← mn61 
 mn63 →

MN62 mahārāhulāvavādasūtram

Summary: The Buddha instructs Rāhula to dismantle identification with the five elements by cultivating an expansive, unreactive mind that remains untainted by sensory contact, just as earth, water, fire, and air remain untainted by filth. Supplementing this contemplation with the four divine abodes (brahmavihāras) and perception of impurity, he delivers a complete sixteen-step exposition of mindfulness of breathing (ānāpānasmṛti) to achieve the destruction of defilements.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे भिक्षुवर्गे महाराहुलाववादसूत्रं द्वितीयम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। अथ खलु भगवान्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय श्रावस्तीं पिण्डाय प्राविक्षत्। आयुष्मानपि खलु राहुलः पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय भगवन्तं पृष्ठतः पृष्ठतोऽन्वभान्त्सीत्। अथ खलु भगवानवलोक्यायुष्मन्तं राहुलमाममन्त्रत — यत्किञ्चिद्राहुल रूपम् — अतीतानागतप्रत्युत्पन्नमध्यात्मं वा बहिर्धा वौदारिकं वा सूक्ष्मं वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्दूरेऽन्तिके वा — सर्वं रूपं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, न मे स आत्मेत्येवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया द्रष्टव्यमिति। रूपमेव नु खलु भगवन्, रूपमेव नु खलु सुगतेति? रूपमपि राहुल, वेदनापि राहुल, संज्ञापि राहुल, संस्कारा अपि राहुल, विज्ञानमपि राहुलेति। अथ खल्वायुष्मान्राहुलः को न्वद्य भगवता सम्मुखमववादेनाववादितो ग्रामं पिण्डाय प्रवेक्ष्यतीति ततः प्रतिनिवृत्यान्यतरस्मिन्वृक्षमूले न्यषदत्पर्यङ्कमाभुज्यर्जुं कायं प्रणिधाय परिमुखं स्मृतिमुपस्थाप्य। अदर्शत्खल्वायुष्माञ्छारिपुत्र आयुष्मन्तं राहुलमन्यतरस्मिन्वृक्षमूले निषण्णं पर्यङ्कमाभुज्यर्जुं कायं प्रणिधाय परिमुखं स्मृतिमुपस्थाप्य। दृष्ट्वायुष्मन्तं राहुलमाममन्त्रत — आनापानस्मृतिं राहुल भावनां भावय। आनापानस्मृतिर्राहुल भावना भाविता बहुलीकृता महाफला भवति महानुशंसेति।

अथ खल्वायुष्मान्राहुलः सायाह्नसमये प्रतिसंलयनाद्व्युत्थितो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्; उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खल्वायुष्मान्राहुलो भगवन्तमेतदवोचत् — कथं भाविता नु खलु भदन्तानापानस्मृतिः, कथं बहुलीकृता महाफला भवति महानुशंसेति? यत्किञ्चिद्राहुलाध्यात्मं प्रत्यात्मं कर्कशं खरगतमुपात्तम्, तद्यथा — केशा लोमानि नखा दन्तास्त्वङ्मांसं स्नायुरस्थ्यस्थिमज्जा वृक्को हृदयं यकृत्क्लोम प्लीहा फुप्फुसोऽन्त्रमन्त्रगुण उदर्यं करीषम्, यद्वा पुनरन्यदपि किञ्चिदध्यात्मं प्रत्यात्मं कर्कशं खरगतमुपात्तम् — अयमुच्यते राहुलाध्यात्मिकः पृथिवीधातुः। यश्चैव खलु पुनराध्यात्मिकः पृथिवीधातुर्यश्च बाह्यः पृथिवीधातुः, पृथिवीधातुरेवैषः। तं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, न मे स आत्मेति — एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया द्रष्टव्यम्। एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वा पृथिवीधातोर्निर्विद्यते, पृथिवीधातोश्चित्तं विरञ्जयति।

कतमश्च राहुलाब्धातुः? अब्धातुः स्यादाध्यात्मिकः, स्याद्बाह्यः। कतमश्च राहुलाध्यात्मिकोऽब्धातुः? यदध्यात्मं प्रत्यात्ममापोऽब्गतमुपात्तम्, तद्यथा — पित्तं श्लेष्मा पूयो लोहितं स्वेदो मेदोऽश्रु वसा खेटः शिङ्घाणिका लसिका मूत्रम्, यद्वा पुनरन्यदपि किञ्चिदध्यात्मं प्रत्यात्ममापोऽब्गतमुपात्तम् — अयमुच्यते राहुलाध्यात्मिकोऽब्धातुः। यश्चैव खलु पुनराध्यात्मिकोऽब्धातुर्यश्च बाह्योऽब्धातुरब्धातुरेवैषः। तं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, न मे स आत्मेति — एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया द्रष्टव्यम्। एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वाब्धातोर्निर्विद्यते, अब्धातोश्चित्तं विरञ्जयति।

कतमश्च राहुल तेजोधातुः? तेजोधातुः स्यादाध्यात्मिकः, स्याद्बाह्यः। कतमश्च राहुलाध्यात्मिकस्तेजोधातुः? यदध्यात्मं प्रत्यात्मं तेजस्तेजोगतमुपात्तम्, तद्यथा — येन च संतप्यते येन च जीर्यते येन च परिदह्यते येन चाशितपीतखादितास्वादितं सम्यक्परिणामं गच्छति, यद्वा पुनरन्यदपि किञ्चिदध्यात्मं प्रत्यात्मं तेजस्तेजोगतमुपात्तम् — अयमुच्यते राहुलाध्यात्मिकस्तेजोधातुः। यश्चैव खलु पुनराध्यात्मिकस्तेजोधातुर्यश्च बाह्यस्तेजोधातुस्तेजोधातुरेवैषः। तं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, न मे स आत्मेति — एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया द्रष्टव्यम्। एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वा तेजोधातोर्निर्विद्यते, तेजोधातोश्चित्तं विरञ्जयति।

कतमश्च राहुल वायुधातुः? वायुधातुः स्यादाध्यात्मिकः, स्याद्बाह्यः। कतमश्च राहुलाध्यात्मिको वायुधातुः? यदध्यात्मं प्रत्यात्मं वायुर्वायुगतमुपात्तम्, तद्यथा — ऊर्ध्वङ्गमा वाताः, अधोगमा वाताः, कुक्षिशया वाताः, कोष्ठशया वाताः, अङ्गमङ्गानुसारिणो वाताः, आश्वासः प्रश्वासः, इति यद्वा पुनरन्यदपि किञ्चिदध्यात्मं प्रत्यात्मं वायुर्वायुगतमुपात्तम् — अयमुच्यते राहुलाध्यात्मिको वायुधातुः। यश्चैव खलु पुनराध्यात्मिको वायुधातुर्यश्च बाह्यो वायुधातुर्वायुधातुरेवैषः। तं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, न मे स आत्मेति — एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया द्रष्टव्यम्। एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वा वायुधातोर्निर्विद्यते, वायुधातोश्चित्तं विरञ्जयति।

कतमश्च राहुलाकाशधातुः? आकाशधातुः स्यादाध्यात्मिकः, स्याद्बाह्यः। कतमश्च राहुलाध्यात्मिक आकाशधातुः? यदध्यात्मं प्रत्यात्ममाकाशमाकाशगतमुपात्तम्, तद्यथा — कर्णच्छिद्रं नासाच्छिद्रं मुखद्वारम्, येन चाशितपीतखादितास्वादितमभ्यवहरति, यत्र चाशितपीतखादितास्वादितं संतिष्ठते, येन चाशितपीतखादितास्वादितमधोभागान्निष्क्रामति, यद्वा पुनरन्यदपि किञ्चिदध्यात्मं प्रत्यात्ममाकाशमाकाशगतम्, सुषिरं सुषिरगतम्, विवरं विवरगतम्, असंस्पृष्टम्, मांसलोहिताभ्यामुपात्तम् — अयमुच्यते राहुलाध्यात्मिक आकाशधातुः। यश्चैव खलु पुनराध्यात्मिक आकाशधातुर्यश्च बाह्य आकाशधातुराकाशधातुरेवैषः। तं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, न मे स आत्मेति — एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया द्रष्टव्यम्। एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वाकाशधातोश्चित्तं निर्विद्यते, आकाशधातोश्चित्तं विरञ्जयति।

पृथिवीसमां राहुल भावनां भावय। पृथिवीसमां हि ते राहुल भावनां भावयत उत्पन्ना मनोज्ञामनोज्ञाः स्पर्शाश्चित्तं न पर्यादाय स्थास्यन्ति। तद्यथापि नाम राहुल पृथिव्यां शुच्यपि निक्षिपन्ति, अशुच्यपि निक्षिपन्ति, गूथगतमपि निक्षिपन्ति, मूत्रगतमपि निक्षिपन्ति, खेटगतमपि निक्षिपन्ति, पूयगतमपि निक्षिपन्ति, लोहितगतमपि निक्षिपन्ति, न च तेन पृथिव्यार्तायते वा जिह्रेति वा जुगुप्सते वा; एवमेव खलु त्वं राहुल पृथिवीसमां भावनां भावय। पृथिवीसमां हि ते राहुल भावनां भावयत उत्पन्ना मनोज्ञामनोज्ञाः स्पर्शाश्चित्तं न पर्यादाय स्थास्यन्ति।

अप्समां राहुल भावनां भावय। अप्समां हि ते राहुल भावनां भावयत उत्पन्ना मनोज्ञामनोज्ञाः स्पर्शाश्चित्तं न पर्यादाय स्थास्यन्ति। तद्यथापि नाम राहुलाप्सु शुच्यपि धावन्ति, अशुच्यपि धावन्ति, गूथगतमपि धावन्ति, मूत्रगतमपि धावन्ति, खेटगतमपि धावन्ति, पूयगतमपि धावन्ति, लोहितगतमपि धावन्ति, न च तेनाप आर्तायन्ते वा जिह्रियति वा जुगुप्सन्ते वा; एवमेव खलु त्वं राहुलाप्समां भावनां भावय। अप्समां हि ते राहुल भावनां भावयत उत्पन्ना मनोज्ञामनोज्ञाः स्पर्शाश्चित्तं न पर्यादाय स्थास्यन्ति।

तेजःसमां राहुल भावनां भावय। तेजःसमां हि ते राहुल भावनां भावयत उत्पन्ना मनोज्ञामनोज्ञाः स्पर्शाश्चित्तं न पर्यादाय स्थास्यन्ति। तद्यथापि नाम राहुल तेजः शुच्यपि दहति, अशुच्यपि दहति, गूथगतमपि दहति, मूत्रगतमपि दहति, खेटगतमपि दहति, पूयगतमपि दहति, लोहितगतमपि दहति, न च तेन तेज आर्तायते वा जिह्रेति वा जुगुप्सते वा; एवमेव खलु त्वं राहुल तेजःसमां भावनां भावय। तेजःसमां हि ते राहुल भावनां भावयत उत्पन्ना मनोज्ञामनोज्ञाः स्पर्शाश्चित्तं न पर्यादाय स्थास्यन्ति।

वायुसमां राहुल भावनां भावय। वायुसमां हि ते राहुल भावनां भावयत उत्पन्ना मनोज्ञामनोज्ञाः स्पर्शाश्चित्तं न पर्यादाय स्थास्यन्ति। तद्यथापि नाम राहुल वायुः शुच्यप्युपवाति, अशुच्यप्युपवाति, गूथगतमप्युपवाति, मूत्रगतमप्युपवाति, खेटगतमप्युपवाति, पूयगतमप्युपवाति, लोहितगतमप्युपवाति, न च तेन वायुरार्तायते वा जिह्रेति वा जुगुप्सते वा; एवमेव खलु त्वं राहुल वायुसमां भावनां भावय। वायुसमां हि ते राहुल भावनां भावयत उत्पन्ना मनोज्ञामनोज्ञाः स्पर्शाश्चित्तं न पर्यादाय स्थास्यन्ति।

आकाशसमां राहुल भावनां भावय। आकाशसमां हि ते राहुल भावनां भावयत उत्पन्ना मनोज्ञामनोज्ञाः स्पर्शाश्चित्तं न पर्यादाय स्थास्यन्ति। तद्यथापि नाम राहुलाकाशो न कुत्रचित्प्रतिष्ठितः; एवमेव खलु त्वं राहुलाकाशसमां भावनां भावय। आकाशसमां हि ते राहुल भावनां भावयत उत्पन्ना मनोज्ञामनोज्ञाः स्पर्शाश्चित्तं न पर्यादाय स्थास्यन्ति।

मैत्रीं राहुल भावनां भावय। मैत्रीं हि ते राहुल भावनां भावयतो यो व्यापादः स प्रहास्यते। करुणां राहुल भावनां भावय। करुणां हि ते राहुल भावनां भावयतो या विहिंसा सा प्रहास्यते। मुदितां राहुल भावनां भावय। मुदितां हि ते राहुल भावनां भावयतो यारतिः सा प्रहास्यते। उपेक्षां राहुल भावनां भावय। उपेक्षां हि ते राहुल भावनां भावयतो यः प्रतिघः स प्रहास्यते। अशुभां राहुल भावनां भावय। अशुभां हि ते राहुल भावनां भावयतो यो रागः स प्रहास्यते। अनित्यसंज्ञां राहुल भावनां भावय। अनित्यसंज्ञां हि ते राहुल भावनां भावयतो योऽस्मिमानः स प्रहास्यते।

आनापानस्मृतिं राहुल भावनां भावय। आनापानस्मृतिर्हि ते राहुल भाविता बहुलीकृता महाफला भवति महानुशंसा। कथं भाविता च राहुलानापानस्मृतिः, कथं बहुलीकृता महाफला भवति महानुशंसा? इह राहुल भिक्षुररण्यगतो वा वृक्षमूलगतो वा शून्यागारगतो वा निषीदति पर्यङ्कमाभुज्यर्जुं कायं प्रणिधाय परिमुखं स्मृतिमुपस्थाप्य। स स्मृत एवाश्वसिति स्मृत एव प्रश्वसिति।

दीर्घं वाश्वसन्दीर्घमाश्वसिमीति प्रजानाति, दीर्घं वा प्रश्वसन्दीर्घं प्रश्वसिमीति प्रजानाति; ह्रस्वं वाश्वसन्ह्रस्वमाश्वसिमीति प्रजानाति, ह्रस्वं वा प्रश्वसन्ह्रस्वं प्रश्वसिमीति प्रजानाति। सर्वकायप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते; सर्वकायप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते; प्रशमयन्कायसंस्कारमाश्वसिष्यामीति शिक्षते; प्रशमयन्कायसंस्कारं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते।

प्रीतिप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते; प्रीतिप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते; सुखप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते; सुखप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते; चित्तसंस्कारप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते; चित्तसंस्कारप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते; प्रशमयंश्चित्तसंस्कारमाश्वसिष्यामीति शिक्षते; प्रशमयंश्चित्तसंस्कारं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते।

चित्तप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते; चित्तप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते; अभिप्रमोदयंश्चित्तमाश्वसिष्यामीति शिक्षते; अभिप्रमोदयंश्चित्तं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते; समादधच्चित्तमाश्वसिष्यामीति शिक्षते; समादधच्चित्तं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते; विमोचयंश्चित्तमाश्वसिष्यामीति शिक्षते; विमोचयंश्चित्तं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते।

अनित्यानुदर्श्याश्वसिष्यामीति शिक्षते; अनित्यानुदर्शी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते; विरागानुदर्श्याश्वसिष्यामीति शिक्षते; विरागानुदर्शी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते; निरोधानुदर्श्याश्वसिष्यामीति शिक्षते; निरोधानुदर्शी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते; प्रतिनिःसर्गानुदर्श्याश्वसिष्यामीति शिक्षते; प्रतिनिःसर्गानुदर्शी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते।

एवं भाविता खलु राहुलानापानस्मृतिः, एवं बहुलीकृता महाफला भवति महानुशंसा। एवं भावितायां राहुलानापानस्मृतौ, एवं बहुलीकृतायां येऽपि ते चरमका आश्वासास्तेऽपि विदिता एव निरुध्यन्ते नो अविदिता इति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना आयुष्मान्राहुलो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।

महाराहुलाववादसूत्रं निष्ठितं द्वितीयम्।

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe bhikṣuvarge mahārāhulāvavādasūtraṃ dvitīyam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. atha khalu bhagavānpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya śrāvastīṃ piṇḍāya prāvikṣat. āyuṣmānapi khalu rāhulaḥ pūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya bhagavantaṃ pṛṣṭhataḥ pṛṣṭhato'nvabhāntsīt. atha khalu bhagavānavalokyāyuṣmantaṃ rāhulamāmamantrata — yatkiñcidrāhula rūpam — atītānāgatapratyutpannamadhyātmaṃ vā bahirdhā vaudārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaddūre'ntike vā — sarvaṃ rūpaṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, na me sa ātmetyevametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyamiti. rūpameva nu khalu bhagavan, rūpameva nu khalu sugateti? rūpamapi rāhula, vedanāpi rāhula, saṃjñāpi rāhula, saṃskārā api rāhula, vijñānamapi rāhuleti. atha khalvāyuṣmānrāhulaḥ ko nvadya bhagavatā sammukhamavavādenāvavādito grāmaṃ piṇḍāya pravekṣyatīti tataḥ pratinivṛtyānyatarasminvṛkṣamūle nyaṣadatparyaṅkamābhujyarjuṃ kāyaṃ praṇidhāya parimukhaṃ smṛtimupasthāpya. adarśatkhalvāyuṣmāñchāriputra āyuṣmantaṃ rāhulamanyatarasminvṛkṣamūle niṣaṇṇaṃ paryaṅkamābhujyarjuṃ kāyaṃ praṇidhāya parimukhaṃ smṛtimupasthāpya. dṛṣṭvāyuṣmantaṃ rāhulamāmamantrata — ānāpānasmṛtiṃ rāhula bhāvanāṃ bhāvaya. ānāpānasmṛtirrāhula bhāvanā bhāvitā bahulīkṛtā mahāphalā bhavati mahānuśaṃseti.

atha khalvāyuṣmānrāhulaḥ sāyāhnasamaye pratisaṃlayanādvyutthito yena bhagavāṃstenopasamakramīt; upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalvāyuṣmānrāhulo bhagavantametadavocat — kathaṃ bhāvitā nu khalu bhadantānāpānasmṛtiḥ, kathaṃ bahulīkṛtā mahāphalā bhavati mahānuśaṃseti? yatkiñcidrāhulādhyātmaṃ pratyātmaṃ karkaśaṃ kharagatamupāttam, tadyathā — keśā lomāni nakhā dantāstvaṅmāṃsaṃ snāyurasthyasthimajjā vṛkko hṛdayaṃ yakṛtkloma plīhā phupphuso'ntramantraguṇa udaryaṃ karīṣam, yadvā punaranyadapi kiñcidadhyātmaṃ pratyātmaṃ karkaśaṃ kharagatamupāttam — ayamucyate rāhulādhyātmikaḥ pṛthivīdhātuḥ. yaścaiva khalu punarādhyātmikaḥ pṛthivīdhāturyaśca bāhyaḥ pṛthivīdhātuḥ, pṛthivīdhāturevaiṣaḥ. taṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, na me sa ātmeti — evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvā pṛthivīdhātornirvidyate, pṛthivīdhātościttaṃ virañjayati.

katamaśca rāhulābdhātuḥ? abdhātuḥ syādādhyātmikaḥ, syādbāhyaḥ. katamaśca rāhulādhyātmiko'bdhātuḥ? yadadhyātmaṃ pratyātmamāpo'bgatamupāttam, tadyathā — pittaṃ śleṣmā pūyo lohitaṃ svedo medo'śru vasā kheṭaḥ śiṅghāṇikā lasikā mūtram, yadvā punaranyadapi kiñcidadhyātmaṃ pratyātmamāpo'bgatamupāttam — ayamucyate rāhulādhyātmiko'bdhātuḥ. yaścaiva khalu punarādhyātmiko'bdhāturyaśca bāhyo'bdhāturabdhāturevaiṣaḥ. taṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, na me sa ātmeti — evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvābdhātornirvidyate, abdhātościttaṃ virañjayati.

katamaśca rāhula tejodhātuḥ? tejodhātuḥ syādādhyātmikaḥ, syādbāhyaḥ. katamaśca rāhulādhyātmikastejodhātuḥ? yadadhyātmaṃ pratyātmaṃ tejastejogatamupāttam, tadyathā — yena ca saṃtapyate yena ca jīryate yena ca paridahyate yena cāśitapītakhāditāsvāditaṃ samyakpariṇāmaṃ gacchati, yadvā punaranyadapi kiñcidadhyātmaṃ pratyātmaṃ tejastejogatamupāttam — ayamucyate rāhulādhyātmikastejodhātuḥ. yaścaiva khalu punarādhyātmikastejodhāturyaśca bāhyastejodhātustejodhāturevaiṣaḥ. taṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, na me sa ātmeti — evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvā tejodhātornirvidyate, tejodhātościttaṃ virañjayati.

katamaśca rāhula vāyudhātuḥ? vāyudhātuḥ syādādhyātmikaḥ, syādbāhyaḥ. katamaśca rāhulādhyātmiko vāyudhātuḥ? yadadhyātmaṃ pratyātmaṃ vāyurvāyugatamupāttam, tadyathā — ūrdhvaṅgamā vātāḥ, adhogamā vātāḥ, kukṣiśayā vātāḥ, koṣṭhaśayā vātāḥ, aṅgamaṅgānusāriṇo vātāḥ, āśvāsaḥ praśvāsaḥ, iti yadvā punaranyadapi kiñcidadhyātmaṃ pratyātmaṃ vāyurvāyugatamupāttam — ayamucyate rāhulādhyātmiko vāyudhātuḥ. yaścaiva khalu punarādhyātmiko vāyudhāturyaśca bāhyo vāyudhāturvāyudhāturevaiṣaḥ. taṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, na me sa ātmeti — evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvā vāyudhātornirvidyate, vāyudhātościttaṃ virañjayati.

katamaśca rāhulākāśadhātuḥ? ākāśadhātuḥ syādādhyātmikaḥ, syādbāhyaḥ. katamaśca rāhulādhyātmika ākāśadhātuḥ? yadadhyātmaṃ pratyātmamākāśamākāśagatamupāttam, tadyathā — karṇacchidraṃ nāsācchidraṃ mukhadvāram, yena cāśitapītakhāditāsvāditamabhyavaharati, yatra cāśitapītakhāditāsvāditaṃ saṃtiṣṭhate, yena cāśitapītakhāditāsvāditamadhobhāgānniṣkrāmati, yadvā punaranyadapi kiñcidadhyātmaṃ pratyātmamākāśamākāśagatam, suṣiraṃ suṣiragatam, vivaraṃ vivaragatam, asaṃspṛṣṭam, māṃsalohitābhyāmupāttam — ayamucyate rāhulādhyātmika ākāśadhātuḥ. yaścaiva khalu punarādhyātmika ākāśadhāturyaśca bāhya ākāśadhāturākāśadhāturevaiṣaḥ. taṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, na me sa ātmeti — evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam. evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvākāśadhātościttaṃ nirvidyate, ākāśadhātościttaṃ virañjayati.

pṛthivīsamāṃ rāhula bhāvanāṃ bhāvaya. pṛthivīsamāṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayata utpannā manojñāmanojñāḥ sparśāścittaṃ na paryādāya sthāsyanti. tadyathāpi nāma rāhula pṛthivyāṃ śucyapi nikṣipanti, aśucyapi nikṣipanti, gūthagatamapi nikṣipanti, mūtragatamapi nikṣipanti, kheṭagatamapi nikṣipanti, pūyagatamapi nikṣipanti, lohitagatamapi nikṣipanti, na ca tena pṛthivyārtāyate vā jihreti vā jugupsate vā; evameva khalu tvaṃ rāhula pṛthivīsamāṃ bhāvanāṃ bhāvaya. pṛthivīsamāṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayata utpannā manojñāmanojñāḥ sparśāścittaṃ na paryādāya sthāsyanti.

apsamāṃ rāhula bhāvanāṃ bhāvaya. apsamāṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayata utpannā manojñāmanojñāḥ sparśāścittaṃ na paryādāya sthāsyanti. tadyathāpi nāma rāhulāpsu śucyapi dhāvanti, aśucyapi dhāvanti, gūthagatamapi dhāvanti, mūtragatamapi dhāvanti, kheṭagatamapi dhāvanti, pūyagatamapi dhāvanti, lohitagatamapi dhāvanti, na ca tenāpa ārtāyante vā jihriyati vā jugupsante vā; evameva khalu tvaṃ rāhulāpsamāṃ bhāvanāṃ bhāvaya. apsamāṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayata utpannā manojñāmanojñāḥ sparśāścittaṃ na paryādāya sthāsyanti.

tejaḥsamāṃ rāhula bhāvanāṃ bhāvaya. tejaḥsamāṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayata utpannā manojñāmanojñāḥ sparśāścittaṃ na paryādāya sthāsyanti. tadyathāpi nāma rāhula tejaḥ śucyapi dahati, aśucyapi dahati, gūthagatamapi dahati, mūtragatamapi dahati, kheṭagatamapi dahati, pūyagatamapi dahati, lohitagatamapi dahati, na ca tena teja ārtāyate vā jihreti vā jugupsate vā; evameva khalu tvaṃ rāhula tejaḥsamāṃ bhāvanāṃ bhāvaya. tejaḥsamāṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayata utpannā manojñāmanojñāḥ sparśāścittaṃ na paryādāya sthāsyanti.

vāyusamāṃ rāhula bhāvanāṃ bhāvaya. vāyusamāṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayata utpannā manojñāmanojñāḥ sparśāścittaṃ na paryādāya sthāsyanti. tadyathāpi nāma rāhula vāyuḥ śucyapyupavāti, aśucyapyupavāti, gūthagatamapyupavāti, mūtragatamapyupavāti, kheṭagatamapyupavāti, pūyagatamapyupavāti, lohitagatamapyupavāti, na ca tena vāyurārtāyate vā jihreti vā jugupsate vā; evameva khalu tvaṃ rāhula vāyusamāṃ bhāvanāṃ bhāvaya. vāyusamāṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayata utpannā manojñāmanojñāḥ sparśāścittaṃ na paryādāya sthāsyanti.

ākāśasamāṃ rāhula bhāvanāṃ bhāvaya. ākāśasamāṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayata utpannā manojñāmanojñāḥ sparśāścittaṃ na paryādāya sthāsyanti. tadyathāpi nāma rāhulākāśo na kutracitpratiṣṭhitaḥ; evameva khalu tvaṃ rāhulākāśasamāṃ bhāvanāṃ bhāvaya. ākāśasamāṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayata utpannā manojñāmanojñāḥ sparśāścittaṃ na paryādāya sthāsyanti.

maitrīṃ rāhula bhāvanāṃ bhāvaya. maitrīṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayato yo vyāpādaḥ sa prahāsyate. karuṇāṃ rāhula bhāvanāṃ bhāvaya. karuṇāṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayato yā vihiṃsā sā prahāsyate. muditāṃ rāhula bhāvanāṃ bhāvaya. muditāṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayato yāratiḥ sā prahāsyate. upekṣāṃ rāhula bhāvanāṃ bhāvaya. upekṣāṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayato yaḥ pratighaḥ sa prahāsyate. aśubhāṃ rāhula bhāvanāṃ bhāvaya. aśubhāṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayato yo rāgaḥ sa prahāsyate. anityasaṃjñāṃ rāhula bhāvanāṃ bhāvaya. anityasaṃjñāṃ hi te rāhula bhāvanāṃ bhāvayato yo'smimānaḥ sa prahāsyate.

ānāpānasmṛtiṃ rāhula bhāvanāṃ bhāvaya. ānāpānasmṛtirhi te rāhula bhāvitā bahulīkṛtā mahāphalā bhavati mahānuśaṃsā. kathaṃ bhāvitā ca rāhulānāpānasmṛtiḥ, kathaṃ bahulīkṛtā mahāphalā bhavati mahānuśaṃsā? iha rāhula bhikṣuraraṇyagato vā vṛkṣamūlagato vā śūnyāgāragato vā niṣīdati paryaṅkamābhujyarjuṃ kāyaṃ praṇidhāya parimukhaṃ smṛtimupasthāpya. sa smṛta evāśvasiti smṛta eva praśvasiti.

dīrghaṃ vāśvasandīrghamāśvasimīti prajānāti, dīrghaṃ vā praśvasandīrghaṃ praśvasimīti prajānāti; hrasvaṃ vāśvasanhrasvamāśvasimīti prajānāti, hrasvaṃ vā praśvasanhrasvaṃ praśvasimīti prajānāti. sarvakāyapratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate; sarvakāyapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate; praśamayankāyasaṃskāramāśvasiṣyāmīti śikṣate; praśamayankāyasaṃskāraṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate.

prītipratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate; prītipratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate; sukhapratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate; sukhapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate; cittasaṃskārapratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate; cittasaṃskārapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate; praśamayaṃścittasaṃskāramāśvasiṣyāmīti śikṣate; praśamayaṃścittasaṃskāraṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate.

cittapratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate; cittapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate; abhipramodayaṃścittamāśvasiṣyāmīti śikṣate; abhipramodayaṃścittaṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate; samādadhaccittamāśvasiṣyāmīti śikṣate; samādadhaccittaṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate; vimocayaṃścittamāśvasiṣyāmīti śikṣate; vimocayaṃścittaṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate.

anityānudarśyāśvasiṣyāmīti śikṣate; anityānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate; virāgānudarśyāśvasiṣyāmīti śikṣate; virāgānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate; nirodhānudarśyāśvasiṣyāmīti śikṣate; nirodhānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate; pratiniḥsargānudarśyāśvasiṣyāmīti śikṣate; pratiniḥsargānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate.

evaṃ bhāvitā khalu rāhulānāpānasmṛtiḥ, evaṃ bahulīkṛtā mahāphalā bhavati mahānuśaṃsā. evaṃ bhāvitāyāṃ rāhulānāpānasmṛtau, evaṃ bahulīkṛtāyāṃ ye'pi te caramakā āśvāsāste'pi viditā eva nirudhyante no aviditā iti.

idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmānrāhulo bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.

mahārāhulāvavādasūtraṃ niṣṭhitaṃ dvitīyam.

← mn61 
mn 
 mn63 →