Summary: Venerable Śāriputra analyzes four types of individuals based on whether they possess internal spiritual blemishes (aṅgaṇas)—unwholesome wishes and defilements—and whether they accurately recognize them. He emphasizes that honest self-knowledge is indispensable for spiritual progress, since recognizing one’s inner flaws enables the diligent effort required to eradicate them and attain purity.
मध्यमनिकाये मूलपञ्चाशत्पाठे मूलपर्यायवर्गेऽनङ्गणसूत्रं पञ्चमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खल्वायुष्माञ्शारिपुत्रो भिक्षूनामन्त्रयत — आयुष्मन्तो भिक्षव इति। आयुष्मन्निति खलु ते भिक्षव आयुष्मते शारिपुत्राय प्रत्यश्रौषुः। आयुष्माञ्शारिपुत्र एतदवोचत् —
चत्वार इम आयुष्मन्तः पुद्गलाः सन्तः संविद्यमाना लोके। कतमे चत्वारः? इहायुष्मन्त एकः पुद्गलः साङ्गण एव सन् — अस्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं न प्रजानाति। इह पुनरायुष्मन्त एकः पुद्गलः साङ्गण एव सन् — अस्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं प्रजानाति। इहायुष्मन्त एकः पुद्गलोऽनङ्गण एव सन् — नास्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं न प्रजानाति। इह पुनरायुष्मन्त एकः पुद्गलोऽनङ्गण एव सन् — नास्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं प्रजानाति। तत्रायुष्मन्तो योऽयं पुद्गलः साङ्गण एव सन् — अस्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं न प्रजानाति, अयमनयोर्द्वयोः पुद्गलयोः साङ्गणयोरेव सतोर्हीनपुरुष आख्यायते। तत्रायुष्मन्तो योऽयं पुद्गलः साङ्गण एव सन् — अस्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं प्रजानाति, अयमनयोर्द्वयोः पुद्गलयोः साङ्गणयोरेव सतोः श्रेष्ठपुरुष आख्यायते। तत्रायुष्मन्तो योऽयं पुद्गलोऽनङ्गण एव सन् — नास्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं न प्रजानाति, अयमनयोर्द्वयोः पुद्गलयोरनङ्गणयोरेव सतोर्हीनपुरुष आख्यायते। तत्रायुष्मन्तो योऽयं पुद्गलोऽनङ्गण एव सन् — नास्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं प्रजानाति, अयमनयोर्द्वयोः पुद्गलयोरनङ्गणयोरेव सतोः श्रेष्ठपुरुष आख्यायत इति।
एवमुक्ते, आयुष्मान्महामौद्गल्यायन आयुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् —
को नु खल्वायुष्मञ्शारिपुत्र हेतुः कः प्रत्ययो येनानयोर्द्वयोः पुद्गलयोः साङ्गणयोरेव सतोरेको हीनपुरुष आख्यायते, एकः श्रेष्ठपुरुष आख्यायते? कः पुनरायुष्मञ्शारिपुत्र हेतुः कः प्रत्ययो येनानयोर्द्वयोः पुद्गलयोरनङ्गणयोरेव सतोरेको हीनपुरुष आख्यायते, एकः श्रेष्ठपुरुष आख्यायत इति?
तत्रायुष्मन्योऽयं पुद्गलः साङ्गण एव सन् — अस्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं न प्रजानाति, तस्यैतत्प्रतिकाङ्क्ष्यम् — न छन्दं जनयिष्यति न व्यायंस्यते न वीर्यमारप्स्यते तस्याङ्गणस्य प्रहाणाय; स सरागः सद्वेषः समोहः साङ्गणः संक्लिष्टचित्तः कालं करिष्यति। तद्यथाप्यायुष्मन्कांस्यपात्र्याभृतापणाद्वा कर्मारकुलाद्वा रजसा च मलेन च पर्यवनद्धा। तामेनां स्वामिनो न चैव परिभुञ्जीरन्न च पर्यवदापयेयुः, रजःपथे चैनां निक्षिपेयुः। एवं हि सायुष्मन्कांस्यपात्र्यपरेण समयेन संक्लिष्टतरा स्यान्मलगृहीतेति? एवमायुष्मन्निति। एवमेव खल्वायुष्मन्योऽयं पुद्गलः साङ्गण एव सन् — अस्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं न प्रजानाति, तस्यैतत्प्रतिकाङ्क्ष्यम् — न छन्दं जनयिष्यति न व्यायंस्यते न वीर्यमारप्स्यते तस्याङ्गणस्य प्रहाणाय; स सरागः सद्वेषः समोहः साङ्गणः संक्लिष्टचित्तः कालं करिष्यति।
तत्रायुष्मन्योऽयं पुद्गलः साङ्गण एव सन् — अस्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं प्रजानाति, तस्यैतत्प्रतिकाङ्क्ष्यम् — छन्दं जनयिष्यति व्यायंस्यते वीर्यमारप्स्यते तस्याङ्गणस्य प्रहाणाय; सोऽरागोऽद्वेषोऽमोहोऽनङ्गणोऽसंक्लिष्टचित्तः कालं करिष्यति। तद्यथाप्यायुष्मन्कांस्यपात्र्याभृतापणाद्वा कर्मारकुलाद्वा रजसा च मलेन च पर्यवनद्धा। तामेनां स्वामिनः परिभुञ्जीरंश्चैव पर्यवदापयेयुश्च, न चैनां रजःपथे निक्षिपेयुः। एवं हि सायुष्मन्कांस्यपात्र्यपरेण समयेन परिशुद्धतरा स्यात्पर्यवदातेति? एवमायुष्मन्निति। एवमेव खल्वायुष्मन्योऽयं पुद्गलः साङ्गण एव सन् — अस्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं प्रजानाति, तस्यैतत्प्रतिकाङ्क्ष्यम् — छन्दं जनयिष्यति व्यायंस्यते वीर्यमारप्स्यते तस्याङ्गणस्य प्रहाणाय; सोऽरागोऽद्वेषोऽमोहोऽनङ्गणोऽसंक्लिष्टचित्तः कालं करिष्यति।
तत्रायुष्मन्योऽयं पुद्गलोऽनङ्गण एव सन् — नास्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं न प्रजानाति, तस्यैतत्प्रतिकाङ्क्ष्यम् — शुभनिमित्तं मनसिकरिष्यति, तस्य शुभनिमित्तस्य मनसिकाराद्रागश्चित्तमनुध्वंसयिष्यति; स सरागः सद्वेषः समोहः साङ्गणः संक्लिष्टचित्तः कालं करिष्यति। तद्यथाप्यायुष्मन्कांस्यपात्र्याभृतापणाद्वा कर्मारकुलाद्वा परिशुद्धा पर्यवदाता। तामेनां स्वामिनो न चैव परिभुञ्जीरन्न च पर्यवदापयेयुः, रजःपथे चैनां निक्षिपेयुः। एवं हि सायुष्मन्कांस्यपात्र्यपरेण समयेन संक्लिष्टतरा स्यान्मलगृहीतेति? एवमायुष्मन्निति। एवमेव खल्वायुष्मन्योऽयं पुद्गलोऽनङ्गण एव सन् — नास्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं न प्रजानाति, तस्यैतत्प्रतिकाङ्क्ष्यम् — शुभनिमित्तं मनसिकरिष्यति, तस्य शुभनिमित्तस्य मनसिकाराद्रागश्चित्तमनुध्वंसयिष्यति; स सरागः सद्वेषः समोहः साङ्गणः संक्लिष्टचित्तः कालं करिष्यति।
तत्रायुष्मन्योऽयं पुद्गलोऽनङ्गण एव सन् — नास्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं प्रजानाति, तस्यैतत्प्रतिकाङ्क्ष्यम् — शुभनिमित्तं न मनसिकरिष्यति, तस्य शुभनिमित्तस्यामनसिकाराद्रागश्चित्तं नानुध्वंसयिष्यति; सोऽरागोऽद्वेषोऽमोहोऽनङ्गणोऽसंक्लिष्टचित्तः कालं करिष्यति। तद्यथाप्यायुष्मन्कांस्यपात्र्याभृतापणाद्वा कर्मारकुलाद्वा परिशुद्धा पर्यवदाता। तामेनां स्वामिनः परिभुञ्जीरंश्चैव पर्यवदापयेयुश्च, न चैनां रजःपथे निक्षिपेयुः। एवं हि सायुष्मन्कांस्यपात्र्यपरेण समयेन परिशुद्धतरा स्यात्पर्यवदातेति? एवमायुष्मन्निति। एवमेव खल्वायुष्मन्योऽयं पुद्गलोऽनङ्गण एव सन् — नास्ति मेऽध्यात्ममङ्गणमिति यथाभूतं प्रजानाति, तस्यैतत्प्रतिकाङ्क्ष्यम् — शुभनिमित्तं न मनसिकरिष्यति, तस्य शुभनिमित्तस्यामनसिकाराद्रागश्चित्तं नानुध्वंसयिष्यति; सोऽरागोऽद्वेषोऽमोहोऽनङ्गणोऽसंक्लिष्टचित्तः कालं करिष्यति।
अयं खल्वायुष्मन्मौद्गल्यायन हेतुरयं प्रत्ययो येनानयोर्द्वयोः पुद्गलयोः साङ्गणयोरेव सतोरेको हीनपुरुष आख्यायते, एकः श्रेष्ठपुरुष आख्यायते। अयं पुनरायुष्मन्मौद्गल्यायन हेतुरयं प्रत्ययो येनानयोर्द्वयोः पुद्गलयोरनङ्गणयोरेव सतोरेको हीनपुरुष आख्यायते, एकः श्रेष्ठपुरुष आख्यायत इति।
अङ्गणमङ्गणमित्यायुष्मन्नुच्यते। कस्य नु खल्वेतदायुष्मन्नधिवचनं यदिदमङ्गणमिति? पापकानां खल्वेतदायुष्मन्नकुशलानामिच्छावचराणामधिवचनं यदिदमङ्गणमिति।
स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदिह कस्यचिद्भिक्षोरेवमिच्छोत्पद्येत — आपत्तिं च वतापन्नः स्याम्, न च मां भिक्षवो जानीयुरापत्तिमापन्न इति। स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यत्तं भिक्षुं भिक्षवो जानीयुः — आपत्तिमापन्न इति। जानन्ति मां भिक्षव आपत्तिमापन्न इति — इति स कुपितो भवत्यप्रतीतः। यश्चैव खल्वायुष्मन्कोपो यश्चाप्रत्ययः — उभयमेतदङ्गणम्।
स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदिह कस्यचिद्भिक्षोरेवमिच्छोत्पद्येत — आपत्तिं च वतापन्नः स्याम्, रहसि मां भिक्षवश्चोदयेयुर्न संघमध्य इति। स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यत्तं भिक्षुं भिक्षवः संघमध्ये चोदयेयुर्न रहसि। संघमध्ये मां भिक्षवश्चोदयन्ति न रहसीति — इति स कुपितो भवत्यप्रतीतः। यश्चैव खल्वायुष्मन्कोपो यश्चाप्रत्ययः — उभयमेतदङ्गणम्।
स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदिह कस्यचिद्भिक्षोरेवमिच्छोत्पद्येत — आपत्तिं च वतापन्नः स्याम्, सप्रतिपुद्गलो मां चोदयेन्नाप्रतिपुद्गल इति। स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यत्तं भिक्षुमप्रतिपुद्गलश्चोदयेन्न सप्रतिपुद्गलः। अप्रतिपुद्गलो मां चोदयति न सप्रतिपुद्गल इति — इति स कुपितो भवत्यप्रतीतः। यश्चैव खल्वायुष्मन्कोपो यश्चाप्रत्ययः — उभयमेतदङ्गणम्।
स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदिह कस्यचिद्भिक्षोरेवमिच्छोत्पद्येत — अहो वत मामेव शास्ता प्रतिपृच्छ्य प्रतिपृच्छ्य भिक्षुभ्यो धर्मं देशयेत्, नान्यं भिक्षुं शास्ता प्रतिपृच्छ्य प्रतिपृच्छ्य भिक्षुभ्यो धर्मं देशयेदिति। स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदन्यं भिक्षुं शास्ता प्रतिपृच्छ्य प्रतिपृच्छ्य भिक्षुभ्यो धर्मं देशयेत्, न तं भिक्षुं शास्ता प्रतिपृच्छ्य प्रतिपृच्छ्य भिक्षुभ्यो धर्मं देशयेत्। अन्यं भिक्षुं शास्ता प्रतिपृच्छ्य प्रतिपृच्छ्य भिक्षुभ्यो धर्मं देशयति, न मां शास्ता प्रतिपृच्छ्य प्रतिपृच्छ्य भिक्षुभ्यो धर्मं देशयतीति — इति स कुपितो भवत्यप्रतीतः। यश्चैव खल्वायुष्मन्कोपो यश्चाप्रत्ययः — उभयमेतदङ्गणम्।
स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदिह कस्यचिद्भिक्षोरेवमिच्छोत्पद्येत — अहो वत मामेव भिक्षवः पुरस्कृत्य पुरस्कृत्य ग्रामं भक्ताय प्रविशेयुः, नान्यं भिक्षुं भिक्षवः पुरस्कृत्य पुरस्कृत्य ग्रामं भक्ताय प्रविशेयुरिति। स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदन्यं भिक्षुं भिक्षवः पुरस्कृत्य पुरस्कृत्य ग्रामं भक्ताय प्रविशेयुः, न तं भिक्षुं भिक्षवः पुरस्कृत्य पुरस्कृत्य ग्रामं भक्ताय प्रविशेयुः। अन्यं भिक्षुं भिक्षवः पुरस्कृत्य पुरस्कृत्य ग्रामं भक्ताय प्रविशन्ति, न मां भिक्षवः पुरस्कृत्य पुरस्कृत्य ग्रामं भक्ताय प्रविशन्तीति — इति स कुपितो भवत्यप्रतीतः। यश्चैव खल्वायुष्मन्कोपो यश्चाप्रत्ययः — उभयमेतदङ्गणम्।
स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदिह कस्यचिद्भिक्षोरेवमिच्छोत्पद्येत — अहो वताहमेव लभेय भक्ताग्रेऽग्रासनमग्रोदकमग्रपिण्डम्, नान्यो भिक्षुर्लभेत भक्ताग्रेऽग्रासनमग्रोदकमग्रपिण्डमिति। स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदन्यो भिक्षुर्लभेत भक्ताग्रेऽग्रासनमग्रोदकमग्रपिण्डम्, न स भिक्षुर्लभेत भक्ताग्रेऽग्रासनमग्रोदकमग्रपिण्डम्। अन्यो भिक्षुर्लभते भक्ताग्रेऽग्रासनमग्रोदकमग्रपिण्डम्, नाहं लभे भक्ताग्रेऽग्रासनमग्रोदकमग्रपिण्डमिति — इति स कुपितो भवत्यप्रतीतः। यश्चैव खल्वायुष्मन्कोपो यश्चाप्रत्ययः — उभयमेतदङ्गणम्।
स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदिह कस्यचिद्भिक्षोरेवमिच्छोत्पद्येत — अहो वताहमेव भक्ताग्रे भुक्तवाननुमोदेय, नान्यो भिक्षुर्भक्ताग्रे भुक्तवाननुमोदेतेति। स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदन्यो भिक्षुर्भक्ताग्रे भुक्तवाननुमोदेत, न स भिक्षुर्भक्ताग्रे भुक्तवाननुमोदेत। अन्यो भिक्षुर्भक्ताग्रे भुक्तवाननुमोदते, नाहं भक्ताग्रे भुक्तवाननुमोद इति — इति स कुपितो भवत्यप्रतीतः। यश्चैव खल्वायुष्मन्कोपो यश्चाप्रत्ययः — उभयमेतदङ्गणम्।
स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदिह कस्यचिद्भिक्षोरेवमिच्छोत्पद्येत — अहो वताहमेवारामगतेभ्यो भिक्षुभ्यो धर्मं देशयेयम्, नान्यो भिक्षुरारामगतेभ्यो भिक्षुभ्यो धर्मं देशयेदिति। स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदन्यो भिक्षुरारामगतेभ्यो भिक्षुभ्यो धर्मं देशयेत्, न स भिक्षुरारामगतेभ्यो भिक्षुभ्यो धर्मं देशयेत्। अन्यो भिक्षुरारामगतेभ्यो भिक्षुभ्यो धर्मं देशयति, नाहमारामगतेभ्यो भिक्षुभ्यो धर्मं देशयामीति — इति स कुपितो भवत्यप्रतीतः। यश्चैव खल्वायुष्मन्कोपो यश्चाप्रत्ययः — उभयमेतदङ्गणम्।
स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदिह कस्यचिद्भिक्षोरेवमिच्छोत्पद्येत — अहो वताहमेवारामगताभ्यो भिक्षुणीभ्यो धर्मं देशयेयम् (पूर्ववत्) उपासकेभ्यो धर्मं देशयेयम् (पूर्ववत्) उपासिकाभ्यो धर्मं देशयेयम्, नान्यो भिक्षुरारामगताभ्य उपासिकाभ्यो धर्मं देशयेदिति। स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदन्यो भिक्षुरारामगताभ्य उपासिकाभ्यो धर्मं देशयेत्, न स भिक्षुरारामगताभ्य उपासिकाभ्यो धर्मं देशयेत्। अन्यो भिक्षुरारामगताभ्य उपासिकाभ्यो धर्मं देशयति, नाहमारामगताभ्य उपासिकाभ्यो धर्मं देशयामीति — इति स कुपितो भवत्यप्रतीतः। यश्चैव खल्वायुष्मन्कोपो यश्चाप्रत्ययः — उभयमेतदङ्गणम्।
स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदिह कस्यचिद्भिक्षोरेवमिच्छोत्पद्येत — अहो वत मामेव भिक्षवः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, नान्यं भिक्षुं भिक्षवः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुरिति। स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदन्यं भिक्षुं भिक्षवः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, न तं भिक्षुं भिक्षवः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः। अन्यं भिक्षुं भिक्षवः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, न मां भिक्षवः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्तीति — इति स कुपितो भवत्यप्रतीतः। यश्चैव खल्वायुष्मन्कोपो यश्चाप्रत्ययः — उभयमेतदङ्गणम्।
स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदिह कस्यचिद्भिक्षोरेवमिच्छोत्पद्येत — अहो वत मामेव भिक्षुण्यः (पूर्ववत्) उपासकाः (पूर्ववत्) उपासिकाः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, नान्यं भिक्षुमुपासिकाः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुरिति। स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदन्यं भिक्षुमुपासिकाः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, न तं भिक्षुमुपासिकाः सत्कुर्युर्गुरुकुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः। अन्यं भिक्षुमुपासिकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति, न मामुपासिकाः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्तीति — इति स कुपितो भवत्यप्रतीतः। यश्चैव खल्वायुष्मन्कोपो यश्चाप्रत्ययः — उभयमेतदङ्गणम्।
स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदिह कस्यचिद्भिक्षोरेवमिच्छोत्पद्येत — अहो वताहमेव लाभी स्यां प्रणीतानां चीवराणाम्, नान्यो भिक्षुर्लाभी स्यात्प्रणीतानां चीवराणामिति। स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदन्यो भिक्षुर्लाभी स्यात्प्रणीतानां चीवराणाम्, न स भिक्षुर्लाभी स्यात्प्रणीतानां चीवराणाम्। अन्यो भिक्षुर्लाभी प्रणीतानां चीवराणाम्, नाहं लाभी प्रणीतानां चीवराणामिति — इति स कुपितो भवत्यप्रतीतः। यश्चैव खल्वायुष्मन्कोपो यश्चाप्रत्ययः — उभयमेतदङ्गणम्।
स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदिह कस्यचिद्भिक्षोरेवमिच्छोत्पद्येत — अहो वताहमेव लाभी स्यां प्रणीतानां पिण्डपातानाम् (पूर्ववत्) प्रणीतानां शयनासनानाम् (पूर्ववत्) प्रणीतानां ग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणाम्, नान्यो भिक्षुर्लाभी स्यात्प्रणीतानां ग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणामिति। स्थानं खलु पुनरेतदायुष्मन्विद्यते यदन्यो भिक्षुर्लाभी स्यात्प्रणीतानां ग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणाम्, न स भिक्षुर्लाभी स्यात्प्रणीतानां ग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणाम्। अन्यो भिक्षुर्लाभी प्रणीतानां ग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणाम्, नाहं लाभी प्रणीतानां ग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्काराणामिति — इति स कुपितो भवत्यप्रतीतः। यश्चैव खल्वायुष्मन्कोपो यश्चाप्रत्ययः — उभयमेतदङ्गणम्।
एषां खल्वेतदायुष्मन्पापकानामकुशलानामिच्छावचराणामधिवचनं यदिदमङ्गणमिति।
यस्य कस्यचिदायुष्मन्भिक्षोरिमे पापका अकुशला इच्छावचरा अप्रहीणा दृश्यन्ते चैव श्रूयन्ते च, यद्यपि स भवत्यारण्यकः प्रान्तशयनासनः पैण्डपातिकः सावदानचारी पांसुकूलिको रूक्षचीवरधरः, अथ खल्वेनं सब्रह्मचारिणो न चैव सत्कुर्वन्ति न गुरुकुर्वन्ति न मानयन्ति न पूजयन्ति। तत्कस्य हेतोः? ते हि तस्यायुष्मतः पापका अकुशला इच्छावचरा अप्रहीणा दृश्यन्ते चैव श्रूयन्ते च। तद्यथाप्यायुष्मन्कांस्यपात्र्याभृतापणाद्वा कर्मारकुलाद्वा परिशुद्धा पर्यवदाता। तस्यां स्वामिनोऽहिकुणपं वा कुक्कुरकुणपं वा मनुष्यकुणपं वा रचयित्वान्यया कांस्यपात्र्या प्रतिच्छाद्यान्तरापणं प्रतिपद्येरन्। तामेनां जनो दृष्ट्वैवं वदेत् — अम्भोः, किमेवेदं ह्रियते जन्यजन्यमिवेति? तामेनामुत्थायापावृत्यावलोकयेत्। तस्य सहदर्शनेनामनापता च संतिष्ठेत, प्रतिकूलता च संतिष्ठेत, जुगुप्स्यता च संतिष्ठेत; जिघत्सितानामपि न भोक्तुकामता स्यात्, प्रागेव सुहितानाम्। एवमेव खल्वायुष्मन्यस्य कस्यचिद्भिक्षोरिमे पापका अकुशला इच्छावचरा अप्रहीणा दृश्यन्ते चैव श्रूयन्ते च, यद्यपि स भवत्यारण्यकः प्रान्तशयनासनः पैण्डपातिकः सावदानचारी पांसुकूलिको रूक्षचीवरधरः, अथ खल्वेनं सब्रह्मचारिणो न चैव सत्कुर्वन्ति न गुरुकुर्वन्ति न मानयन्ति न पूजयन्ति। तत्कस्य हेतोः? ते हि तस्यायुष्मतः पापका अकुशला इच्छावचरा अप्रहीणा दृश्यन्ते चैव श्रूयन्ते च।
यस्य कस्यचिदायुष्मन्भिक्षोरिमे पापका अकुशला इच्छावचराः प्रहीणा दृश्यन्ते चैव श्रूयन्ते च, यद्यपि स भवति ग्रामान्तविहारी नैमन्त्रणिको गृहपतिचीवरधरः, अथ खल्वेनं सब्रह्मचारिणः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति। तत्कस्य हेतोः? ते हि तस्यायुष्मतः पापका अकुशला इच्छावचराः प्रहीणा दृश्यन्ते चैव श्रूयन्ते च। तद्यथाप्यायुष्मन्कांस्यपात्र्याभृतापणाद्वा कर्मारकुलाद्वा परिशुद्धा पर्यवदाता। तस्यां स्वामिनः शालीनामोदनं विचितकालकमनेकसूपमनेकव्यञ्जनं रचयित्वान्यया कांस्यपात्र्या प्रतिच्छाद्यान्तरापणं प्रतिपद्येरन्। तामेनां जनो दृष्ट्वैवं वदेत् — अम्भोः, किमेवेदं ह्रियते जन्यजन्यमिवेति? तामेनामुत्थायापावृत्यावलोकयेत्। तस्य सहदर्शनेन मनापता च संतिष्ठेत, अप्रतिकूलता च संतिष्ठेत, अजुगुप्स्यता च संतिष्ठेत; सुहितानामपि भोक्तुकामता स्यात्, प्रागेव जिघत्सितानाम्। एवमेव खल्वायुष्मन्यस्य कस्यचिद्भिक्षोरिमे पापका अकुशला इच्छावचराः प्रहीणा दृश्यन्ते चैव श्रूयन्ते च, यद्यपि स भवति ग्रामान्तविहारी नैमन्त्रणिको गृहपतिचीवरधरः, अथ खल्वेनं सब्रह्मचारिणः सत्कुर्वन्ति गुरुकुर्वन्ति मानयन्ति पूजयन्ति। तत्कस्य हेतोः? ते हि तस्यायुष्मतः पापका अकुशला इच्छावचराः प्रहीणा दृश्यन्ते चैव श्रूयन्ते चेति।
एवमुक्ते, आयुष्मान्महामौद्गल्यायन आयुष्मन्तं शारिपुत्रमेतदवोचत् — उपमा मामायुष्मञ्शारिपुत्र प्रतिभातीति। प्रतिभातु त्वामायुष्मन्मौद्गल्यायनेति। एकस्मिन्नहमायुष्मन्समये राजगृहे व्यहार्षं गिरिव्रजे। अथ खल्वहमायुष्मन्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय राजगृहं पिण्डाय प्राविक्षम्। तेन खलु पुनः समयेन समीतिर्यानकारपुत्रो रथस्य नेमिमतक्षत्। तमेनं पाण्डुपुत्र आजीविकः पुराणयानकारपुत्रः प्रत्युपस्थितोऽभूत्। अथ खल्वायुष्मन्पाण्डुपुत्रस्याजीविकस्य पुराणयानकारपुत्रस्यैवं चेतसः परिवितर्क उदपादि — अहो वतायं समीतिर्यानकारपुत्रोऽस्या नेमेरिमं च वक्रमिमं च जिह्ममिमं च दोषं तक्षेत्, एवमियं नेमिरपगतवक्रापगतजिह्मापगतदोषा शुद्धा स्यात्सारे प्रतिष्ठितेति। यथा यथा खल्वायुष्मन्पाण्डुपुत्रस्याजीविकस्य पुराणयानकारपुत्रस्य चेतसः परिवितर्कोऽभूत्, तथा तथा समीतिर्यानकारपुत्रस्तस्या नेमेस्तं च वक्रं तं च जिह्मं तं च दोषमतक्षत्। अथ खल्वायुष्मन्पाण्डुपुत्र आजीविकः पुराणयानकारपुत्र आत्तमना आत्तमनोवाचं निरचीचरत् — हृदयाद्धृदयं मन्य आज्ञाय तक्षतीति।
एवमेव खल्वायुष्मन्त्ये ते पुद्गला अश्रद्धाः, जीविकार्था न श्रद्धयागारादनगारिकां प्रव्रजिताः, शठा मायाविनः कैतविन उद्धता उन्नडाश्चपला मुखरा विकीर्णवाचः, इन्द्रियेष्वगुप्तद्वाराः, भोजनेऽमात्राज्ञाः, जागरिकामननुयुक्ताः, श्रामण्येऽनपेक्षावन्तः, शिक्षायां न तीव्रगौरवाः, बाहुलिकाः शाथिलिकाः, अवक्रमणे पूर्वंगमाः, प्रविवेके निक्षिप्तधुराः, कुसीदा हीनवीर्या मुषितस्मृतयोऽसंप्रजानन्तोऽसमाहिता विभ्रान्तचित्ता दुष्प्रज्ञा एडमूकाः, तेषामायुष्माञ्शारिपुत्रोऽनेन धर्मपर्यायेण हृदयाद्धृदयं मन्य आज्ञाय तक्षति।
ये पुनस्ते कुलपुत्राः श्रद्धयागारादनगारिकां प्रव्रजिताः, अशठा अमायाविनोऽकैतविनोऽनुद्धता अनुन्नडा अचपला अमुखरा अविकीर्णवाचः, इन्द्रियेषु गुप्तद्वाराः, भोजने मात्राज्ञाः, जागरिकामनुयुक्ताः, श्रामण्येऽपेक्षावन्तः, शिक्षायां तीव्रगौरवाः, न बाहुलिका न शाथिलिकाः, अवक्रमणे निक्षिप्तधुराः, प्रविवेके पूर्वंगमाः, आरब्धवीर्याः प्रहितात्मान उपस्थितस्मृतयः संप्रजानन्तः समाहिता एकाग्रचित्ताः प्रज्ञावन्तोऽनेडमूकाः, त आयुष्मतः शारिपुत्रस्येमं धर्मपर्यायं श्रुत्वा पिबन्ति मन्ये, घसन्ति मन्ये वचसा चैव मनसा च — साधु वत भोः सब्रह्मचारिणोऽकुशलाद्व्युत्थाप्य कुशले प्रतिष्ठापयतीति। तद्यथाप्यायुष्मन्स्त्री वा पुरुषो वा दहरो युवा मण्डनकजातीयः शीर्षस्नात उत्पलमालां वा वार्षिकामालां वातिमुक्तकमालां वा लब्ध्वोभाभ्यां हस्ताभ्यां प्रतिगृह्योत्तमाङ्गे शिरसि प्रतिष्ठापयेत्, एवमेव खल्वायुष्मन्त्ये ते कुलपुत्राः श्रद्धयागारादनगारिकां प्रव्रजिताः, अशठा अमायाविनोऽकैतविनोऽनुद्धता अनुन्नडा अचपला अमुखरा अविकीर्णवाचः, इन्द्रियेषु गुप्तद्वाराः, भोजने मात्राज्ञाः, जागरिकामनुयुक्ताः, श्रामण्येऽपेक्षावन्तः, शिक्षायां तीव्रगौरवाः, न बाहुलिका न शाथिलिकाः, अवक्रमणे निक्षिप्तधुराः, प्रविवेके पूर्वंगमाः, आरब्धवीर्याः प्रहितात्मान उपस्थितस्मृतयः संप्रजानन्तः समाहिता एकाग्रचित्ताः प्रज्ञावन्तोऽनेडमूकाः, त आयुष्मतः शारिपुत्रस्येमं धर्मपर्यायं श्रुत्वा पिबन्ति मन्ये, घसन्ति मन्ये वचसा चैव मनसा च — साधु वत भोः सब्रह्मचारिणोऽकुशलाद्व्युत्थाप्य कुशले प्रतिष्ठापयतीति। इति ह तावुभौ महानागावन्योन्यस्य सुभाषितं समन्वमोदिषातामिति।
अनङ्गणसूत्रं निष्ठितं पञ्चमम्॥
—
madhyamanikāye mūlapañcāśatpāṭhe mūlaparyāyavarge'naṅgaṇasūtraṃ pañcamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñśrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalvāyuṣmāñśāriputro bhikṣūnāmantrayata — āyuṣmanto bhikṣava iti. āyuṣmanniti khalu te bhikṣava āyuṣmate śāriputrāya pratyaśrauṣuḥ. āyuṣmāñśāriputra etadavocat —
catvāra ima āyuṣmantaḥ pudgalāḥ santaḥ saṃvidyamānā loke. katame catvāraḥ? ihāyuṣmanta ekaḥ pudgalaḥ sāṅgaṇa eva san — asti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ na prajānāti. iha punarāyuṣmanta ekaḥ pudgalaḥ sāṅgaṇa eva san — asti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ prajānāti. ihāyuṣmanta ekaḥ pudgalo'naṅgaṇa eva san — nāsti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ na prajānāti. iha punarāyuṣmanta ekaḥ pudgalo'naṅgaṇa eva san — nāsti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ prajānāti. tatrāyuṣmanto yo'yaṃ pudgalaḥ sāṅgaṇa eva san — asti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ na prajānāti, ayamanayordvayoḥ pudgalayoḥ sāṅgaṇayoreva satorhīnapuruṣa ākhyāyate. tatrāyuṣmanto yo'yaṃ pudgalaḥ sāṅgaṇa eva san — asti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ prajānāti, ayamanayordvayoḥ pudgalayoḥ sāṅgaṇayoreva satoḥ śreṣṭhapuruṣa ākhyāyate. tatrāyuṣmanto yo'yaṃ pudgalo'naṅgaṇa eva san — nāsti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ na prajānāti, ayamanayordvayoḥ pudgalayoranaṅgaṇayoreva satorhīnapuruṣa ākhyāyate. tatrāyuṣmanto yo'yaṃ pudgalo'naṅgaṇa eva san — nāsti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ prajānāti, ayamanayordvayoḥ pudgalayoranaṅgaṇayoreva satoḥ śreṣṭhapuruṣa ākhyāyata iti.
evamukte, āyuṣmānmahāmaudgalyāyana āyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat —
ko nu khalvāyuṣmañśāriputra hetuḥ kaḥ pratyayo yenānayordvayoḥ pudgalayoḥ sāṅgaṇayoreva satoreko hīnapuruṣa ākhyāyate, ekaḥ śreṣṭhapuruṣa ākhyāyate? kaḥ punarāyuṣmañśāriputra hetuḥ kaḥ pratyayo yenānayordvayoḥ pudgalayoranaṅgaṇayoreva satoreko hīnapuruṣa ākhyāyate, ekaḥ śreṣṭhapuruṣa ākhyāyata iti?
tatrāyuṣmanyo'yaṃ pudgalaḥ sāṅgaṇa eva san — asti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ na prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — na chandaṃ janayiṣyati na vyāyaṃsyate na vīryamārapsyate tasyāṅgaṇasya prahāṇāya; sa sarāgaḥ sadveṣaḥ samohaḥ sāṅgaṇaḥ saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati. tadyathāpyāyuṣmankāṃsyapātryābhṛtāpaṇādvā karmārakulādvā rajasā ca malena ca paryavanaddhā. tāmenāṃ svāmino na caiva paribhuñjīranna ca paryavadāpayeyuḥ, rajaḥpathe caināṃ nikṣipeyuḥ. evaṃ hi sāyuṣmankāṃsyapātryapareṇa samayena saṃkliṣṭatarā syānmalagṛhīteti? evamāyuṣmanniti. evameva khalvāyuṣmanyo'yaṃ pudgalaḥ sāṅgaṇa eva san — asti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ na prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — na chandaṃ janayiṣyati na vyāyaṃsyate na vīryamārapsyate tasyāṅgaṇasya prahāṇāya; sa sarāgaḥ sadveṣaḥ samohaḥ sāṅgaṇaḥ saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati.
tatrāyuṣmanyo'yaṃ pudgalaḥ sāṅgaṇa eva san — asti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — chandaṃ janayiṣyati vyāyaṃsyate vīryamārapsyate tasyāṅgaṇasya prahāṇāya; so'rāgo'dveṣo'moho'naṅgaṇo'saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati. tadyathāpyāyuṣmankāṃsyapātryābhṛtāpaṇādvā karmārakulādvā rajasā ca malena ca paryavanaddhā. tāmenāṃ svāminaḥ paribhuñjīraṃścaiva paryavadāpayeyuśca, na caināṃ rajaḥpathe nikṣipeyuḥ. evaṃ hi sāyuṣmankāṃsyapātryapareṇa samayena pariśuddhatarā syātparyavadāteti? evamāyuṣmanniti. evameva khalvāyuṣmanyo'yaṃ pudgalaḥ sāṅgaṇa eva san — asti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — chandaṃ janayiṣyati vyāyaṃsyate vīryamārapsyate tasyāṅgaṇasya prahāṇāya; so'rāgo'dveṣo'moho'naṅgaṇo'saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati.
tatrāyuṣmanyo'yaṃ pudgalo'naṅgaṇa eva san — nāsti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ na prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — śubhanimittaṃ manasikariṣyati, tasya śubhanimittasya manasikārādrāgaścittamanudhvaṃsayiṣyati; sa sarāgaḥ sadveṣaḥ samohaḥ sāṅgaṇaḥ saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati. tadyathāpyāyuṣmankāṃsyapātryābhṛtāpaṇādvā karmārakulādvā pariśuddhā paryavadātā. tāmenāṃ svāmino na caiva paribhuñjīranna ca paryavadāpayeyuḥ, rajaḥpathe caināṃ nikṣipeyuḥ. evaṃ hi sāyuṣmankāṃsyapātryapareṇa samayena saṃkliṣṭatarā syānmalagṛhīteti? evamāyuṣmanniti. evameva khalvāyuṣmanyo'yaṃ pudgalo'naṅgaṇa eva san — nāsti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ na prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — śubhanimittaṃ manasikariṣyati, tasya śubhanimittasya manasikārādrāgaścittamanudhvaṃsayiṣyati; sa sarāgaḥ sadveṣaḥ samohaḥ sāṅgaṇaḥ saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati.
tatrāyuṣmanyo'yaṃ pudgalo'naṅgaṇa eva san — nāsti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — śubhanimittaṃ na manasikariṣyati, tasya śubhanimittasyāmanasikārādrāgaścittaṃ nānudhvaṃsayiṣyati; so'rāgo'dveṣo'moho'naṅgaṇo'saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati. tadyathāpyāyuṣmankāṃsyapātryābhṛtāpaṇādvā karmārakulādvā pariśuddhā paryavadātā. tāmenāṃ svāminaḥ paribhuñjīraṃścaiva paryavadāpayeyuśca, na caināṃ rajaḥpathe nikṣipeyuḥ. evaṃ hi sāyuṣmankāṃsyapātryapareṇa samayena pariśuddhatarā syātparyavadāteti? evamāyuṣmanniti. evameva khalvāyuṣmanyo'yaṃ pudgalo'naṅgaṇa eva san — nāsti me'dhyātmamaṅgaṇamiti yathābhūtaṃ prajānāti, tasyaitatpratikāṅkṣyam — śubhanimittaṃ na manasikariṣyati, tasya śubhanimittasyāmanasikārādrāgaścittaṃ nānudhvaṃsayiṣyati; so'rāgo'dveṣo'moho'naṅgaṇo'saṃkliṣṭacittaḥ kālaṃ kariṣyati.
ayaṃ khalvāyuṣmanmaudgalyāyana heturayaṃ pratyayo yenānayordvayoḥ pudgalayoḥ sāṅgaṇayoreva satoreko hīnapuruṣa ākhyāyate, ekaḥ śreṣṭhapuruṣa ākhyāyate. ayaṃ punarāyuṣmanmaudgalyāyana heturayaṃ pratyayo yenānayordvayoḥ pudgalayoranaṅgaṇayoreva satoreko hīnapuruṣa ākhyāyate, ekaḥ śreṣṭhapuruṣa ākhyāyata iti.
aṅgaṇamaṅgaṇamityāyuṣmannucyate. kasya nu khalvetadāyuṣmannadhivacanaṃ yadidamaṅgaṇamiti? pāpakānāṃ khalvetadāyuṣmannakuśalānāmicchāvacarāṇāmadhivacanaṃ yadidamaṅgaṇamiti.
sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadiha kasyacidbhikṣorevamicchotpadyeta — āpattiṃ ca vatāpannaḥ syām, na ca māṃ bhikṣavo jānīyurāpattimāpanna iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yattaṃ bhikṣuṃ bhikṣavo jānīyuḥ — āpattimāpanna iti. jānanti māṃ bhikṣava āpattimāpanna iti — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmankopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.
sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadiha kasyacidbhikṣorevamicchotpadyeta — āpattiṃ ca vatāpannaḥ syām, rahasi māṃ bhikṣavaścodayeyurna saṃghamadhya iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yattaṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ saṃghamadhye codayeyurna rahasi. saṃghamadhye māṃ bhikṣavaścodayanti na rahasīti — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmankopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.
sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadiha kasyacidbhikṣorevamicchotpadyeta — āpattiṃ ca vatāpannaḥ syām, sapratipudgalo māṃ codayennāpratipudgala iti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yattaṃ bhikṣumapratipudgalaścodayenna sapratipudgalaḥ. apratipudgalo māṃ codayati na sapratipudgala iti — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmankopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.
sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadiha kasyacidbhikṣorevamicchotpadyeta — aho vata māmeva śāstā pratipṛcchya pratipṛcchya bhikṣubhyo dharmaṃ deśayet, nānyaṃ bhikṣuṃ śāstā pratipṛcchya pratipṛcchya bhikṣubhyo dharmaṃ deśayediti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadanyaṃ bhikṣuṃ śāstā pratipṛcchya pratipṛcchya bhikṣubhyo dharmaṃ deśayet, na taṃ bhikṣuṃ śāstā pratipṛcchya pratipṛcchya bhikṣubhyo dharmaṃ deśayet. anyaṃ bhikṣuṃ śāstā pratipṛcchya pratipṛcchya bhikṣubhyo dharmaṃ deśayati, na māṃ śāstā pratipṛcchya pratipṛcchya bhikṣubhyo dharmaṃ deśayatīti — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmankopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.
sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadiha kasyacidbhikṣorevamicchotpadyeta — aho vata māmeva bhikṣavaḥ puraskṛtya puraskṛtya grāmaṃ bhaktāya praviśeyuḥ, nānyaṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ puraskṛtya puraskṛtya grāmaṃ bhaktāya praviśeyuriti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadanyaṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ puraskṛtya puraskṛtya grāmaṃ bhaktāya praviśeyuḥ, na taṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ puraskṛtya puraskṛtya grāmaṃ bhaktāya praviśeyuḥ. anyaṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ puraskṛtya puraskṛtya grāmaṃ bhaktāya praviśanti, na māṃ bhikṣavaḥ puraskṛtya puraskṛtya grāmaṃ bhaktāya praviśantīti — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmankopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.
sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadiha kasyacidbhikṣorevamicchotpadyeta — aho vatāhameva labheya bhaktāgre'grāsanamagrodakamagrapiṇḍam, nānyo bhikṣurlabheta bhaktāgre'grāsanamagrodakamagrapiṇḍamiti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadanyo bhikṣurlabheta bhaktāgre'grāsanamagrodakamagrapiṇḍam, na sa bhikṣurlabheta bhaktāgre'grāsanamagrodakamagrapiṇḍam. anyo bhikṣurlabhate bhaktāgre'grāsanamagrodakamagrapiṇḍam, nāhaṃ labhe bhaktāgre'grāsanamagrodakamagrapiṇḍamiti — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmankopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.
sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadiha kasyacidbhikṣorevamicchotpadyeta — aho vatāhameva bhaktāgre bhuktavānanumodeya, nānyo bhikṣurbhaktāgre bhuktavānanumodeteti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadanyo bhikṣurbhaktāgre bhuktavānanumodeta, na sa bhikṣurbhaktāgre bhuktavānanumodeta. anyo bhikṣurbhaktāgre bhuktavānanumodate, nāhaṃ bhaktāgre bhuktavānanumoda iti — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmankopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.
sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadiha kasyacidbhikṣorevamicchotpadyeta — aho vatāhamevārāmagatebhyo bhikṣubhyo dharmaṃ deśayeyam, nānyo bhikṣurārāmagatebhyo bhikṣubhyo dharmaṃ deśayediti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadanyo bhikṣurārāmagatebhyo bhikṣubhyo dharmaṃ deśayet, na sa bhikṣurārāmagatebhyo bhikṣubhyo dharmaṃ deśayet. anyo bhikṣurārāmagatebhyo bhikṣubhyo dharmaṃ deśayati, nāhamārāmagatebhyo bhikṣubhyo dharmaṃ deśayāmīti — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmankopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.
sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadiha kasyacidbhikṣorevamicchotpadyeta — aho vatāhamevārāmagatābhyo bhikṣuṇībhyo dharmaṃ deśayeyam (pūrvavat) upāsakebhyo dharmaṃ deśayeyam (pūrvavat) upāsikābhyo dharmaṃ deśayeyam, nānyo bhikṣurārāmagatābhya upāsikābhyo dharmaṃ deśayediti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadanyo bhikṣurārāmagatābhya upāsikābhyo dharmaṃ deśayet, na sa bhikṣurārāmagatābhya upāsikābhyo dharmaṃ deśayet. anyo bhikṣurārāmagatābhya upāsikābhyo dharmaṃ deśayati, nāhamārāmagatābhya upāsikābhyo dharmaṃ deśayāmīti — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmankopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.
sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadiha kasyacidbhikṣorevamicchotpadyeta — aho vata māmeva bhikṣavaḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, nānyaṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuriti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadanyaṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, na taṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ. anyaṃ bhikṣuṃ bhikṣavaḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, na māṃ bhikṣavaḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayantīti — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmankopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.
sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadiha kasyacidbhikṣorevamicchotpadyeta — aho vata māmeva bhikṣuṇyaḥ (pūrvavat) upāsakāḥ (pūrvavat) upāsikāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, nānyaṃ bhikṣumupāsikāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuriti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadanyaṃ bhikṣumupāsikāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, na taṃ bhikṣumupāsikāḥ satkuryurgurukuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ. anyaṃ bhikṣumupāsikāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti, na māmupāsikāḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayantīti — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmankopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.
sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadiha kasyacidbhikṣorevamicchotpadyeta — aho vatāhameva lābhī syāṃ praṇītānāṃ cīvarāṇām, nānyo bhikṣurlābhī syātpraṇītānāṃ cīvarāṇāmiti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadanyo bhikṣurlābhī syātpraṇītānāṃ cīvarāṇām, na sa bhikṣurlābhī syātpraṇītānāṃ cīvarāṇām. anyo bhikṣurlābhī praṇītānāṃ cīvarāṇām, nāhaṃ lābhī praṇītānāṃ cīvarāṇāmiti — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmankopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.
sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadiha kasyacidbhikṣorevamicchotpadyeta — aho vatāhameva lābhī syāṃ praṇītānāṃ piṇḍapātānām (pūrvavat) praṇītānāṃ śayanāsanānām (pūrvavat) praṇītānāṃ glānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām, nānyo bhikṣurlābhī syātpraṇītānāṃ glānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāmiti. sthānaṃ khalu punaretadāyuṣmanvidyate yadanyo bhikṣurlābhī syātpraṇītānāṃ glānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām, na sa bhikṣurlābhī syātpraṇītānāṃ glānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām. anyo bhikṣurlābhī praṇītānāṃ glānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām, nāhaṃ lābhī praṇītānāṃ glānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāmiti — iti sa kupito bhavatyapratītaḥ. yaścaiva khalvāyuṣmankopo yaścāpratyayaḥ — ubhayametadaṅgaṇam.
eṣāṃ khalvetadāyuṣmanpāpakānāmakuśalānāmicchāvacarāṇāmadhivacanaṃ yadidamaṅgaṇamiti.
yasya kasyacidāyuṣmanbhikṣorime pāpakā akuśalā icchāvacarā aprahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ca, yadyapi sa bhavatyāraṇyakaḥ prāntaśayanāsanaḥ paiṇḍapātikaḥ sāvadānacārī pāṃsukūliko rūkṣacīvaradharaḥ, atha khalvenaṃ sabrahmacāriṇo na caiva satkurvanti na gurukurvanti na mānayanti na pūjayanti. tatkasya hetoḥ? te hi tasyāyuṣmataḥ pāpakā akuśalā icchāvacarā aprahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ca. tadyathāpyāyuṣmankāṃsyapātryābhṛtāpaṇādvā karmārakulādvā pariśuddhā paryavadātā. tasyāṃ svāmino'hikuṇapaṃ vā kukkurakuṇapaṃ vā manuṣyakuṇapaṃ vā racayitvānyayā kāṃsyapātryā praticchādyāntarāpaṇaṃ pratipadyeran. tāmenāṃ jano dṛṣṭvaivaṃ vadet — ambhoḥ, kimevedaṃ hriyate janyajanyamiveti? tāmenāmutthāyāpāvṛtyāvalokayet. tasya sahadarśanenāmanāpatā ca saṃtiṣṭheta, pratikūlatā ca saṃtiṣṭheta, jugupsyatā ca saṃtiṣṭheta; jighatsitānāmapi na bhoktukāmatā syāt, prāgeva suhitānām. evameva khalvāyuṣmanyasya kasyacidbhikṣorime pāpakā akuśalā icchāvacarā aprahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ca, yadyapi sa bhavatyāraṇyakaḥ prāntaśayanāsanaḥ paiṇḍapātikaḥ sāvadānacārī pāṃsukūliko rūkṣacīvaradharaḥ, atha khalvenaṃ sabrahmacāriṇo na caiva satkurvanti na gurukurvanti na mānayanti na pūjayanti. tatkasya hetoḥ? te hi tasyāyuṣmataḥ pāpakā akuśalā icchāvacarā aprahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ca.
yasya kasyacidāyuṣmanbhikṣorime pāpakā akuśalā icchāvacarāḥ prahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ca, yadyapi sa bhavati grāmāntavihārī naimantraṇiko gṛhapaticīvaradharaḥ, atha khalvenaṃ sabrahmacāriṇaḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti. tatkasya hetoḥ? te hi tasyāyuṣmataḥ pāpakā akuśalā icchāvacarāḥ prahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ca. tadyathāpyāyuṣmankāṃsyapātryābhṛtāpaṇādvā karmārakulādvā pariśuddhā paryavadātā. tasyāṃ svāminaḥ śālīnāmodanaṃ vicitakālakamanekasūpamanekavyañjanaṃ racayitvānyayā kāṃsyapātryā praticchādyāntarāpaṇaṃ pratipadyeran. tāmenāṃ jano dṛṣṭvaivaṃ vadet — ambhoḥ, kimevedaṃ hriyate janyajanyamiveti? tāmenāmutthāyāpāvṛtyāvalokayet. tasya sahadarśanena manāpatā ca saṃtiṣṭheta, apratikūlatā ca saṃtiṣṭheta, ajugupsyatā ca saṃtiṣṭheta; suhitānāmapi bhoktukāmatā syāt, prāgeva jighatsitānām. evameva khalvāyuṣmanyasya kasyacidbhikṣorime pāpakā akuśalā icchāvacarāḥ prahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ca, yadyapi sa bhavati grāmāntavihārī naimantraṇiko gṛhapaticīvaradharaḥ, atha khalvenaṃ sabrahmacāriṇaḥ satkurvanti gurukurvanti mānayanti pūjayanti. tatkasya hetoḥ? te hi tasyāyuṣmataḥ pāpakā akuśalā icchāvacarāḥ prahīṇā dṛśyante caiva śrūyante ceti.
evamukte, āyuṣmānmahāmaudgalyāyana āyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat — upamā māmāyuṣmañśāriputra pratibhātīti. pratibhātu tvāmāyuṣmanmaudgalyāyaneti. ekasminnahamāyuṣmansamaye rājagṛhe vyahārṣaṃ girivraje. atha khalvahamāyuṣmanpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya rājagṛhaṃ piṇḍāya prāvikṣam. tena khalu punaḥ samayena samītiryānakāraputro rathasya nemimatakṣat. tamenaṃ pāṇḍuputra ājīvikaḥ purāṇayānakāraputraḥ pratyupasthito'bhūt. atha khalvāyuṣmanpāṇḍuputrasyājīvikasya purāṇayānakāraputrasyaivaṃ cetasaḥ parivitarka udapādi — aho vatāyaṃ samītiryānakāraputro'syā nemerimaṃ ca vakramimaṃ ca jihmamimaṃ ca doṣaṃ takṣet, evamiyaṃ nemirapagatavakrāpagatajihmāpagatadoṣā śuddhā syātsāre pratiṣṭhiteti. yathā yathā khalvāyuṣmanpāṇḍuputrasyājīvikasya purāṇayānakāraputrasya cetasaḥ parivitarko'bhūt, tathā tathā samītiryānakāraputrastasyā nemestaṃ ca vakraṃ taṃ ca jihmaṃ taṃ ca doṣamatakṣat. atha khalvāyuṣmanpāṇḍuputra ājīvikaḥ purāṇayānakāraputra āttamanā āttamanovācaṃ niracīcarat — hṛdayāddhṛdayaṃ manya ājñāya takṣatīti.
evameva khalvāyuṣmantye te pudgalā aśraddhāḥ, jīvikārthā na śraddhayāgārādanagārikāṃ pravrajitāḥ, śaṭhā māyāvinaḥ kaitavina uddhatā unnaḍāścapalā mukharā vikīrṇavācaḥ, indriyeṣvaguptadvārāḥ, bhojane'mātrājñāḥ, jāgarikāmananuyuktāḥ, śrāmaṇye'napekṣāvantaḥ, śikṣāyāṃ na tīvragauravāḥ, bāhulikāḥ śāthilikāḥ, avakramaṇe pūrvaṃgamāḥ, praviveke nikṣiptadhurāḥ, kusīdā hīnavīryā muṣitasmṛtayo'saṃprajānanto'samāhitā vibhrāntacittā duṣprajñā eḍamūkāḥ, teṣāmāyuṣmāñśāriputro'nena dharmaparyāyeṇa hṛdayāddhṛdayaṃ manya ājñāya takṣati.
ye punaste kulaputrāḥ śraddhayāgārādanagārikāṃ pravrajitāḥ, aśaṭhā amāyāvino'kaitavino'nuddhatā anunnaḍā acapalā amukharā avikīrṇavācaḥ, indriyeṣu guptadvārāḥ, bhojane mātrājñāḥ, jāgarikāmanuyuktāḥ, śrāmaṇye'pekṣāvantaḥ, śikṣāyāṃ tīvragauravāḥ, na bāhulikā na śāthilikāḥ, avakramaṇe nikṣiptadhurāḥ, praviveke pūrvaṃgamāḥ, ārabdhavīryāḥ prahitātmāna upasthitasmṛtayaḥ saṃprajānantaḥ samāhitā ekāgracittāḥ prajñāvanto'neḍamūkāḥ, ta āyuṣmataḥ śāriputrasyemaṃ dharmaparyāyaṃ śrutvā pibanti manye, ghasanti manye vacasā caiva manasā ca — sādhu vata bhoḥ sabrahmacāriṇo'kuśalādvyutthāpya kuśale pratiṣṭhāpayatīti. tadyathāpyāyuṣmanstrī vā puruṣo vā daharo yuvā maṇḍanakajātīyaḥ śīrṣasnāta utpalamālāṃ vā vārṣikāmālāṃ vātimuktakamālāṃ vā labdhvobhābhyāṃ hastābhyāṃ pratigṛhyottamāṅge śirasi pratiṣṭhāpayet, evameva khalvāyuṣmantye te kulaputrāḥ śraddhayāgārādanagārikāṃ pravrajitāḥ, aśaṭhā amāyāvino'kaitavino'nuddhatā anunnaḍā acapalā amukharā avikīrṇavācaḥ, indriyeṣu guptadvārāḥ, bhojane mātrājñāḥ, jāgarikāmanuyuktāḥ, śrāmaṇye'pekṣāvantaḥ, śikṣāyāṃ tīvragauravāḥ, na bāhulikā na śāthilikāḥ, avakramaṇe nikṣiptadhurāḥ, praviveke pūrvaṃgamāḥ, ārabdhavīryāḥ prahitātmāna upasthitasmṛtayaḥ saṃprajānantaḥ samāhitā ekāgracittāḥ prajñāvanto'neḍamūkāḥ, ta āyuṣmataḥ śāriputrasyemaṃ dharmaparyāyaṃ śrutvā pibanti manye, ghasanti manye vacasā caiva manasā ca — sādhu vata bhoḥ sabrahmacāriṇo'kuśalādvyutthāpya kuśale pratiṣṭhāpayatīti. iti ha tāvubhau mahānāgāvanyonyasya subhāṣitaṃ samanvamodiṣātāmiti.
anaṅgaṇasūtraṃ niṣṭhitaṃ pañcamam..