्नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति ? दुःखं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं कल्पं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष मे आत्मेति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्किं मन्यध्वे भगिन्यः, श्रोत्रं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त (पूर्ववत्) घ्राणं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त — जिह्वा नित्या वानित्या वेति ? अनित्या भदन्त — कायो नित्यो वानित्यो वेति ? अनित्यो भदन्त — मनो नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति ? दुःखं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं कल्पं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष मे आत्मेति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? पूर्वमेव न एतद्भदन्त यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया सुदृष्टम् — इत्यपीमानि षडाध्यात्मिकान्यायतनान्यनित्यानीति । साधु साधु भगिन्यः ! एवं ह्येतद्भगिन्यो भवत्यार्यश्रावकस्य यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यतः ।
तत्किं मन्यध्वे भगिन्यः, रूपाणि नित्यानि वानित्यानि वेति ? अनित्यानि भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति ? दुःखं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं कल्पं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष मे आत्मेति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्किं मन्यध्वे भगिन्यः, शब्दा नित्या वानित्या वेति ? अनित्या भदन्त (पूर्ववत्) गन्धा नित्या वानित्या वेति ? अनित्या भदन्त — रसा नित्या वानित्या वेति ? अनित्या भदन्त — स्प्रष्टव्यानि नित्यानि वानित्यानि वेति ? अनित्यानि भदन्त — धर्मा नित्या वानित्या वेति ? अनित्या भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति ? दुःखं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं कल्पं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष मे आत्मेति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? पूर्वमेव न एतद्भदन्त यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया सुदृष्टम् — इत्यपीमानि षड्बाह्यान्यायतनान्यनित्यानीति । साधु साधु भगिन्यः ! एवं ह्येतद्भगिन्यो भवत्यार्यश्रावकस्य यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यतः ।
तत्किं मन्यध्वे भगिन्यः, चक्षुर्विज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति ? दुःखं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं कल्पं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष मे आत्मेति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्किं मन्यध्वे भगिन्यः, श्रोत्रविज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त (पूर्ववत्) घ्राणविज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त — जिह्वाविज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त — कायविज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त — मनोविज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति ? दुःखं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं कल्पं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष मे आत्मेति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? पूर्वमेव न एतद्भदन्त यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया सुदृष्टम् — इत्यपीमे षड्विज्ञानकाया अनित्या इति । साधु साधु भगिन्यः ! एवं ह्येतद्भगिन्यो भवत्यार्यश्रावकस्य यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यतः ।
तद्यथापि भगिन्यस्तैलप्रदीपस्य ज्वलतस्तैलमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, वर्तिरप्यनित्या विपरिणामधर्मा, अर्चिरप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, आभाप्यनित्या विपरिणामधर्मा । यो नु खलु भगिन्य एवं वदेत् — अमुष्य तैलप्रदीपस्य ज्वलतस्तैलमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, वर्तिरप्यनित्या विपरिणामधर्मा, अर्चिरप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, या च खल्वस्याभा सा नित्या ध्रुवा शाश्वत्यविपरिणामधर्मेति, सम्यग्नु खलु स भगिन्यो वदन्वदेदिति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? अमुष्य हि भदन्त तैलप्रदीपस्य ज्वलतस्तैलमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, वर्तिरप्यनित्या विपरिणामधर्मा, अर्चिरप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, प्रागेवास्याभानित्या विपरिणामधर्मेति । एवमेव खलु भगिन्यो यो नु खल्वेवं वदेत् — षट्खल्विमान्याध्यात्मिकान्यायतनान्यनित्यानि, यच्च खलु षडाध्यात्मिकान्यायतनानि प्रतीत्य प्रतिसंवेदयते सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा तन्नित्यं ध्रुवं शाश्वतमविपरिणामधर्ममिति, सम्यग्नु खलु स भगिन्यो वदन्वदेदिति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? तज्जं तज्जं भदन्त प्रत्ययं प्रतीत्य तज्जास्तज्जा वेदना उत्पद्यन्ते । तज्जस्य तज्जस्य प्रत्ययस्य निरोधात्तज्जास्तज्जा वेदना निरुध्यन्त इति । साधु साधु भगिन्यः ! एवं ह्येतद्भगिन्यो भवत्यार्यश्रावकस्य यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यतः ।
तद्यथापि भगिन्यो महतो वृक्षस्य तिष्ठतः सारवतो मूलमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, स्कन्धोऽप्यनित्यो विपरिणामधर्मः, शाखापलाशमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, छायाप्यनित्या विपरिणामधर्मा । यो नु खलु भगिन्य एवं वदेत् — अमुष्य महतो वृक्षस्य तिष्ठतः सारवतो मूलमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, स्कन्धोऽप्यनित्यो विपरिणामधर्मः, शाखापलाशमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, या च खल्वस्य च्छाया सा नित्या ध्रुवा शाश्वत्यविपरिणामधर्मेति, सम्यग्नु खलु स भगिन्यो वदन्वदेदिति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? अमुष्य हि भदन्त महतो वृक्षस्य तिष्ठतः सारवतो मूलमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, स्कन्धोऽप्यनित्यो विपरिणामधर्मः, शाखापलाशमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, प्रागेवास्य च्छायानित्या विपरिणामधर्मेति । एवमेव खलु भगिन्यो यो नु खल्वेवं वदेत् — षट्खल्विमानि बाह्यान्यायतनान्यनित्यानि । यच्च खलु षड्बाह्यान्यायतनानि प्रतीत्य प्रतिसंवेदयते सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा तन्नित्यं ध्रुवं शाश्वतमविपरिणामधर्ममिति, सम्यग्नु खलु स भगिन्यो वदन्वदेदिति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? तज्जं तज्जं भदन्त प्रत्ययं प्रतीत्य तज्जास्तज्जा वेदना उत्पद्यन्ते । तज्जस्य तज्जस्य प्रत्ययस्य निरोधात्तज्जास्तज्जा वेदना निरुध्यन्त इति । साधु साधु भगिन्यः ! एवं ह्येतद्भगिन्यो भवत्यार्यश्रावकस्य यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यतः ।
तद्यथापि भगिन्यो दक्षो गोघातको वा गोघातकान्तेवासी वा गां हत्वा तीक्ष्णेन गोविकर्तनेन गां सङ्कृन्तेदनुपहत्यान्तरं मांसकायमनुपहत्य बाह्यं चर्मकायम् । यद्यदेव तत्रान्तरा वलिमांसमन्तरा स्नाय्वन्तरा बन्धनं तत्तदेव तीक्ष्णेन गोविकर्तनेन सञ्छिन्द्यात्सङ्कृन्तेत्सम्प्रकृन्तेत्सम्परिकृन्तेत् । सञ्छिद्य सङ्कृत्य सम्प्रकृत्य सम्परिकृत्य विधूय बाह्यं चर्मकायं तेनैव चर्मणा तां गां प्रतिच्छाद्यैवं वदेत् — तथैवेयं गौः संयुक्तानेनैव चर्मणेति, सम्यग्नु खलु स भगिन्यो वदन्वदेदिति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? असौ हि भदन्त दक्षो गोघातको वा गोघातकान्तेवासी वा गां हत्वा तीक्ष्णेन गोविकर्तनेन गां सङ्कृन्तेदनुपहत्यान्तरं मांसकायमनुपहत्य बाह्यं चर्मकायम् । यद्यदेव तत्रान्तरा वलिमांसमन्तरा स्नाय्वन्तरा बन्धनं तत्तदेव तीक्ष्णेन गोविकर्तनेन सञ्छिन्द्यात्सङ्कृन्तेत्सम्प्रकृन्तेत्सम्परिकृन्तेत् । सञ्छिद्य सङ्कृत्य सम्प्रकृत्य सम्परिकृत्य विधूय बाह्यं चर्मकायं तेनैव चर्मणा तां गां प्रतिच्छाद्य यद्यपि स एवं वदेत् — तथैवेयं गौः संयुक्तानेनैव चर्मणेति, अथ खलु सा गौर्विसंयुक्ता तेनैव चर्मणेति ।
उपमा खलु मयेयं भगिन्यः कृतार्थस्य विज्ञापनाय । अयमेवात्रार्थः — आन्तरो मांसकाय इति खलु भगिन्यः षण्णामेतदाध्यात्मिकानामायतनानामधिवचनम्, बाह्यश्चर्मकाय इति खलु भगिन्यः षण्णामेतद्बाह्यानामायतनानामधिवचनम्, अन्तरा वलिमांसमन्तरा स्नाय्वन्तरा बन्धनमिति खलु भगिन्यो नन्दीरागस्यैतदधिवचनम्, तीक्ष्णं गोविकर्तनमिति खलु भगिन्य आर्याया एतत्प्रज्ञाया अधिवचनम्, येयमार्या प्रज्ञान्तरा क्लेशमन्तरा संयोजनमन्तरा बन्धनं सञ्छिनत्ति सङ्कृन्तति सम्प्रकृन्तति सम्परिकृन्तति ।
सप्त खलु पुनरिमानि भगिन्यो बोध्यङ्गानि, येषां भावितत्वाद्बहुलीकृतत्वाद्भिक्षुरास्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरति । कतमानि सप्त ? इह भगिन्यो भिक्षुः स्मृतिसम्बोध्यङ्गं भावयति विवेकनिःश्रितं विरागनिःश्रितं निरोधनिःश्रितं व्यवसर्गपरिणामि, धर्मप्रविचयसम्बोध्यङ्गं भावयति (पूर्ववत्) वीर्यसम्बोध्यङ्गं भावयति — प्रीतिसम्बोध्यङ्गं भावयति — प्रस्रब्धिसम्बोध्यङ्गं भावयति — समाधिसम्बोध्यङ्गं भावयति — उपेक्षासम्बोध्यङ्गं भावयति विवेकनिःश्रितं विरागनिःश्रितं निरोधनिःश्रितं व्यवसर्गपरिणामि । इमानि खलु भगिन्यः सप्त बोध्यङ्गानि, येषां भावितत्वाद्बहुलीकृतत्वाद्भिक्षुरास्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरतीति ।
अथ खल्वायुष्मान्नन्दकस्ता भिक्षुणीरनेनाववादेनाववद्योदयूयुजत् — गच्छत भगिन्यः, काल इति । अथ खलु ता भिक्षुण्य आयुष्मतो नन्दकस्य भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्थायासनादायुष्मन्तं नन्दकमभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा येन भगवांस्तेनोपसमक्रमिषुः, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्तेऽस्थुः । एकान्ते स्थिताः खलु ता भिक्षुणीर्भगवानेतदवोचत् — गच्छत भिक्षुण्यः, काल इति । अथ खलु ता भिक्षुण्यो भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा प्राक्रमिषुः । अथ खलु भगवानचिरप्रक्रान्तासु तासु भिक्षुणीषु भिक्षूनामन्त्रयत — तद्यथापि भिक्षवस्तदहन्युपवसथे चातुर्दशे न भवति बहोर्जनस्य काङ्क्षा वा विमतिर्वा — ऊनो नु खलु चन्द्रः, पूर्णो नु खलु चन्द्र इति, अथ खल्वूनश्चन्द्र इत्येव भवति । एवमेव खलु भिक्षवस्ता भिक्षुण्यो नन्दकस्य धर्मदेशनयात्तमनसो भवन्ति नो च खलु परिपूर्णसङ्कल्पा इति ।
अथ खलु भगवानायुष्मन्तं नन्दकमामन्त्रयत — तेन हि त्वं नन्दक श्वोऽपि ता भिक्षुणीस्तेनैवाववादेनाववदेरिति । एवं भदन्तेति खल्वायुष्मान्नन्दको भगवतः प्रत्यश्रौषीत् । अथ खल्वायुष्मान्नन्दकस्तस्या रात्रेरत्ययेन पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय श्रावस्तीं पिण्डाय प्राविक्षत् । श्रावस्त्यां पिण्डाय चरित्वा पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्त आत्मद्वितीयो येन राजकारामस्तेनोपसमक्रमीत् । अद्राक्षुः खलु ता भिक्षुण्य आयुष्मन्तं नन्दकं दूरत एवागच्छन्तम् । दृष्ट्वासनं प्राजिज्ञपन्नपश्च पादाभ्यामुपातिष्ठिपन् । न्यषदत्खल्वायुष्मान्नन्दकः प्रज्ञप्त आसने । निषद्य पादौ प्राचिक्षलत् । ता अपि खलु भिक्षुण्य आयुष्मन्तं नन्दकमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन् । एकान्ते निषण्णाः खलु ता भिक्षुणीरायुष्मान्नन्दक एतदवोचत् — प्रतिप्रश्नकथा खलु भगिन्यो भविष्यति । तत्राजानतीभिराजानीम इति स्याद्वचनीयम्, नाजानतीभिर्नाजानीम इति स्याद्वचनीयम् । यस्या वा पुनः स्यात्काङ्क्षा वा विमतिर्वाहमेव तत्र प्रतिप्रष्टव्यः — इदं भदन्त कथम्, अस्य कोऽर्थ इति । एतावतापि वयं भदन्तार्यस्य नन्दकस्यात्तमनसोऽभिराद्धा यन्न आर्यो नन्दकः प्रवारयतीति ।
तत्किं मन्यध्वे भगिन्यः, चक्षुर्नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति ? दुःखं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं कल्पं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष मे आत्मेति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्किं मन्यध्वे भगिन्यः, श्रोत्रं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त (पूर्ववत्) घ्राणं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त — जिह्वा — कायो — मनो नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति ? दुःखं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं कल्पं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष मे आत्मेति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? पूर्वमेव न एतद्भदन्त यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया सुदृष्टम् — इत्यपीमानि षडाध्यात्मिकान्यायतनान्यनित्यानीति । साधु साधु भगिन्यः ! एवं ह्येतद्भगिन्यो भवत्यार्यश्रावकस्य यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यतः ।
तत्किं मन्यध्वे भगिन्यः, रूपाणि नित्यानि वानित्यानि वेति ? अनित्यानि भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति ? दुःखं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं कल्पं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष मे आत्मेति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्किं मन्यध्वे भगिन्यः, शब्दा नित्या वानित्या वेति ? अनित्या भदन्त (पूर्ववत्) गन्धा नित्या वानित्या वेति ? अनित्या भदन्त — रसा नित्या वानित्या वेति ? अनित्या भदन्त — स्प्रष्टव्यानि नित्यानि वानित्यानि वेति ? अनित्यानि भदन्त — धर्मा नित्या वानित्या वेति ? अनित्या भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति ? दुःखं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं कल्पं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष मे आत्मेति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? पूर्वमेव न एतद्भदन्त यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया सुदृष्टम् — इत्यपीमानि षड्बाह्यान्यायतनान्यनित्यानीति । साधु साधु भगिन्यः ! एवं ह्येतद्भगिन्यो भवत्यार्यश्रावकस्य यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यतः ।
तत्किं मन्यध्वे भगिन्यः, चक्षुर्विज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त (पूर्ववत्) श्रोत्रविज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त — घ्राणविज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त — जिह्वाविज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त — कायविज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त — मनोविज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति ? अनित्यं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति ? दुःखं भदन्त । यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं कल्पं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष मे आत्मेति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? पूर्वमेव न एतद्भदन्त यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया सुदृष्टम् — इत्यपीमे षड्विज्ञानकाया अनित्या इति । साधु साधु भगिन्यः ! एवं ह्येतद्भगिन्यो भवत्यार्यश्रावकस्य यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यतः ।
तद्यथापि भगिन्यस्तैलप्रदीपस्य ज्वलतस्तैलमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, वर्तिरप्यनित्या विपरिणामधर्मा, अर्चिरप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, आभाप्यनित्या विपरिणामधर्मा । यो नु खलु भगिन्य एवं वदेत् — अमुष्य तैलप्रदीपस्य ज्वलतस्तैलमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, वर्तिरप्यनित्या विपरिणामधर्मा, अर्चिरप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, या च खल्वस्याभा सा नित्या ध्रुवा शाश्वत्यविपरिणामधर्मेति, सम्यग्नु खलु स भगिन्यो वदन्वदेदिति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? अमुष्य हि भदन्त तैलप्रदीपस्य ज्वलतस्तैलमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, वर्तिरप्यनित्या विपरिणामधर्मा, अर्चिरप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, प्रागेवास्याभानित्या विपरिणामधर्मेति । एवमेव खलु भगिन्यो यो नु खल्वेवं वदेत् — षट्खल्विमान्याध्यात्मिकान्यायतनान्यनित्यानि । यच्च खलु षडाध्यात्मिकान्यायतनानि प्रतीत्य प्रतिसंवेदयते सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा तन्नित्यं ध्रुवं शाश्वतमविपरिणामधर्ममिति, सम्यग्नु खलु स भगिन्यो वदन्वदेदिति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? तज्जं तज्जं भदन्त प्रत्ययं प्रतीत्य तज्जास्तज्जा वेदना उत्पद्यन्ते । तज्जस्य तज्जस्य प्रत्ययस्य निरोधात्तज्जास्तज्जा वेदना निरुध्यन्त इति । साधु साधु भगिन्यः ! एवं ह्येतद्भगिन्यो भवत्यार्यश्रावकस्य यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यतः ।
तद्यथापि भगिन्यो महतो वृक्षस्य तिष्ठतः सारवतो मूलमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, स्कन्धोऽप्यनित्यो विपरिणामधर्मः, शाखापलाशमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, छायाप्यनित्या विपरिणामधर्मा । यो नु खलु भगिन्य एवं वदेत् — अमुष्य महतो वृक्षस्य तिष्ठतः सारवतो मूलमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, स्कन्धोऽप्यनित्यो विपरिणामधर्मः, शाखापलाशमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, या च खल्वस्य च्छाया सा नित्या ध्रुवा शाश्वत्यविपरिणामधर्मेति, सम्यग्नु खलु स भगिन्यो वदन्वदेदिति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? अमुष्य हि भदन्त महतो वृक्षस्य तिष्ठतः सारवतो मूलमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, स्कन्धोऽप्यनित्यो विपरिणामधर्मः, शाखापलाशमप्यनित्यं विपरिणामधर्मम्, प्रागेवास्य च्छायानित्या विपरिणामधर्मेति । एवमेव खलु भगिन्यो यो नु खल्वेवं वदेत् — षट्खल्विमानि बाह्यान्यायतनान्यनित्यानि । यच्च खलु बाह्यान्यायतनानि प्रतीत्य प्रतिसंवेदयते सुखं वा दुःखं वादुःखमसुखं वा तन्नित्यं ध्रुवं शाश्वतमविपरिणामधर्ममिति, सम्यग्नु खलु स भगिन्यो वदन्वदेदिति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? तज्जं तज्जं भदन्त प्रत्ययं प्रतीत्य तज्जास्तज्जा वेदना उत्पद्यन्ते । तज्जस्य तज्जस्य प्रत्ययस्य निरोधात्तज्जास्तज्जा वेदना निरुध्यन्त इति । साधु साधु भगिन्यः ! एवं ह्येतद्भगिन्यो भवत्यार्यश्रावकस्य यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यतः ।
तद्यथापि भगिन्यो दक्षो गोघातको वा गोघातकान्तेवासी वा गां हत्वा तीक्ष्णेन गोविकर्तनेन गां सङ्कृन्तेदनुपहत्यान्तरं मांसकायमनुपहत्य बाह्यं चर्मकायम् । यद्यदेव तत्रान्तरा वलिमांसमन्तरा स्नाय्वन्तरा बन्धनं तत्तदेव तीक्ष्णेन गोविकर्तनेन सञ्छिन्द्यात्सङ्कृन्तेत्सम्प्रकृन्तेत्सम्परिकृन्तेत् । सञ्छिद्य सङ्कृत्य सम्प्रकृत्य सम्परिकृत्य विधूय बाह्यं चर्मकायं तेनैव चर्मणा तां गां प्रतिच्छाद्यैवं वदेत् — तथैवेयं गौः संयुक्तानेनैव चर्मणेति, सम्यग्नु खलु स भगिन्यो वदन्वदेदिति ? नो ह्येतद्भदन्त । तत्कस्य हेतोः ? असौ हि भदन्त दक्षो गोघातको वा गोघातकान्तेवासी वा गां हत्वा तीक्ष्णेन गोविकर्तनेन गां सङ्कृन्तेदनुपहत्यान्तरं मांसकायमनुपहत्य बाह्यं चर्मकायम् । यद्यदेव तत्रान्तरा वलिमांसमन्तरा स्नाय्वन्तरा बन्धनं तत्तदेव तीक्ष्णेन गोविकर्तनेन सञ्छिन्द्यात्सङ्कृन्तेत्सम्प्रकृन्तेत्सम्परिकृन्तेत् । सञ्छिद्य सङ्कृत्य सम्प्रकृत्य सम्परिकृत्य विधूय बाह्यं चर्मकायं तेनैव चर्मणा तां गां प्रतिच्छाद्य यद्यपि स एवं वदेत् — तथैवेयं गौः संयुक्तानेनैव चर्मणेति, अथ खलु सा गौर्विसंयुक्ता तेनैव चर्मणेति ।
उपमा खलु मयेयं भगिन्यः कृतार्थस्य विज्ञापनाय, अयमेवात्रार्थः । आन्तरो मांसकाय इति खलु भगिन्यः षण्णामेतदाध्यात्मिकानामायतनानामधिवचनम्, बाह्यश्चर्मकाय इति खलु भगिन्यः षण्णामेतद्बाह्यानामायतनानामधिवचनम्, अन्तरा वलिमांसमन्तरा स्नाय्वन्तरा बन्धनमिति खलु भगिन्यो नन्दीरागस्यैतदधिवचनम्, तीक्ष्णं गोविकर्तनमिति खलु भगिन्य आर्याया एतत्प्रज्ञाया अधिवचनम्, येयमार्या प्रज्ञान्तरा क्लेशमन्तरा संयोजनमन्तरा बन्धनं सञ्छिनत्ति सङ्कृन्तति सम्प्रकृन्तति सम्परिकृन्तति ।
सप्त खलु पुनरिमानि भगिन्यो बोध्यङ्गानि, येषां भावितत्वाद्बहुलीकृतत्वाद्भिक्षुरास्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरति । कतमानि सप्त ? इह भगिन्यो भिक्षुः स्मृतिसम्बोध्यङ्गं भावयति विवेकनिःश्रितं विरागनिःश्रितं निरोधनिःश्रितं व्यवसर्गपरिणामि । धर्मप्रविचयसम्बोध्यङ्गं भावयति (पूर्ववत्) वीर्यसम्बोध्यङ्गं भावयति — प्रीतिसम्बोध्यङ्गं भावयति — प्रस्रब्धिसम्बोध्यङ्गं भावयति — समाधिसम्बोध्यङ्गं भावयति — उपेक्षासम्बोध्यङ्गं भावयति विवेकनिःश्रितं विरागनिःश्रितं निरोधनिःश्रितं व्यवसर्गपरिणामि । इमानि खलु भगिन्यः सप्त बोध्यङ्गानि येषां भावितत्वाद्बहुलीकृतत्वाद्भिक्षुरास्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरतीति ।
अथ खल्वायुष्मान्नन्दकस्ता भिक्षुणीरनेनाववादेनाववद्योदयूयुजत् — गच्छत भगिन्यः, काल इति । अथ खलु ता भिक्षुण्य आयुष्मतो नन्दकस्य भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्थायासनादायुष्मन्तं नन्दकमभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा येन भगवांस्तेनोपसमक्रमिषुः, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्तेऽस्थुः । एकान्ते स्थिताः खलु ता भिक्षुणीर्भगवानेतदवोचत् — गच्छत भिक्षुण्यः, काल इति । अथ खलु ता भिक्षुण्यो भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा प्राक्रमिषुः । अथ खलु भगवानचिरप्रक्रान्तासु तासु भिक्षुणीषु भिक्षूनामन्त्रयत — तद्यथापि भिक्षवस्तदहन्युपवसथे पञ्चदशे न भवति बहोर्जनस्य काङ्क्षा वा विमतिर्वा — ऊनो नु खलु चन्द्रः, पूर्णो नु खलु चन्द्र इति, अथ खलु पूर्णश्चन्द्र इत्येव भवति, एवमेव खलु भिक्षवस्ता भिक्षुण्यो नन्दकस्य धर्मदेशनयात्तमनसश्चैव परिपूर्णसङ्कल्पाश्च । तेषां भिक्षवः पञ्चानां भिक्षुणीशतानां या पश्चिमा भिक्षुणी सा स्रोतआपन्नाविनिपातधर्मा नियता सम्बोधिपरायणेति ।
इदमवोचद्भगवान् । आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति ।
नन्दकाववादसूत्रं निष्ठितं चतुर्थम् ॥
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe ṣaḍāyatanavarge nandakāvavādasūtraṃ caturtham
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānśrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme . atha khalu mahāprajāvatī gautamī pañcamātrairbhikṣuṇīśataiḥ sārdhaṃ yena bhagavāṃstenopasamakramīt, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte'sthāt . ekānte sthitā khalu mahāprajāvatī gautamī bhagavantametadavocat — avavadatu bhadanta bhagavānbhikṣuṇīḥ, anuśāstu bhadanta bhagavānbhikṣuṇīḥ, karotu bhadanta bhagavānbhikṣuṇīnāṃ dhārmyāṃ kathāmiti .
tena khalu punaḥ samayena sthavirā bhikṣavo bhikṣuṇīravāvadanparyāyeṇa . āyuṣmānnandako naicchadbhikṣuṇīravavadituṃ paryāyeṇa . atha khalu bhagavānāyuṣmantamānandamāmantrayata — kasya nu khalvānandādya paryāyo bhikṣuṇīravavadituṃ paryāyeṇeti ? sarvaireva bhadanta kṛtaḥ paryāyo bhikṣuṇīravavadituṃ paryāyeṇa . ayaṃ bhadantāyuṣmānnandako necchati bhikṣuṇīravavadituṃ paryāyeṇeti .
atha khalu bhagavānāyuṣmantaṃ nandakamāmantrayata — avavada nandaka bhikṣuṇīḥ, anuśādhi nandaka bhikṣuṇīḥ, kuru tvaṃ brāhmaṇa bhikṣuṇīnāṃ dhārmyāṃ kathāmiti . evaṃ bhadanteti khalvāyuṣmānnandako bhagavataḥ pratiśrutya pūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya śrāvastīṃ piṇḍāya prāvikṣat . śrāvastyāṃ piṇḍāya caritvā paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrānta ātmadvitīyo yena rājakārāmastenopasamakramīt . adrākṣuḥ khalu tā bhikṣuṇya āyuṣmantaṃ nandakaṃ dūrata evāgacchantam . dṛṣṭvāsanaṃ prājijñapannapaśca pādābhyāmupātiṣṭhipan . nyaṣadatkhalvāyuṣmānnandakaḥ prajñapta āsane . niṣadya pādau prācikṣalat . tā api khalu bhikṣuṇya āyuṣmantaṃ nandakamabhivādyaikānte nyaṣadan . ekānte niṣaṇṇāḥ khalu tā bhikṣuṇīrāyuṣmānnandaka etadavocat — pratipraśnakathā khalu bhaginyo bhaviṣyati . tatrājānatībhirājānīma iti syādvacanīyam, nājānatībhirnājānīma iti syādvacanīyam . yasyā vā punaḥ syātkāṅkṣā vā vimatirvāhameva tatra pratipraṣṭavyaḥ — idaṃ bhadanta katham, asya ko'rtha iti ? etāvatāpi vayaṃ bhadantāryasya nandakasyāttamanaso'bhirāddhā yanna āryo nandakaḥ pravārayatīti .
tatkiṃ manyadhve bhaginyaḥ, cakṣurnityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti ? duḥkhaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ kalpaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa me ātmeti ? no hyetadbhadanta . tatkiṃ manyadhve bhaginyaḥ, śrotraṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta (pūrvavat) ghrāṇaṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta — jihvā nityā vānityā veti ? anityā bhadanta — kāyo nityo vānityo veti ? anityo bhadanta — mano nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti ? duḥkhaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ kalpaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa me ātmeti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? pūrvameva na etadbhadanta yathābhūtaṃ samyakprajñayā sudṛṣṭam — ityapīmāni ṣaḍādhyātmikānyāyatanānyanityānīti . sādhu sādhu bhaginyaḥ ! evaṃ hyetadbhaginyo bhavatyāryaśrāvakasya yathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyataḥ .
tatkiṃ manyadhve bhaginyaḥ, rūpāṇi nityāni vānityāni veti ? anityāni bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti ? duḥkhaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ kalpaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa me ātmeti ? no hyetadbhadanta . tatkiṃ manyadhve bhaginyaḥ, śabdā nityā vānityā veti ? anityā bhadanta (pūrvavat) gandhā nityā vānityā veti ? anityā bhadanta — rasā nityā vānityā veti ? anityā bhadanta — spraṣṭavyāni nityāni vānityāni veti ? anityāni bhadanta — dharmā nityā vānityā veti ? anityā bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti ? duḥkhaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ kalpaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa me ātmeti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? pūrvameva na etadbhadanta yathābhūtaṃ samyakprajñayā sudṛṣṭam — ityapīmāni ṣaḍbāhyānyāyatanānyanityānīti . sādhu sādhu bhaginyaḥ ! evaṃ hyetadbhaginyo bhavatyāryaśrāvakasya yathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyataḥ .
tatkiṃ manyadhve bhaginyaḥ, cakṣurvijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti ? duḥkhaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ kalpaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa me ātmeti ? no hyetadbhadanta . tatkiṃ manyadhve bhaginyaḥ, śrotravijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta (pūrvavat) ghrāṇavijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta — jihvāvijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta — kāyavijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta — manovijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti ? duḥkhaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ kalpaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa me ātmeti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? pūrvameva na etadbhadanta yathābhūtaṃ samyakprajñayā sudṛṣṭam — ityapīme ṣaḍvijñānakāyā anityā iti . sādhu sādhu bhaginyaḥ ! evaṃ hyetadbhaginyo bhavatyāryaśrāvakasya yathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyataḥ .
tadyathāpi bhaginyastailapradīpasya jvalatastailamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, vartirapyanityā vipariṇāmadharmā, arcirapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, ābhāpyanityā vipariṇāmadharmā . yo nu khalu bhaginya evaṃ vadet — amuṣya tailapradīpasya jvalatastailamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, vartirapyanityā vipariṇāmadharmā, arcirapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, yā ca khalvasyābhā sā nityā dhruvā śāśvatyavipariṇāmadharmeti, samyagnu khalu sa bhaginyo vadanvadediti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? amuṣya hi bhadanta tailapradīpasya jvalatastailamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, vartirapyanityā vipariṇāmadharmā, arcirapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, prāgevāsyābhānityā vipariṇāmadharmeti . evameva khalu bhaginyo yo nu khalvevaṃ vadet — ṣaṭkhalvimānyādhyātmikānyāyatanānyanityāni, yacca khalu ṣaḍādhyātmikānyāyatanāni pratītya pratisaṃvedayate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā tannityaṃ dhruvaṃ śāśvatamavipariṇāmadharmamiti, samyagnu khalu sa bhaginyo vadanvadediti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? tajjaṃ tajjaṃ bhadanta pratyayaṃ pratītya tajjāstajjā vedanā utpadyante . tajjasya tajjasya pratyayasya nirodhāttajjāstajjā vedanā nirudhyanta iti . sādhu sādhu bhaginyaḥ ! evaṃ hyetadbhaginyo bhavatyāryaśrāvakasya yathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyataḥ .
tadyathāpi bhaginyo mahato vṛkṣasya tiṣṭhataḥ sāravato mūlamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, skandho'pyanityo vipariṇāmadharmaḥ, śākhāpalāśamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, chāyāpyanityā vipariṇāmadharmā . yo nu khalu bhaginya evaṃ vadet — amuṣya mahato vṛkṣasya tiṣṭhataḥ sāravato mūlamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, skandho'pyanityo vipariṇāmadharmaḥ, śākhāpalāśamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, yā ca khalvasya cchāyā sā nityā dhruvā śāśvatyavipariṇāmadharmeti, samyagnu khalu sa bhaginyo vadanvadediti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? amuṣya hi bhadanta mahato vṛkṣasya tiṣṭhataḥ sāravato mūlamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, skandho'pyanityo vipariṇāmadharmaḥ, śākhāpalāśamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, prāgevāsya cchāyānityā vipariṇāmadharmeti . evameva khalu bhaginyo yo nu khalvevaṃ vadet — ṣaṭkhalvimāni bāhyānyāyatanānyanityāni . yacca khalu ṣaḍbāhyānyāyatanāni pratītya pratisaṃvedayate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā tannityaṃ dhruvaṃ śāśvatamavipariṇāmadharmamiti, samyagnu khalu sa bhaginyo vadanvadediti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? tajjaṃ tajjaṃ bhadanta pratyayaṃ pratītya tajjāstajjā vedanā utpadyante . tajjasya tajjasya pratyayasya nirodhāttajjāstajjā vedanā nirudhyanta iti . sādhu sādhu bhaginyaḥ ! evaṃ hyetadbhaginyo bhavatyāryaśrāvakasya yathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyataḥ .
tadyathāpi bhaginyo dakṣo goghātako vā goghātakāntevāsī vā gāṃ hatvā tīkṣṇena govikartanena gāṃ saṅkṛntedanupahatyāntaraṃ māṃsakāyamanupahatya bāhyaṃ carmakāyam . yadyadeva tatrāntarā valimāṃsamantarā snāyvantarā bandhanaṃ tattadeva tīkṣṇena govikartanena sañchindyātsaṅkṛntetsamprakṛntetsamparikṛntet . sañchidya saṅkṛtya samprakṛtya samparikṛtya vidhūya bāhyaṃ carmakāyaṃ tenaiva carmaṇā tāṃ gāṃ praticchādyaivaṃ vadet — tathaiveyaṃ gauḥ saṃyuktānenaiva carmaṇeti, samyagnu khalu sa bhaginyo vadanvadediti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? asau hi bhadanta dakṣo goghātako vā goghātakāntevāsī vā gāṃ hatvā tīkṣṇena govikartanena gāṃ saṅkṛntedanupahatyāntaraṃ māṃsakāyamanupahatya bāhyaṃ carmakāyam . yadyadeva tatrāntarā valimāṃsamantarā snāyvantarā bandhanaṃ tattadeva tīkṣṇena govikartanena sañchindyātsaṅkṛntetsamprakṛntetsamparikṛntet . sañchidya saṅkṛtya samprakṛtya samparikṛtya vidhūya bāhyaṃ carmakāyaṃ tenaiva carmaṇā tāṃ gāṃ praticchādya yadyapi sa evaṃ vadet — tathaiveyaṃ gauḥ saṃyuktānenaiva carmaṇeti, atha khalu sā gaurvisaṃyuktā tenaiva carmaṇeti .
upamā khalu mayeyaṃ bhaginyaḥ kṛtārthasya vijñāpanāya . ayamevātrārthaḥ — āntaro māṃsakāya iti khalu bhaginyaḥ ṣaṇṇāmetadādhyātmikānāmāyatanānāmadhivacanam, bāhyaścarmakāya iti khalu bhaginyaḥ ṣaṇṇāmetadbāhyānāmāyatanānāmadhivacanam, antarā valimāṃsamantarā snāyvantarā bandhanamiti khalu bhaginyo nandīrāgasyaitadadhivacanam, tīkṣṇaṃ govikartanamiti khalu bhaginya āryāyā etatprajñāyā adhivacanam, yeyamāryā prajñāntarā kleśamantarā saṃyojanamantarā bandhanaṃ sañchinatti saṅkṛntati samprakṛntati samparikṛntati .
sapta khalu punarimāni bhaginyo bodhyaṅgāni, yeṣāṃ bhāvitatvādbahulīkṛtatvādbhikṣurāsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharati . katamāni sapta ? iha bhaginyo bhikṣuḥ smṛtisambodhyaṅgaṃ bhāvayati vivekaniḥśritaṃ virāganiḥśritaṃ nirodhaniḥśritaṃ vyavasargapariṇāmi, dharmapravicayasambodhyaṅgaṃ bhāvayati (pūrvavat) vīryasambodhyaṅgaṃ bhāvayati — prītisambodhyaṅgaṃ bhāvayati — prasrabdhisambodhyaṅgaṃ bhāvayati — samādhisambodhyaṅgaṃ bhāvayati — upekṣāsambodhyaṅgaṃ bhāvayati vivekaniḥśritaṃ virāganiḥśritaṃ nirodhaniḥśritaṃ vyavasargapariṇāmi . imāni khalu bhaginyaḥ sapta bodhyaṅgāni, yeṣāṃ bhāvitatvādbahulīkṛtatvādbhikṣurāsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharatīti .
atha khalvāyuṣmānnandakastā bhikṣuṇīranenāvavādenāvavadyodayūyujat — gacchata bhaginyaḥ, kāla iti . atha khalu tā bhikṣuṇya āyuṣmato nandakasya bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanādāyuṣmantaṃ nandakamabhivādya pradakṣiṇaṃ kṛtvā yena bhagavāṃstenopasamakramiṣuḥ, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte'sthuḥ . ekānte sthitāḥ khalu tā bhikṣuṇīrbhagavānetadavocat — gacchata bhikṣuṇyaḥ, kāla iti . atha khalu tā bhikṣuṇyo bhagavantamabhivādya pradakṣiṇaṃ kṛtvā prākramiṣuḥ . atha khalu bhagavānaciraprakrāntāsu tāsu bhikṣuṇīṣu bhikṣūnāmantrayata — tadyathāpi bhikṣavastadahanyupavasathe cāturdaśe na bhavati bahorjanasya kāṅkṣā vā vimatirvā — ūno nu khalu candraḥ, pūrṇo nu khalu candra iti, atha khalvūnaścandra ityeva bhavati . evameva khalu bhikṣavastā bhikṣuṇyo nandakasya dharmadeśanayāttamanaso bhavanti no ca khalu paripūrṇasaṅkalpā iti .
atha khalu bhagavānāyuṣmantaṃ nandakamāmantrayata — tena hi tvaṃ nandaka śvo'pi tā bhikṣuṇīstenaivāvavādenāvavaderiti . evaṃ bhadanteti khalvāyuṣmānnandako bhagavataḥ pratyaśrauṣīt . atha khalvāyuṣmānnandakastasyā rātreratyayena pūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya śrāvastīṃ piṇḍāya prāvikṣat . śrāvastyāṃ piṇḍāya caritvā paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrānta ātmadvitīyo yena rājakārāmastenopasamakramīt . adrākṣuḥ khalu tā bhikṣuṇya āyuṣmantaṃ nandakaṃ dūrata evāgacchantam . dṛṣṭvāsanaṃ prājijñapannapaśca pādābhyāmupātiṣṭhipan . nyaṣadatkhalvāyuṣmānnandakaḥ prajñapta āsane . niṣadya pādau prācikṣalat . tā api khalu bhikṣuṇya āyuṣmantaṃ nandakamabhivādyaikānte nyaṣadan . ekānte niṣaṇṇāḥ khalu tā bhikṣuṇīrāyuṣmānnandaka etadavocat — pratipraśnakathā khalu bhaginyo bhaviṣyati . tatrājānatībhirājānīma iti syādvacanīyam, nājānatībhirnājānīma iti syādvacanīyam . yasyā vā punaḥ syātkāṅkṣā vā vimatirvāhameva tatra pratipraṣṭavyaḥ — idaṃ bhadanta katham, asya ko'rtha iti . etāvatāpi vayaṃ bhadantāryasya nandakasyāttamanaso'bhirāddhā yanna āryo nandakaḥ pravārayatīti .
tatkiṃ manyadhve bhaginyaḥ, cakṣurnityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti ? duḥkhaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ kalpaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa me ātmeti ? no hyetadbhadanta . tatkiṃ manyadhve bhaginyaḥ, śrotraṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta (pūrvavat) ghrāṇaṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta — jihvā — kāyo — mano nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti ? duḥkhaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ kalpaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa me ātmeti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? pūrvameva na etadbhadanta yathābhūtaṃ samyakprajñayā sudṛṣṭam — ityapīmāni ṣaḍādhyātmikānyāyatanānyanityānīti . sādhu sādhu bhaginyaḥ ! evaṃ hyetadbhaginyo bhavatyāryaśrāvakasya yathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyataḥ .
tatkiṃ manyadhve bhaginyaḥ, rūpāṇi nityāni vānityāni veti ? anityāni bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti ? duḥkhaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ kalpaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa me ātmeti ? no hyetadbhadanta . tatkiṃ manyadhve bhaginyaḥ, śabdā nityā vānityā veti ? anityā bhadanta (pūrvavat) gandhā nityā vānityā veti ? anityā bhadanta — rasā nityā vānityā veti ? anityā bhadanta — spraṣṭavyāni nityāni vānityāni veti ? anityāni bhadanta — dharmā nityā vānityā veti ? anityā bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti ? duḥkhaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ kalpaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa me ātmeti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? pūrvameva na etadbhadanta yathābhūtaṃ samyakprajñayā sudṛṣṭam — ityapīmāni ṣaḍbāhyānyāyatanānyanityānīti . sādhu sādhu bhaginyaḥ ! evaṃ hyetadbhaginyo bhavatyāryaśrāvakasya yathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyataḥ .
tatkiṃ manyadhve bhaginyaḥ, cakṣurvijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta (pūrvavat) śrotravijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta — ghrāṇavijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta — jihvāvijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta — kāyavijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta — manovijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti ? anityaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti ? duḥkhaṃ bhadanta . yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ kalpaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa me ātmeti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? pūrvameva na etadbhadanta yathābhūtaṃ samyakprajñayā sudṛṣṭam — ityapīme ṣaḍvijñānakāyā anityā iti . sādhu sādhu bhaginyaḥ ! evaṃ hyetadbhaginyo bhavatyāryaśrāvakasya yathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyataḥ .
tadyathāpi bhaginyastailapradīpasya jvalatastailamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, vartirapyanityā vipariṇāmadharmā, arcirapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, ābhāpyanityā vipariṇāmadharmā . yo nu khalu bhaginya evaṃ vadet — amuṣya tailapradīpasya jvalatastailamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, vartirapyanityā vipariṇāmadharmā, arcirapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, yā ca khalvasyābhā sā nityā dhruvā śāśvatyavipariṇāmadharmeti, samyagnu khalu sa bhaginyo vadanvadediti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? amuṣya hi bhadanta tailapradīpasya jvalatastailamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, vartirapyanityā vipariṇāmadharmā, arcirapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, prāgevāsyābhānityā vipariṇāmadharmeti . evameva khalu bhaginyo yo nu khalvevaṃ vadet — ṣaṭkhalvimānyādhyātmikānyāyatanānyanityāni . yacca khalu ṣaḍādhyātmikānyāyatanāni pratītya pratisaṃvedayate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā tannityaṃ dhruvaṃ śāśvatamavipariṇāmadharmamiti, samyagnu khalu sa bhaginyo vadanvadediti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? tajjaṃ tajjaṃ bhadanta pratyayaṃ pratītya tajjāstajjā vedanā utpadyante . tajjasya tajjasya pratyayasya nirodhāttajjāstajjā vedanā nirudhyanta iti . sādhu sādhu bhaginyaḥ ! evaṃ hyetadbhaginyo bhavatyāryaśrāvakasya yathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyataḥ .
tadyathāpi bhaginyo mahato vṛkṣasya tiṣṭhataḥ sāravato mūlamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, skandho'pyanityo vipariṇāmadharmaḥ, śākhāpalāśamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, chāyāpyanityā vipariṇāmadharmā . yo nu khalu bhaginya evaṃ vadet — amuṣya mahato vṛkṣasya tiṣṭhataḥ sāravato mūlamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, skandho'pyanityo vipariṇāmadharmaḥ, śākhāpalāśamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, yā ca khalvasya cchāyā sā nityā dhruvā śāśvatyavipariṇāmadharmeti, samyagnu khalu sa bhaginyo vadanvadediti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? amuṣya hi bhadanta mahato vṛkṣasya tiṣṭhataḥ sāravato mūlamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, skandho'pyanityo vipariṇāmadharmaḥ, śākhāpalāśamapyanityaṃ vipariṇāmadharmam, prāgevāsya cchāyānityā vipariṇāmadharmeti . evameva khalu bhaginyo yo nu khalvevaṃ vadet — ṣaṭkhalvimāni bāhyānyāyatanānyanityāni . yacca khalu bāhyānyāyatanāni pratītya pratisaṃvedayate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhamasukhaṃ vā tannityaṃ dhruvaṃ śāśvatamavipariṇāmadharmamiti, samyagnu khalu sa bhaginyo vadanvadediti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? tajjaṃ tajjaṃ bhadanta pratyayaṃ pratītya tajjāstajjā vedanā utpadyante . tajjasya tajjasya pratyayasya nirodhāttajjāstajjā vedanā nirudhyanta iti . sādhu sādhu bhaginyaḥ ! evaṃ hyetadbhaginyo bhavatyāryaśrāvakasya yathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyataḥ .
tadyathāpi bhaginyo dakṣo goghātako vā goghātakāntevāsī vā gāṃ hatvā tīkṣṇena govikartanena gāṃ saṅkṛntedanupahatyāntaraṃ māṃsakāyamanupahatya bāhyaṃ carmakāyam . yadyadeva tatrāntarā valimāṃsamantarā snāyvantarā bandhanaṃ tattadeva tīkṣṇena govikartanena sañchindyātsaṅkṛntetsamprakṛntetsamparikṛntet . sañchidya saṅkṛtya samprakṛtya samparikṛtya vidhūya bāhyaṃ carmakāyaṃ tenaiva carmaṇā tāṃ gāṃ praticchādyaivaṃ vadet — tathaiveyaṃ gauḥ saṃyuktānenaiva carmaṇeti, samyagnu khalu sa bhaginyo vadanvadediti ? no hyetadbhadanta . tatkasya hetoḥ ? asau hi bhadanta dakṣo goghātako vā goghātakāntevāsī vā gāṃ hatvā tīkṣṇena govikartanena gāṃ saṅkṛntedanupahatyāntaraṃ māṃsakāyamanupahatya bāhyaṃ carmakāyam . yadyadeva tatrāntarā valimāṃsamantarā snāyvantarā bandhanaṃ tattadeva tīkṣṇena govikartanena sañchindyātsaṅkṛntetsamprakṛntetsamparikṛntet . sañchidya saṅkṛtya samprakṛtya samparikṛtya vidhūya bāhyaṃ carmakāyaṃ tenaiva carmaṇā tāṃ gāṃ praticchādya yadyapi sa evaṃ vadet — tathaiveyaṃ gauḥ saṃyuktānenaiva carmaṇeti, atha khalu sā gaurvisaṃyuktā tenaiva carmaṇeti .
upamā khalu mayeyaṃ bhaginyaḥ kṛtārthasya vijñāpanāya, ayamevātrārthaḥ . āntaro māṃsakāya iti khalu bhaginyaḥ ṣaṇṇāmetadādhyātmikānāmāyatanānāmadhivacanam, bāhyaścarmakāya iti khalu bhaginyaḥ ṣaṇṇāmetadbāhyānāmāyatanānāmadhivacanam, antarā valimāṃsamantarā snāyvantarā bandhanamiti khalu bhaginyo nandīrāgasyaitadadhivacanam, tīkṣṇaṃ govikartanamiti khalu bhaginya āryāyā etatprajñāyā adhivacanam, yeyamāryā prajñāntarā kleśamantarā saṃyojanamantarā bandhanaṃ sañchinatti saṅkṛntati samprakṛntati samparikṛntati .
sapta khalu punarimāni bhaginyo bodhyaṅgāni, yeṣāṃ bhāvitatvādbahulīkṛtatvādbhikṣurāsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharati . katamāni sapta ? iha bhaginyo bhikṣuḥ smṛtisambodhyaṅgaṃ bhāvayati vivekaniḥśritaṃ virāganiḥśritaṃ nirodhaniḥśritaṃ vyavasargapariṇāmi . dharmapravicayasambodhyaṅgaṃ bhāvayati (pūrvavat) vīryasambodhyaṅgaṃ bhāvayati — prītisambodhyaṅgaṃ bhāvayati — prasrabdhisambodhyaṅgaṃ bhāvayati — samādhisambodhyaṅgaṃ bhāvayati — upekṣāsambodhyaṅgaṃ bhāvayati vivekaniḥśritaṃ virāganiḥśritaṃ nirodhaniḥśritaṃ vyavasargapariṇāmi . imāni khalu bhaginyaḥ sapta bodhyaṅgāni yeṣāṃ bhāvitatvādbahulīkṛtatvādbhikṣurāsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharatīti .
atha khalvāyuṣmānnandakastā bhikṣuṇīranenāvavādenāvavadyodayūyujat — gacchata bhaginyaḥ, kāla iti . atha khalu tā bhikṣuṇya āyuṣmato nandakasya bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanādāyuṣmantaṃ nandakamabhivādya pradakṣiṇaṃ kṛtvā yena bhagavāṃstenopasamakramiṣuḥ, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte'sthuḥ . ekānte sthitāḥ khalu tā bhikṣuṇīrbhagavānetadavocat — gacchata bhikṣuṇyaḥ, kāla iti . atha khalu tā bhikṣuṇyo bhagavantamabhivādya pradakṣiṇaṃ kṛtvā prākramiṣuḥ . atha khalu bhagavānaciraprakrāntāsu tāsu bhikṣuṇīṣu bhikṣūnāmantrayata — tadyathāpi bhikṣavastadahanyupavasathe pañcadaśe na bhavati bahorjanasya kāṅkṣā vā vimatirvā — ūno nu khalu candraḥ, pūrṇo nu khalu candra iti, atha khalu pūrṇaścandra ityeva bhavati, evameva khalu bhikṣavastā bhikṣuṇyo nandakasya dharmadeśanayāttamanasaścaiva paripūrṇasaṅkalpāśca . teṣāṃ bhikṣavaḥ pañcānāṃ bhikṣuṇīśatānāṃ yā paścimā bhikṣuṇī sā srotaāpannāvinipātadharmā niyatā sambodhiparāyaṇeti .
idamavocadbhagavān . āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti .
nandakāvavādasūtraṃ niṣṭhitaṃ caturtham ..