Summary: Discerning that young Rāhula’s spiritual faculties have fully matured, the Buddha guides him into secluded woodland and interrogates him on the nature of the six sense bases, consciousness, contact, and feeling. As Rāhula systematically affirms their impermanence, unsatisfactoriness, and non-self nature, his mind completely lets go of all clinging, culminating in the destruction of āsravas and the realization of Arhatship.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे षडायतनवर्गे क्षुद्रराहुलाववादसूत्रं पञ्चमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। अथ खलु भगवतो रहोगतस्य प्रतिसंलीनस्यैवञ्चेतसः परिवितर्क उदपादि — परिपक्वाः खलु राहुलस्य विमुक्तिपरिपाचनीया धर्माः। यन्न्वहं राहुलमुत्तरमास्रवाणां क्षये विनयेयमिति। अथ खलु भगवान्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय श्रावस्तीं पिण्डाय प्राविक्षत्। श्रावस्त्यां पिण्डाय चरित्वा पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्त आयुष्मन्तं राहुलमाममन्त्रत — गृहाण, राहुल, निषीदनं, येनान्धवनं तेनोपसङ्क्रमिष्यावो दिवाविहारायेति। एवं भदन्तेति खल्वायुष्मान्राहुलो भगवतः प्रतिश्रुत्य निषीदनमादाय भगवन्तं पृष्ठतः पृष्ठतोऽन्वभान्त्सीत्।
तेन खलु पुनः समयेनानेकानि देवतासहस्राणि भगवन्तमनुबद्धान्यभूवन् — अद्य भगवानायुष्मन्तं राहुलमुत्तरमास्रवाणां क्षये विनेष्यतीति। अथ खलु भगवानन्धवनमध्यवगाह्यान्यतरस्मिन्वृक्षमूले प्रज्ञप्त आसने न्यषदत्। आयुष्मानपि खलु राहुलो भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णं खल्वायुष्मन्तं राहुलं भगवानेतदवोचत् —
तत्किं मन्यसे, राहुल, चक्षुर्नित्यं वानित्यं वेति? अनित्यं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति? दुःखं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं, कल्यं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्ममैषोऽहमस्म्येष म आत्मेति? नो ह्येतद्भदन्त। तत्किं मन्यसे, राहुल, रूपाणि नित्यानि वानित्यानि वेति? अनित्यानि भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति? दुःखं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं, कल्यं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्ममैषोऽहमस्म्येष म आत्मेति? नो ह्येतद्भदन्त। तत्किं मन्यसे, राहुल, चक्षुर्विज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति? अनित्यं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति? दुःखं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं, कल्यं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्ममैषोऽहमस्म्येष म आत्मेति? नो ह्येतद्भदन्त। तत्किं मन्यसे, राहुल, चक्षुःसंस्पर्शो नित्यो वानित्यो वेति? अनित्यो भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति? दुःखं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं, कल्यं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्ममैषोऽहमस्म्येष म आत्मेति? नो ह्येतद्भदन्त। तत्किं मन्यसे, राहुल, यदिदं चक्षुःसंस्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदनागतं संज्ञागतं संस्कारगतं विज्ञानगतं तदपि नित्यं वानित्यं वेति? अनित्यं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति? दुःखं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं, कल्यं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्ममैषोऽहमस्म्येष म आत्मेति? नो ह्येतद्भदन्त।
तत्किं मन्यसे, राहुल, श्रोत्रं नित्यं वानित्यं वेति? अनित्यं भदन्त (पूर्ववत्) घ्राणं नित्यं वानित्यं वेति? अनित्यं भदन्त (पूर्ववत्) जिह्वा नित्या वानित्या वेति? अनित्या भदन्त (पूर्ववत्) कायो नित्यो वानित्यो वेति? अनित्यो भदन्त (पूर्ववत्) मनो नित्यं वानित्यं वेति? अनित्यं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति? दुःखं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं, कल्यं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्ममैषोऽहमस्म्येष म आत्मेति? नो ह्येतद्भदन्त। तत्किं मन्यसे, राहुल, धर्मा नित्या वानित्या वेति? अनित्या भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति? दुःखं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं, कल्यं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्ममैषोऽहमस्म्येष म आत्मेति? नो ह्येतद्भदन्त। तत्किं मन्यसे, राहुल, मनोविज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति? अनित्यं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति? दुःखं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं, कल्यं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्ममैषोऽहमस्म्येष म आत्मेति? नो ह्येतद्भदन्त। तत्किं मन्यसे, राहुल, मनःसंस्पर्शो नित्यो वानित्यो वेति? अनित्यो भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति? दुःखं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं, कल्यं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्ममैषोऽहमस्म्येष म आत्मेति? नो ह्येतद्भदन्त। तत्किं मन्यसे, राहुल, यदिदं मनःसंस्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदनागतं संज्ञागतं संस्कारगतं विज्ञानगतं तदपि नित्यं वानित्यं वेति? अनित्यं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति? दुःखं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मं, कल्यं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्ममैषोऽहमस्म्येष म आत्मेति? नो ह्येतद्भदन्त।
एवं पश्यन्, राहुल, श्रुतवानार्यश्रावकश्चक्षुषि निर्विन्दति, रूपेषु निर्विन्दति, चक्षुर्विज्ञाने निर्विन्दति, चक्षुःसंस्पर्शे निर्विन्दति, यदिदं चक्षुःसंस्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदनागतं संज्ञागतं संस्कारगतं विज्ञानगतं तस्मिन्नपि निर्विन्दति। श्रोत्रे निर्विन्दति, शब्देषु निर्विन्दति (पूर्ववत्), घ्राणे निर्विन्दति, गन्धेषु निर्विन्दति (पूर्ववत्), जिह्वायां निर्विन्दति, रसेषु निर्विन्दति (पूर्ववत्), काये निर्विन्दति, स्प्रष्टव्येषु निर्विन्दति (पूर्ववत्), मनसि निर्विन्दति, धर्मेषु निर्विन्दति, मनोविज्ञाने निर्विन्दति, मनःसंस्पर्शे निर्विन्दति, यदिदं मनःसंस्पर्शप्रत्ययादुत्पद्यते वेदनागतं संज्ञागतं संस्कारगतं विज्ञानगतं तस्मिन्नपि निर्विन्दति। निर्विन्दन्विरज्यति, विरागाद्विमुच्यते। विमुक्ते विमुक्तमिति ज्ञानं भवति — क्षीणा जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं, कृतं करणीयं, नापरमित्थंत्वायेति प्रजानातीति।
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना आयुष्मान्राहुलो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति। अस्मिंश्च पुनर्व्याकरणे भण्यमान आयुष्मतो राहुलस्यानुपादायास्रवेभ्यश्चित्तं व्यमोचि। तेषाञ्चानेकानां देवतासहस्राणां विरजो वीतमलं धर्मचक्षुरुदपादि — यत्किञ्चित्समुदयधर्मं सर्वं तन्निरोधधर्ममिति।
क्षुद्रराहुलाववादसूत्रं निष्ठितं पञ्चमम्।
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe ṣaḍāyatanavarge kṣudrarāhulāvavādasūtraṃ pañcamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñśrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. atha khalu bhagavato rahogatasya pratisaṃlīnasyaivañcetasaḥ parivitarka udapādi — paripakvāḥ khalu rāhulasya vimuktiparipācanīyā dharmāḥ. yannvahaṃ rāhulamuttaramāsravāṇāṃ kṣaye vinayeyamiti. atha khalu bhagavānpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya śrāvastīṃ piṇḍāya prāvikṣat. śrāvastyāṃ piṇḍāya caritvā paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrānta āyuṣmantaṃ rāhulamāmamantrata — gṛhāṇa, rāhula, niṣīdanaṃ, yenāndhavanaṃ tenopasaṅkramiṣyāvo divāvihārāyeti. evaṃ bhadanteti khalvāyuṣmānrāhulo bhagavataḥ pratiśrutya niṣīdanamādāya bhagavantaṃ pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhato'nvabhāntsīt.
tena khalu punaḥ samayenānekāni devatāsahasrāṇi bhagavantamanubaddhānyabhūvan — adya bhagavānāyuṣmantaṃ rāhulamuttaramāsravāṇāṃ kṣaye vineṣyatīti. atha khalu bhagavānandhavanamadhyavagāhyānyatarasminvṛkṣamūle prajñapta āsane nyaṣadat. āyuṣmānapi khalu rāhulo bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaṃ khalvāyuṣmantaṃ rāhulaṃ bhagavānetadavocat —
tatkiṃ manyase, rāhula, cakṣurnityaṃ vānityaṃ veti? anityaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti? duḥkhaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ, kalyaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmamaiṣo'hamasmyeṣa ma ātmeti? no hyetadbhadanta. tatkiṃ manyase, rāhula, rūpāṇi nityāni vānityāni veti? anityāni bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti? duḥkhaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ, kalyaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmamaiṣo'hamasmyeṣa ma ātmeti? no hyetadbhadanta. tatkiṃ manyase, rāhula, cakṣurvijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti? anityaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti? duḥkhaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ, kalyaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmamaiṣo'hamasmyeṣa ma ātmeti? no hyetadbhadanta. tatkiṃ manyase, rāhula, cakṣuḥsaṃsparśo nityo vānityo veti? anityo bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti? duḥkhaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ, kalyaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmamaiṣo'hamasmyeṣa ma ātmeti? no hyetadbhadanta. tatkiṃ manyase, rāhula, yadidaṃ cakṣuḥsaṃsparśapratyayādutpadyate vedanāgataṃ saṃjñāgataṃ saṃskāragataṃ vijñānagataṃ tadapi nityaṃ vānityaṃ veti? anityaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti? duḥkhaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ, kalyaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmamaiṣo'hamasmyeṣa ma ātmeti? no hyetadbhadanta.
tatkiṃ manyase, rāhula, śrotraṃ nityaṃ vānityaṃ veti? anityaṃ bhadanta (pūrvavat) ghrāṇaṃ nityaṃ vānityaṃ veti? anityaṃ bhadanta (pūrvavat) jihvā nityā vānityā veti? anityā bhadanta (pūrvavat) kāyo nityo vānityo veti? anityo bhadanta (pūrvavat) mano nityaṃ vānityaṃ veti? anityaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti? duḥkhaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ, kalyaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmamaiṣo'hamasmyeṣa ma ātmeti? no hyetadbhadanta. tatkiṃ manyase, rāhula, dharmā nityā vānityā veti? anityā bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti? duḥkhaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ, kalyaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmamaiṣo'hamasmyeṣa ma ātmeti? no hyetadbhadanta. tatkiṃ manyase, rāhula, manovijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti? anityaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti? duḥkhaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ, kalyaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmamaiṣo'hamasmyeṣa ma ātmeti? no hyetadbhadanta. tatkiṃ manyase, rāhula, manaḥsaṃsparśo nityo vānityo veti? anityo bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti? duḥkhaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ, kalyaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmamaiṣo'hamasmyeṣa ma ātmeti? no hyetadbhadanta. tatkiṃ manyase, rāhula, yadidaṃ manaḥsaṃsparśapratyayādutpadyate vedanāgataṃ saṃjñāgataṃ saṃskāragataṃ vijñānagataṃ tadapi nityaṃ vānityaṃ veti? anityaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti? duḥkhaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmaṃ, kalyaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmamaiṣo'hamasmyeṣa ma ātmeti? no hyetadbhadanta.
evaṃ paśyan, rāhula, śrutavānāryaśrāvakaścakṣuṣi nirvindati, rūpeṣu nirvindati, cakṣurvijñāne nirvindati, cakṣuḥsaṃsparśe nirvindati, yadidaṃ cakṣuḥsaṃsparśapratyayādutpadyate vedanāgataṃ saṃjñāgataṃ saṃskāragataṃ vijñānagataṃ tasminnapi nirvindati. śrotre nirvindati, śabdeṣu nirvindati (pūrvavat), ghrāṇe nirvindati, gandheṣu nirvindati (pūrvavat), jihvāyāṃ nirvindati, raseṣu nirvindati (pūrvavat), kāye nirvindati, spraṣṭavyeṣu nirvindati (pūrvavat), manasi nirvindati, dharmeṣu nirvindati, manovijñāne nirvindati, manaḥsaṃsparśe nirvindati, yadidaṃ manaḥsaṃsparśapratyayādutpadyate vedanāgataṃ saṃjñāgataṃ saṃskāragataṃ vijñānagataṃ tasminnapi nirvindati. nirvindanvirajyati, virāgādvimucyate. vimukte vimuktamiti jñānaṃ bhavati — kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ, kṛtaṃ karaṇīyaṃ, nāparamitthaṃtvāyeti prajānātīti.
idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmānrāhulo bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi. asmiṃśca punarvyākaraṇe bhaṇyamāna āyuṣmato rāhulasyānupādāyāsravebhyaścittaṃ vyamoci. teṣāñcānekānāṃ devatāsahasrāṇāṃ virajo vītamalaṃ dharmacakṣurudapādi — yatkiñcitsamudayadharmaṃ sarvaṃ tannirodhadharmamiti.
kṣudrarāhulāvavādasūtraṃ niṣṭhitaṃ pañcamam.