mn4 
 mn6

MN 5 - anaṅgaṇasūtram

madhyamanikāye mūlaparyāyavarge'naṅgaṇasūtraṃ pañcamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalvāyuṣmāñcchāriputro bhikṣūnāmantrayata — āyuṣmanto bhikṣava iti. āyuṣmanniti khalu te bhikṣava āyuṣmataḥ śāriputrasya pratyaśrauṣuḥ. āyuṣmāñcchāriputra etadavocat —

catvāra ima āyuṣmantaḥ puruṣāḥ santo vidyamānā loke. katame catvāraḥ? ihāyuṣmanta ekatyaḥ puruṣaḥ sāṅgaṇa eva san 'asti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ na prajānāti. iha punarāyuṣmanta ekatyaḥ puruṣaḥ sāṅgaṇa eva san 'asti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ prajānāti. ihāyuṣmanta ekatyaḥ puruṣo'naṅgaṇa eva san 'nāsti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ na prajānāti. iha punarāyuṣmanta ekatyaḥ puruṣo'naṅgaṇa eva san 'nāsti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ prajānāti. tatrāyuṣmanto yo'yaṃ puruṣaḥ sāṅgaṇa eva san 'asti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ na prajānāti, ayametayordvayoḥ puruṣayoḥ sāṅgaṇayoreva satorhīnapuruṣa ākhyāyate. tatrāyuṣmanto yo'yaṃ puruṣaḥ sāṅgaṇa eva san 'asti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayametayordvayoḥ puruṣayoḥ sāṅgaṇayoreva satoḥ śreṣṭhapuruṣa ākhyāyate. tatrāyuṣmanto yo'yaṃ puruṣo'naṅgaṇa eva san 'nāsti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ na prajānāti, ayametayordvayoḥ puruṣayoranaṅgaṇayoreva satorhīnapuruṣa ākhyāyate. tatrāyuṣmanto yo'yaṃ puruṣo'naṅgaṇa eva san 'nāsti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ prajānāti, ayametayordvayoḥ puruṣayoranaṅgaṇayoreva satoḥ śreṣṭhapuruṣa ākhyāyate.

evamukte āyuṣmān mahāmaudgalyāyana āyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat — ko nu khalvāyuṣmañchāriputra hetuḥ kaḥ pratyayo yenaitayordvayoḥ puruṣayoḥ sāṅgaṇayoreva satoreko hīnapuruṣa ākhyāyate, ekaḥ śreṣṭhapuruṣa ākhyāyate? kaḥ punarāyuṣmañchāriputra hetuḥ kaḥ pratyayo yenaitayordvayoḥ puruṣayoranaṅgaṇayoreva satoreko hīnapuruṣa ākhyāyate, ekaḥ śreṣṭhapuruṣa ākhyāyate?

tatrāyuṣmanto yo'yaṃ puruṣaḥ sāṅgaṇa eva san 'asti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ na prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — na chandaṃ janayiṣyati na vyāyamiṣyati na vīryamārapsyate tasyāṅgaṇasya prahāṇāya; sa sarāgaḥ sadveṣaḥ samohaḥ sāṅgaṇaḥ saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati. tadyathāpyāyuṣmantaḥ kāṃsyapātryābhṛtā āpaṇādvā karmārakulādvā rajena ca malena ca paryavanaddhā. tāmenāṃ svāmikā na caiva paribhuñjīranna ca parimārjeyuḥ, rajaḥpathe caināṃ nikṣipeyuḥ. evaṃ hi sāyuṣmantaḥ kāṃsyapātryapareṇa samayena saṃkliṣṭatarā syānmalagṛhītā? evamāyuṣman. evameva khalvāyuṣmanto yo'yaṃ puruṣaḥ sāṅgaṇa eva san 'asti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ na prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — na chandaṃ janayiṣyati na vyāyamiṣyati na vīryamārapsyate tasyāṅgaṇasya prahāṇāya; sa sarāgaḥ sadveṣaḥ samohaḥ sāṅgaṇaḥ saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati.

tatrāyuṣmanto yo'yaṃ puruṣaḥ sāṅgaṇa eva san 'asti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — chandaṃ janayiṣyati vyāyamiṣyati vīryamārapsyate tasyāṅgaṇasya prahāṇāya; so'rāgo'dveṣo'moho'naṅgaṇo'saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati. tadyathāpyāyuṣmantaḥ kāṃsyapātryābhṛtā āpaṇādvā karmārakulādvā rajena ca malena ca paryavanaddhā. tāmenāṃ svāmikāḥ paribhuñjīraṃścaiva parimārjeyuśca, na caināṃ rajaḥpathe nikṣipeyuḥ. evaṃ hi sāyuṣmantaḥ kāṃsyapātryapareṇa samayena pariśuddhatarā syātparyavadātā? evamāyuṣman. evameva khalvāyuṣmanto yo'yaṃ puruṣaḥ sāṅgaṇa eva san 'asti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — chandaṃ janayiṣyati vyāyamiṣyati vīryamārapsyate tasyāṅgaṇasya prahāṇāya; so'rāgo'dveṣo'moho'naṅgaṇo'saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati.

tatrāyuṣmanto yo'yaṃ puruṣo'naṅgaṇa eva san 'nāsti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ na prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — śubhanimittaṃ manasikariṣyati, tasya śubhanimittasya manasikārādrāgaścittamanuddhvaṃsayiṣyati; sa sarāgaḥ sadveṣaḥ samohaḥ sāṅgaṇaḥ saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati. tadyathāpyāyuṣmantaḥ kāṃsyapātryābhṛtā āpaṇādvā karmārakulādvā pariśuddhā paryavadātā. tāmenāṃ svāmikā na caiva paribhuñjīranna ca parimārjeyuḥ, rajaḥpathe caināṃ nikṣipeyuḥ. evaṃ hi sāyuṣmantaḥ kāṃsyapātryapareṇa samayena saṃkliṣṭatarā syānmalagṛhītā? evamāyuṣman. evameva khalvāyuṣmanto yo'yaṃ puruṣo'naṅgaṇa eva san 'nāsti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ na prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — śubhanimittaṃ manasikariṣyati, tasya śubhanimittasya manasikārādrāgaścittamanuddhvaṃsayiṣyati; sa sarāgaḥ sadveṣaḥ samohaḥ sāṅgaṇaḥ saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati.

tatrāyuṣmanto yo'yaṃ puruṣo'naṅgaṇa eva san 'nāsti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — śubhanimittaṃ na manasikariṣyati, tasya śubhanimittasyāmanasikārādrāgaścittaṃ nānuddhvaṃsayiṣyati; so'rāgo'dveṣo'moho'naṅgaṇo'saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati. tadyathāpyāyuṣmantaḥ kāṃsyapātryābhṛtā āpaṇādvā karmārakulādvā pariśuddhā paryavadātā. tāmenāṃ svāmikāḥ paribhuñjīraṃścaiva parimārjeyuśca, na caināṃ rajaḥpathe nikṣipeyuḥ. evaṃ hi sāyuṣmantaḥ kāṃsyapātryapareṇa samayena pariśuddhatarā syātparyavadātā? evamāyuṣman. evameva khalvāyuṣmanto yo'yaṃ puruṣo'naṅgaṇa eva san 'nāsti me'dhyātmamaṅgaṇam' iti yathābhūtaṃ prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — śubhanimittaṃ na manasikariṣyati, tasya śubhanimittasyāmanasikārādrāgaścittaṃ nānuddhvaṃsayiṣyati; so'rāgo'dveṣo'moho'naṅgaṇo'saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati.

ayaṃ khalvāyuṣman maudgalyāyana heturayaṃ pratyayo yenaitayordvayoḥ puruṣayoḥ sāṅgaṇayoreva satoreko hīnapuruṣa ākhyāyate, ekaḥ śreṣṭhapuruṣa ākhyāyate. ayaṃ punarāyuṣman maudgalyāyana heturayaṃ pratyayo yenaitayordvayoḥ puruṣayoranaṅgaṇayoreva satoreko hīnapuruṣa ākhyāyate, ekaḥ śreṣṭhapuruṣa ākhyāyate.

aṅgaṇamaṅgaṇamityāyuṣmannucyate. kasya nu khalvetadāyuṣmannadhivacanaṃ yadidamaṅgaṇamiti? pāpakānāṃ khalvetadāyuṣmannakuśalānāmicchāvacarāṇāmadhivacanaṃ, yadidamaṅgaṇamiti.

sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadihaikatyasya bhikṣorevamicchotpadyeta — 'āpattiṃ ca vatāpannaḥ syām, na ca māṃ bhikṣavo jānīyurāpattimāpannam' iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yattaṃ bhikṣuṃ bhikṣavo jānīyurāpattimāpannamiti. 'jānanti māṃ bhikṣava āpattimāpannamiti' — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmantaḥ kopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.

sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadihaikatyasya bhikṣorevamicchotpadyeta — 'āpattiṃ ca vatāpannaḥ syām, rahasi māṃ bhikṣavaścodayeyuḥ, na saṅghamadhye' iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yattaṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ saṅghamadhye codayeyuḥ, na rahasi. 'saṅghamadhye māṃ bhikṣavaścodayanti, na rahasīti' — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmantaḥ kopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.

sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadihaikatyasya bhikṣorevamicchotpadyeta — 'āpattiṃ ca vatāpannaḥ syām, pratipudgalo māṃ codayet, nāpratipudgala' iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yattaṃ bhikṣumapratipudgalaścodayet, na pratipudgalaḥ. 'apratipudgalo māṃ codayati, na pratipudgala iti' — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmantaḥ kopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.

sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadihaikatyasya bhikṣorevamicchotpadyeta — 'aho vata māmeva śāstā pratipṛcchya pratipṛcchya bhikṣubhyo dharmaṃ deśayet, nānyaṃ bhikṣuṃ śāstā pratipṛcchya pratipṛcchya bhikṣubhyo dharmaṃ deśayed' iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadanyaṃ bhikṣuṃ śāstā pratipṛcchya pratipṛcchya bhikṣubhyo dharmaṃ deśayet, na taṃ bhikṣuṃ śāstā pratipṛcchya pratipṛcchya bhikṣubhyo dharmaṃ deśayet. 'anyaṃ bhikṣuṃ śāstā pratipṛcchya pratipṛcchya bhikṣubhyo dharmaṃ deśayati, na māṃ śāstā pratipṛcchya pratipṛcchya bhikṣubhyo dharmaṃ deśayatīti' — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmantaḥ kopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.

sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadihaikatyasya bhikṣorevamicchotpadyeta — 'aho vata māmeva bhikṣavaḥ puraskṛtya puraskṛtya grāmaṃ bhaktāya praviśeyuḥ, nānyaṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ puraskṛtya puraskṛtya grāmaṃ bhaktāya praviśeyur' iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadanyaṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ puraskṛtya puraskṛtya grāmaṃ bhaktāya praviśeyuḥ, na taṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ puraskṛtya puraskṛtya grāmaṃ bhaktāya praviśeyuḥ. 'anyaṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ puraskṛtya puraskṛtya grāmaṃ bhaktāya praviśanti, na māṃ bhikṣavaḥ puraskṛtya puraskṛtya grāmaṃ bhaktāya praviśantīti' — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmantaḥ kopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.

sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadihaikatyasya bhikṣorevamicchotpadyeta — 'aho vatāhameva labheyaṃ bhaktāgre'gryāsanamagryodakamagryapiṇḍam, nānyo bhikṣurlabheta bhaktāgre'gryāsanamagryodakamagryapiṇḍam' iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadanyo bhikṣurlabhate bhaktāgre'gryāsanamagryodakamagryapiṇḍam, na sa bhikṣurlabhate bhaktāgre'gryāsanamagryodakamagryapiṇḍam. 'anyo bhikṣurlabhate bhaktāgre'gryāsanamagryodakamagryapiṇḍam, nāhaṃ labhe bhaktāgre'gryāsanamagryodakamagryapiṇḍamiti' — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmantaḥ kopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.

sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadihaikatyasya bhikṣorevamicchotpadyeta — 'aho vatāhameva bhaktāgre bhuktavānanumodeya, nānyo bhikṣurbhaktāgre bhuktavānanumodeta' iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadanyo bhikṣurbhaktāgre bhuktavānanumodeta, na sa bhikṣurbhaktāgre bhuktavānanumodeta. 'anyo bhikṣurbhaktāgre bhuktavānanumodate, nāhaṃ bhaktāgre bhuktavānanumodeti' — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmantaḥ kopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.

sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadihaikatyasya bhikṣorevamicchotpadyeta — 'aho vatāhamevārāmagatānāṃ bhikṣūṇāṃ dharmaṃ deśayeyam, nānyo bhikṣurārāmagatānāṃ bhikṣūṇāṃ dharmaṃ deśayed' iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadanyo bhikṣurārāmagatānāṃ bhikṣūṇāṃ dharmaṃ deśayet, na sa bhikṣurārāmagatānāṃ bhikṣūṇāṃ dharmaṃ deśayet. 'anyo bhikṣurārāmagatānāṃ bhikṣūṇāṃ dharmaṃ deśayati, nāhamārāmagatānāṃ bhikṣūṇāṃ dharmaṃ deśayāmīti' — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmantaḥ kopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.

sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadihaikatyasya bhikṣorevamicchotpadyeta — 'aho vatāhamevārāmagatānāṃ bhikṣuṇīnāṃ dharmaṃ deśayeyam … upāsakānāṃ dharmaṃ deśayeyam … upāsikānāṃ dharmaṃ deśayeyam, nānyo bhikṣurārāmagatānāmupāsikānāṃ dharmaṃ deśayed' iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadanyo bhikṣurārāmagatānāmupāsikānāṃ dharmaṃ deśayet, na sa bhikṣurārāmagatānāmupāsikānāṃ dharmaṃ deśayet. 'anyo bhikṣurārāmagatānāmupāsikānāṃ dharmaṃ deśayati, nāhamārāmagatānāmupāsikānāṃ dharmaṃ deśayāmīti' — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmantaḥ kopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.

sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadihaikatyasya bhikṣorevamicchotpadyeta — 'aho vata māmeva bhikṣavaḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, nānyaṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyur' iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadanyaṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, na taṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ. 'anyaṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, na māṃ bhikṣavaḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayantīti' — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmantaḥ kopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.

sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadihaikatyasya bhikṣorevamicchotpadyeta — 'aho vata māmeva bhikṣuṇyaḥ … upāsakāḥ … upāsikāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, nānyaṃ bhikṣumupāsikāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyur' iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadanyaṃ bhikṣumupāsikāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, na taṃ bhikṣumupāsikāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ. 'anyaṃ bhikṣumupāsikāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, na māmupāsikāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayantīti' — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmantaḥ kopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.

sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadihaikatyasya bhikṣorevamicchotpadyeta — 'aho vatāhameva lābhī syāṃ praṇītānāṃ cīvarāṇām, nānyo bhikṣurlābhī syātpraṇītānāṃ cīvarāṇām' iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadanyo bhikṣurlābhī bhavati praṇītānāṃ cīvarāṇām, na sa bhikṣurlābhī bhavati praṇītānāṃ cīvarāṇām. 'anyo bhikṣurlābhī bhavati praṇītānāṃ cīvarāṇām, nāhaṃ lābhī bhavāmi praṇītānāṃ cīvarāṇāmiti' — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmantaḥ kopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.

sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadihaikatyasya bhikṣorevamicchotpadyeta — 'aho vatāhameva lābhī syāṃ praṇītānāṃ piṇḍapātānām … praṇītānāṃ śayanāsanānām … praṇītānāṃ glānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām, nānyo bhikṣurlābhī syātpraṇītānāṃ glānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām' iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanto vidyate yadanyo bhikṣurlābhī bhavati praṇītānāṃ glānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām, na sa bhikṣurlābhī bhavati praṇītānāṃ glānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām. 'anyo bhikṣurlābhī bhavati praṇītānāṃ glānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām, nāhaṃ lābhī bhavāmi praṇītānāṃ glānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāmiti' — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmantaḥ kopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.

imeṣāṃ khalvetadāyuṣmannakuśalānāmicchāvacarāṇāmadhivacanaṃ, yadidamaṅgaṇamiti.

yasya kasyacidāyuṣmanto bhikṣorime pāpakā akuśalā icchāvacarā aprahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ca, kiṃcāpi sa bhavatyāraṇyakaḥ prāntaśayanāsanaḥ piṇḍapātikaḥ sāvadānacārī pāṃśukūliko rūkṣacīvaradharaḥ, atha khalvenaṃ sabrahmacāriṇo na caiva satkurvanti na gurukurvanti na mānayanti na pūjayanti. tatkasya hetoḥ? te hi tasyāyuṣmataḥ pāpakā akuśalā icchāvacarā aprahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ca. tadyathāpyāyuṣmantaḥ kāṃsyapātryābhṛtā āpaṇādvā karmārakulādvā pariśuddhā paryavadātā. tāmenāṃ svāmikā ahikuṇapaṃ vā kukkurakuṇapaṃ vā manuṣyakuṇapaṃ vopanikṣipyānyayā kāṃsyapātryāvakubjya antarāpaṇaṃ pratipadyeran. tāṃ jano dṛṣṭvaivaṃ vadet — 'ambho kimevidaṃ hriyate janyajanyamiveti?' tāmenāmutthāyāpāvṛtyāvalokayet. tasya sahadarśanenāmanāpatā ca santiṣṭheta, prātikūlyatā ca santiṣṭheta, jugupsitatā ca santiṣṭheta; jighatsitānāmapi na bhoktukāmatā syāt, prāgeva suhitānām.

evameva khalvāyuṣmanto yasya kasyacidbhikṣorime pāpakā akuśalā icchāvacarā aprahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ca, kiṃcāpi sa bhavatyāraṇyakaḥ prāntaśayanāsanaḥ piṇḍapātikaḥ sāvadānacārī pāṃśukūliko rūkṣacīvaradharaḥ, atha khalvenaṃ sabrahmacāriṇo na caiva satkurvanti na gurukurvanti na mānayanti na pūjayanti. tatkasya hetoḥ? te hi tasyāyuṣmataḥ pāpakā akuśalā icchāvacarā aprahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ca.

yasya kasyacidāyuṣmanto bhikṣorime pāpakā akuśalā icchāvacarāḥ prahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ca, kiṃcāpi sa bhavati grāmāntavihārī naimantraṇiko gṛhapaticīvaradharaḥ, atha khalvenaṃ sabrahmacāriṇaḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti. tatkasya hetoḥ? te hi tasyāyuṣmataḥ pāpakā akuśalā icchāvacarāḥ prahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ca. tadyathāpyāyuṣmantaḥ kāṃsyapātryābhṛtā āpaṇādvā karmārakulādvā pariśuddhā paryavadātā. tāmenāṃ svāmikāḥ śālīnamodanaṃ vicitakālakamanekasūpamanekavyañjanamupanikṣipyānyayā kāṃsyapātryāvakubjya antarāpaṇaṃ pratipadyeran. tāṃ jano dṛṣṭvaivaṃ vadet — 'ambho kimevidaṃ hriyate janyajanyamiveti?' tāmenāmutthāyāpāvṛtyāvalokayet. tasya sahadarśanena manāpatā ca santiṣṭheta, aprātikūlyatā ca santiṣṭheta, ajugupsitatā ca santiṣṭheta; suhitānāmapi bhoktukāmatā syāt, prāgeva jighatsitānām.

evameva khalvāyuṣmanto yasya kasyacidbhikṣorime pāpakā akuśalā icchāvacarāḥ prahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ca, kiṃcāpi sa bhavati grāmāntavihārī naimantraṇiko gṛhapaticīvaradharaḥ, atha khalvenaṃ sabrahmacāriṇaḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti. tatkasya hetoḥ? te hi tasyāyuṣmataḥ pāpakā akuśalā icchāvacarāḥ prahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ca.

evamukte āyuṣmān mahāmaudgalyāyana āyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat — upamā māmāyuṣmañchāriputra pratibhātīti. pratibhātu tvāmāyuṣmanmaudgalyāyaneti.

ekamidāhamāyuṣmansamayaṃ rājagṛhe viharāmi girivraje. atha khalvāhamāyuṣman pūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya rājagṛhaṃ piṇḍāya prāvikṣam. tena khalu punaḥ samayena samītiryānakāraputro rathasya nemiṃ takṣati. tamenaṃ pāṇḍuputra ājīvakaḥ purāṇayānakāraputraḥ pratyupasthito bhavati. atha khalvāyuṣman pāṇḍuputrasyājīvakasya purāṇayānakāraputrasyaivaṃ cetasaḥ parivitarka udapādi — 'aho vatāyaṃ samītiryānakāraputro'syā nemerimaṃ ca vaṅkamimaṃ ca jihmamimaṃ ca doṣaṃ takṣet, evameṣā nemirapagatavaṅkāpagatajihmāpagatadoṣā śuddhā syātsāre pratiṣṭhitā' iti. yathā yathā khalvāyuṣman pāṇḍuputrasyājīvakasya purāṇayānakāraputrasya cetasaḥ parivitarko bhavati tathā tathā samītiryānakāraputrastasyā nemerimaṃ ca vaṅkamimaṃ ca jihmamimaṃ ca doṣaṃ takṣati. atha khalvāyuṣman pāṇḍuputra ājīvakaḥ purāṇayānakāraputra āttamanā āttamanavācaṃ niścārayāmāsa — 'hṛdayāddhṛdayaṃ manya ājñāya takṣatīti'.

evameva khalvāyuṣmanye te puruṣā aśraddhā jīvikārthā na śraddhayāgārādanagārikāṃ pravrajitā śaṭhā māyāvinaḥ kaiṭabhina uddhatā unnaḍāścapalā mukharā vikīrṇavāca indriyeṣvaguptadvārā bhojane'mātrajñā jāgaryāmananuyuktā śrāmaṇye'napekṣavantaḥ śikṣāyāṃ na tīvragauravā bāhulikā śaithilikā avakramaṇe pūrvaṅgamā praviveke nikṣiptadhurāḥ kusītā hīnavīryā muṣitasmṛtayo'samprajānanto'samāhitā vibhrāntacittā duṣprajñā eḍamūkāsteṣāmāyuṣmāñchāriputro'nena dharmaparyāyeṇa hṛdayāddhṛdayaṃ manya ājñāya takṣati.

ye punarte kulaputrāḥ śraddhayāgārādanagārikāṃ pravrajitā aśaṭhā amāyāvino'kaiṭabhino'nuddhatā anunnaḍā acapalā amukharā avikīrṇavāca indriyeṣu guptadvārā bhojane mātrajñā jāgaryāmanuyuktā śrāmaṇye'pekṣavantaḥ śikṣāyāṃ tīvragauravā na bāhulikā na śaithilikā avakramaṇe nikṣiptadhurā praviveke pūrvaṅgamā ārabdhavīryāḥ prahitātmāna upasthitasmṛtayaḥ samprajānantaḥ samāhitā ekāgracittāḥ prajñāvanto'neḍamūkāsta āyuṣmataḥ śāriputrasyemaṃ dharmaparyāyaṃ śrutvā pibanti manye grasanti manye vacasā caiva manasā ca — 'sādhu vata bhoḥ sabrahmacārī akuśalādutthāpya kuśale pratiṣṭhāpayatīti'.

tadyathāpyāyuṣmantaḥ strī vā puruṣo vā daharo yuvā maṇḍanajātīyaḥ śiraḥsnāta utpalamālāṃ vā vātimuktakāmālāṃ vā labdhvobhābhyāṃ hastābhyāṃ pratigṛhyottamāṅge śirasi pratiṣṭhāpayet; evameva khalvāyuṣmanto ye te kulaputrāḥ śraddhayāgārādanagārikāṃ pravrajitā aśaṭhā amāyāvino'kaiṭabhino'nuddhatā anunnaḍā acapalā amukharā avikīrṇavāca indriyeṣu guptadvārā bhojane mātrajñā jāgaryāmanuyuktā śrāmaṇye'pekṣavantaḥ śikṣāyāṃ tīvragauravā na bāhulikā na śaithilikā avakramaṇe nikṣiptadhurā praviveke pūrvaṅgamā ārabdhavīryāḥ prahitātmāna upasthitasmṛtayaḥ samprajānantaḥ samāhitā ekāgracittāḥ prajñāvanto'neḍamūkāsta āyuṣmataḥ śāriputrasyemaṃ dharmaparyāyaṃ śrutvā pibanti manye grasanti manye vacasā caiva manasā ca — 'sādhu vata bhoḥ sabrahmacārī akuśalādutthāpya kuśale pratiṣṭhāpayatīti'.

iti ha tāvubhau mahānāgāvanyonyasya subhāṣitaṃ samabhyanandatāmiti.

anaṅgaṇasūtraṃ niṣṭhitaṃ pañcamam.

mn4 
mn 
 mn6