← mn84 
 mn86 →

MN85 bodhirājakumārasūtram

Summary: In response to Prince Bodhi’s inquiry about whether spiritual happiness is attained through pain or through pleasure, the Buddha recounts his rejection of ascetic mortification in favor of meditative joy born of seclusion. He outlines the five factors of striving (pradhānāṅgas)—faith, health, integrity, energy, and wisdom—assuring that an earnest practitioner equipped with these virtues can attain complete liberation in a very short time.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे राजवर्गे बोधिराजकुमारसूत्रं पञ्चमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्भर्गेषु विहरति स्म शिशुमारगिरौ भेषकलावने मृगदावे । तेन खलु पुनः समयेन बोधे राजकुमारस्य कोकनदो नाम प्रासादोऽचिरकारितोऽभूदनध्युषितः श्रमणेन वा ब्राह्मणेन वा केनचिद्वा मनुष्यभूतेन । अथ खलु बोधी राजकुमारः सञ्जिकापुत्रं माणवमामन्त्रयत — एहि त्वं सौम्य सञ्जिकापुत्र, येन भवांस्तेनोपसङ्क्राम, उपसङ्क्रम्य मम वचनेन भगवतः पादौ शिरसा वन्दस्व, अल्पाबाधमल्पातङ्कं लघूत्थानं बलं स्पर्शविहारं पृच्छ — बोधी भदन्त राजकुमारो भगवतः पादौ शिरसा वन्दते, अल्पाबाधमल्पातङ्कं लघूत्थानं बलं स्पर्शविहारं पृच्छतीति । एवं च वद — अधिवासयतु किल भदन्त भगवान्बोधे राजकुमारस्य श्वस्तनाय भक्तं सार्धं भिक्षुसङ्घेनेति । एवं भो इति खलु सञ्जिकापुत्रो माणवो बोधे राजकुमारस्य प्रतिश्रुत्य येन भवांस्तेनोपासंक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट । सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत् । एकान्ते निषण्णः खलु सञ्जिकापुत्रो माणवो भगवन्तमेतदवोचत् — बोधी खलु राजकुमारो भवतो गौतमस्य पादौ शिरसा वन्दते, अल्पाबाधमल्पातङ्कं लघूत्थानं बलं स्पर्शविहारं पृच्छति, एवं च वदति — अधिवासयतु किल भवान्गौतमो बोधे राजकुमारस्य श्वस्तनाय भक्तं सार्धं भिक्षुसङ्घेनेति । अध्यवीवसद्भगवांस्तूष्णीम्भावेन । अथ खलु सञ्जिकापुत्रो माणवो भगवतोऽधिवासनं विदित्वा उत्थायासनाद्येन बोधी राजकुमारस्तेनोपासंक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य बोधिं राजकुमारमेतदवोचत् — अवोचाम भवतो वचनेन तं भवन्तं गौतमम् — बोधी खलु राजकुमारो भवतो गौतमस्य पादौ शिरसा वन्दते, अल्पाबाधमल्पातङ्कं लघूत्थानं बलं स्पर्शविहारं पृच्छति, एवं च वदति — अधिवासयतु किल भवान्गौतमो बोधे राजकुमारस्य श्वस्तनाय भक्तं सार्धं भिक्षुसङ्घेनेति, अधिवासितं च पुनः श्रमणेन गौतमेनेति ।

अथ खलु बोधी राजकुमारस्तस्या रात्रेरत्ययेन स्वके निवेशने प्रणीतं खादनीयं भोजनीयं सज्जीकारयित्वा कोकनदं च प्रासादमवदातैर्दूष्यैः संस्तारयित्वा यावत्पश्चिमसोपानकलेवरात्सञ्जिकापुत्रं माणवमामन्त्रयत — एहि त्वं सौम्य सञ्जिकापुत्र, येन भवांस्तेनोपसङ्क्राम, उपसङ्क्रम्य भगवते कालमारोचय — कालो भदन्त निष्ठितं भक्तमिति । एवं भो इति खलु सञ्जिकापुत्रो माणवो बोधे राजकुमारस्य प्रतिश्रुत्य येन भवांस्तेनोपासंक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भगवते कालमारूरुचत् — कालो भो गौतम निष्ठितं भक्तमिति । अथ खलु भगवान्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय येन बोधे राजकुमारस्य निवेशनं तेनोपासंक्रमीत् । तेन खलु पुनः समयेन बोधी राजकुमारो बहिर्द्वारकोष्ठके स्थितोऽभूद्भगवन्तमागमयमानः । अद्राक्षीत्खलु बोधी राजकुमारो भगवन्तं दूरत एवागच्छन्तम् । दृष्ट्वा प्रत्युद्गम्य भगवन्तमभिवाद्य पुरस्कृत्य येन कोकनदः प्रासादस्तेनोपासंक्रमीत् । अथ खलु भगवान्पश्चिमं सोपानकलेवरं निश्रित्यास्थात् । अथ खलु बोधी राजकुमारो भगवन्तमेतदवोचत् — अभिरोहतु भदन्त भगवान्दूष्याणि, अभिरोहतु सुगतो दूष्याणि, यन्मम स्याद्दीर्घरात्रं हिताय सुखायेति । एवमुक्ते भगवांस्तूष्णीमभूत् । द्वितीयमपि खलु (पूर्ववत्) तृतीयमपि खलु बोधी राजकुमारो भगवन्तमेतदवोचत् — अभिरोहतु भदन्त भगवान्दूष्याणि, अभिरोहतु सुगतो दूष्याणि, यन्मम स्याद्दीर्घरात्रं हिताय सुखायेति ।

अथ खलु भगवानायुष्मन्तमानन्दमवालुलोकत् । अथ खल्वायुष्मानानन्दो बोधिं राजकुमारमेतदवोचत् — संहरतु राजकुमार दूष्याणि, न भगवान्चेलपटिकामाक्रमिष्यति, पश्चिमां जनतां तथागतोऽनुकम्पत इति । अथ खलु बोधी राजकुमारो दूष्याणि संहारयित्वोपरिकोकनदप्रासादे आसनानि प्राजिज्ञपत् । अथ खलु भगवान्कोकनदं प्रासादमभिरुह्य प्रज्ञप्ते आसने न्यषदत्सार्धं भिक्षुसङ्घेन । अथ खलु बोधी राजकुमारो बुद्धप्रमुखं भिक्षुसङ्घं प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन स्वहस्तात्समततर्पत्सम्प्राववरत् । अथ खलु बोधी राजकुमारो भगवन्तं भुक्तवन्तमवनीतपात्रपाणिमन्यतरन्नीचमासनं गृहीत्वैकान्ते न्यषदत् । एकान्ते निषण्णः खलु बोधी राजकुमारो भगवन्तमेतदवोचत् — मम खलु भदन्त एवं भवति — न खलु सुखेन सुखमधिगन्तव्यम्, दुःखेन खलु सुखमधिगन्तव्यमिति ।

ममापि खलु राजकुमार प्रागेव सम्बोधादनभिसम्बुद्धस्य बोधिसत्त्वस्यैव सत एतदभूत् — न खलु सुखेन सुखमधिगन्तव्यम्, दुःखेन खलु सुखमधिगन्तव्यमिति । स खल्वहं राजकुमार अपरेण समयेन दहर एव सन्सुष्ठुकालकेशो भद्रेण यौवनेन समन्वागतः प्रथमेन वयसाकामकयोर्मातापित्रोरश्रुमुखयो रुदतोः केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्राव्रजिषम् । स एवं प्रव्रजितः सन्किंकुशलगवेष्यनुत्तरं शान्तिवरपदं पर्येषमाणो येनाराडः कालामस्तेनोपासंक्रमिषम्, उपसङ्क्रम्याराडं कालाममेतदवोचम् — इच्छाम्यहमायुष्मन्कालाम अस्मिन्धर्मविनये ब्रह्मचर्यं चरितुमिति । एवमुक्ते राजकुमार आराडः कालामः मामेतदवोचत् — विहरत्वायुष्मान्, तादृशोऽयं धर्मो यत्र विज्ञः पुरुषो नचिरादेव स्वमाचर्यकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरेदिति । स खल्वहं राजकुमार नचिरादेव क्षिप्रमेव तं धर्मं पर्यापम् । स खल्वहं राजकुमार तावतैवौष्ठप्रहतमात्रेण लपितलापनमात्रेण ज्ञानवादं चावदं स्थविरवादं च, जानामि पश्यामीति च प्रत्यज्ञासिषि, अहं चैवान्ये च । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — न खल्वाराडः कालाम इमं धर्मं केवलं श्रद्धामात्रकेण स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरामीति प्रवेदयति, अद्धाराडः कालाम इमं धर्मं जानन्पश्यन्विहरतीति ।

अथ खल्वहं राजकुमार येनाराडः कालामस्तेनोपासंक्रमिषम्, उपसङ्क्रम्याराडं कालाममेतदवोचम् — कियता न्वायुष्मन्कालाम इमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरामीति प्रवेदयसीति । एवमुक्ते राजकुमार आराडः कालाम आकिञ्चन्यायतनं प्राविविदत् । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — न खल्वाराडस्यैव कालामस्यास्ति श्रद्धा, ममाप्यस्ति श्रद्धा; न खल्वाराडस्यैव कालामस्यास्ति वीर्यं (पूर्ववत्) स्मृतिः समाधिः प्रज्ञा, ममाप्यस्ति प्रज्ञा । यन्न्वहं यं धर्ममाराडः कालामः स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरामीति प्रवेदयति, तस्य धर्मस्य साक्षात्क्रियायै प्रदध्यामिति । स खल्वहं राजकुमार नचिरादेव क्षिप्रमेव तं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य व्याहार्षम् । अथ खल्वहं राजकुमार येनाराडः कालामस्तेनोपासंक्रमिषम्, उपसङ्क्रम्याराडं कालाममेतदवोचम् — एतावता न्वायुष्मन्कालाम इमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य प्रवेदयसीति । एतावता खल्वहमायुष्मन्निमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य प्रवेदयामीति । अहमपि खल्वायुष्मन्नेतावतेमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरामीति । लाभा न आयुष्मन्, सुलब्धं न आयुष्मन्, ये वयमायुष्मन्तं तादृशं सब्रह्मचारिणं पश्यामः । इति यमहं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य प्रवेदयामि, तं त्वं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरसि । यं त्वं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरसि, तमहं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य प्रवेदयामि । इति यमहं धर्मं जानामि, तं त्वं धर्मं जानासि; यं त्वं धर्मं जानासि, तमहं धर्मं जानामि । इति यादृशोऽहं तादृशस्त्वम्, यादृशस्त्वं तादृशोऽहम् । एहीदानीमायुष्मन्नुभावेव सन्ताविमं गणं परिहराव इति । इति खलु राजकुमार आराडः कालाम आचार्यो मे सन्नन्तेवासिनं मां सन्तमात्मना समसममतिष्ठिपत्, उदारया च मां पूजयापूपुजत् । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — नायं धर्मो निर्विदे न विरागाय न निरोधाय नोपशमाय नाभिज्ञायै न सम्बोधाय न निर्वाणाय संवर्तते, यावदेवाकिञ्चन्यायतनोपपत्तय इति । स खल्वहं राजकुमार तं धर्ममनलङ्कृत्य तस्माद्धर्मान्निर्विद्यापाक्रमिषम् ।

स खल्वहं राजकुमार किंकुशलगवेष्यनुत्तरं शान्तिवरपदं पर्येषमाणो येनोद्रको रामपुत्रस्तेनोपासंक्रमिषम्, उपसङ्क्रम्योद्रकं रामपुत्रमेतदवोचम् — इच्छाम्यहमायुष्मन्नस्मिन्धर्मविनये ब्रह्मचर्यं चरितुमिति । एवमुक्ते राजकुमार उद्रको रामपुत्रो मामेतदवोचत् — विहरत्वायुष्मान्, तादृशोऽयं धर्मो यत्र विज्ञः पुरुषो नचिरादेव स्वमाचर्यकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरेदिति । स खल्वहं राजकुमार नचिरादेव क्षिप्रमेव तं धर्मं पर्यापम् । स खल्वहं राजकुमार तावतैवौष्ठप्रहतमात्रेण लपितलापनमात्रेण ज्ञानवादं चावदं स्थविरवादं च, जानामि पश्यामीति च प्रत्यज्ञासिषि, अहं चैवान्ये च । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — न खलु राम इमं धर्मं केवलं श्रद्धामात्रकेण स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरामीति प्राविविदत्, अद्धा राम इमं धर्मं जानन्पश्यन्व्याहार्षीदिति । अथ खल्वहं राजकुमार येनोद्रको रामपुत्रस्तेनोपासंक्रमिषम्, उपसङ्क्रम्योद्रकं रामपुत्रमेतदवोचम् — कियता न्वायुष्मन्राम इमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरामीति प्राविविददिति । एवमुक्ते राजकुमार उद्रको रामपुत्रो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं प्राविविदत् । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — न खलु रामस्यैवाभूच्छ्रद्धा, ममाप्यस्ति श्रद्धा; न खलु रामस्यैवाभूद्वीर्यं (पूर्ववत्) स्मृतिः समाधिः प्रज्ञा, ममाप्यस्ति प्रज्ञा । यन्न्वहं यं धर्मं रामः स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरामीति प्रवेदयति, तस्य धर्मस्य साक्षात्क्रियायै प्रदध्यामिति । स खल्वहं राजकुमार नचिरादेव क्षिप्रमेव तं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य व्याहार्षम् ।

अथ खल्वहं राजकुमार येनोद्रको रामपुत्रस्तेनोपासंक्रमिषम्, उपसङ्क्रम्योद्रकं रामपुत्रमेतदवोचम् — एतावता न्वायुष्मन्राम इमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य प्राविविददिति । एतावता खल्वायुष्मन्राम इमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य प्राविविददिति । अहमपि खल्वायुष्मन्नेतावतेमं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरामीति । लाभा न आयुष्मन्, सुलब्धं न आयुष्मन्, ये वयमायुष्मन्तं तादृशं सब्रह्मचारिणं पश्यामः । इति यं धर्मं रामः स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य प्राविविदत्, तं त्वं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरसि । यं त्वं धर्मं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरसि, तं धर्मं रामः स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य प्राविविदत् । इति यं धर्मं रामोऽभ्यज्ञासीत्, तं त्वं धर्मं जानासि; यं त्वं धर्मं जानासि, तं धर्मं रामोऽभ्यज्ञासीत् । इति यादृशो रामोऽभूत्तादृशस्त्वम्, यादृशस्त्वं तादृशो रामोऽभूत् । एहीदानीमायुष्मस्त्वमिमं गणं परिहरेति । इति खलु राजकुमार उद्रको रामपुत्रः सब्रह्मचारी मे सन्नाचार्यस्थाने मामतिष्ठिपत्, उदारया च मां पूजयापूपुजत् । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — नायं धर्मो निर्विदे न विरागाय न निरोधाय नोपशमाय नाभिज्ञायै न सम्बोधाय न निर्वाणाय संवर्तते, यावदेव नैवसंज्ञानासंज्ञायतनोपपत्तय इति । स खल्वहं राजकुमार तं धर्ममनलङ्कृत्य तस्माद्धर्मान्निर्विद्यापाक्रमिषम् ।

स खल्वहं राजकुमार किंकुशलगवेष्यनुत्तरं शान्तिवरपदं पर्येषमाणो मगधेष्वनुपूर्वेण चारिकां चरमाणो येनोरुविल्वा सेनानिगमस्तदवासार्षम् । तत्राद्राक्षं रमणीयं भूमिभागम्, प्रासादिकं च वनषण्डम्, नदीं च स्यन्दमानां श्वेतकां सुप्रतीर्थाम्, रमणीयं समन्ततश्च गोचरग्रामम् । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — रमणीयो बत भो भूमिभागः, प्रासादिकश्च वनषण्डः, नदी च स्यन्दमाना श्वेतका सुप्रतीर्था, रमणीयः समन्ततश्च गोचरग्रामः । अलं बतेदं कुलपुत्रस्य प्रधानार्थिकस्य प्रधानायेति । स खल्वहं राजकुमार तत्रैव न्यषदम् — अलमिदं प्रधानायेति । अपि खलु मां राजकुमार तिस्र उपमाः प्रत्यभासिषुरनाश्चर्याः पूर्वमश्रुतपूर्वाः ।

तद्यथापि राजकुमार आर्द्रं काष्ठं सस्नेहमुदके निक्षिप्तम्, अथ पुरुष आगच्छेदितरारणिमादाय — अग्निमभिनिर्वर्तयिष्यामि, तेजः प्रादुष्करिष्यामीति । तत्किं मन्यसे राजकुमार अपि नु स पुरुषोऽमुमार्द्रं काष्ठं सस्नेहमुदके निक्षिप्तमुत्तरारणिमादायाभिमथ्नन्नग्निमभिनिर्वर्तयेत्, तेजः प्रादुष्कुर्यादिति । नो हीदं भदन्त । तत्कस्य हेतोः — अदः खलु भदन्त आर्द्रं काष्ठं सस्नेहम्, तच्च पुनरुदके निक्षिप्तम्, यावदेव च पुनः स पुरुषः क्लमथस्य विघातस्य भागी स्यादिति । एवमेव खलु राजकुमार ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वा कायेन चैव चित्तेन च कामेभ्योऽव्यपकृष्टा विहरन्ति, यश्चैषां कामेषु कामच्छन्दः कामस्नेहः काममूर्च्छा कामपिपासा कामपरिदाहः स चाध्यात्मं न सुप्रहीणो भवति न सुप्रतिप्रस्रब्धः, औपक्रमिकाश्चेदपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयन्ते, अभव्या एव ते ज्ञानाय दर्शनायानुत्तराय सम्बोधाय । नो चेदपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा औपक्रमिका दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयन्ते, अभव्या एव ते ज्ञानाय दर्शनायानुत्तराय सम्बोधाय । इयं खलु मां राजकुमार प्रथमोपमा प्रत्यभासीदनाश्चर्या पूर्वमश्रुतपूर्वा ।

अपरापि खलु मां राजकुमार द्वितीयोपमा प्रत्यभासीदनाश्चर्या पूर्वमश्रुतपूर्वा । तद्यथापि राजकुमार आर्द्रं काष्ठं सस्नेहमारादुदकात्स्थले निक्षिप्तम्, अथ पुरुष आगच्छेदितरारणिमादाय — अग्निमभिनिर्वर्तयिष्यामि, तेजः प्रादुष्करिष्यामीति । तत्किं मन्यसे राजकुमार अपि नु स पुरुषोऽमुमार्द्रं काष्ठं सस्नेहमारादुदकात्स्थले निक्षिप्तमुत्तरारणिमादायाभिमथ्नन्नग्निमभिनिर्वर्तयेत्, तेजः प्रादुष्कुर्यादिति । नो हीदं भदन्त । तत्कस्य हेतोः — अदः खलु भदन्त आर्द्रं काष्ठं सस्नेहं किञ्चाप्यारादुदकात्स्थले निक्षिप्तम्, यावदेव च पुनः स पुरुषः क्लमथस्य विघातस्य भागी स्यादिति । एवमेव खलु राजकुमार ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वा कायेन चैव चित्तेन च कामेभ्यो व्यपकृष्टा विहरन्ति, यश्चैषां कामेषु कामच्छन्दः कामस्नेहः काममूर्च्छा कामपिपासा कामपरिदाहः स चाध्यात्मं न सुप्रहीणो भवति न सुप्रतिप्रस्रब्धः, औपक्रमिकाश्चेदपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयन्ते, अभव्या एव ते ज्ञानाय दर्शनायानुत्तराय सम्बोधाय । नो चेदपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा औपक्रमिका दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयन्ते, अभव्या एव ते ज्ञानाय दर्शनायानुत्तराय सम्बोधाय । इयं खलु मां राजकुमार द्वितीयोपमा प्रत्यभासीदनाश्चर्या पूर्वमश्रुतपूर्वा ।

अपरापि खलु मां राजकुमार तृतीयोपमा प्रत्यभासीदनाश्चर्या पूर्वमश्रुतपूर्वा । तद्यथापि राजकुमार शुष्कं काष्ठं निष्स्नेहमारादुदकात्स्थले निक्षिप्तम्, अथ पुरुष आगच्छेदितरारणिमादाय — अग्निमभिनिर्वर्तयिष्यामि, तेजः प्रादुष्करिष्यामीति । तत्किं मन्यसे राजकुमार अपि नु स पुरुषोऽमुं शुष्कं काष्ठं निष्स्नेहमारादुदकात्स्थले निक्षिप्तमुत्तरारणिमादायाभिमथ्नन्नग्निमभिनिर्वर्तयेत्, तेजः प्रादुष्कुर्यादिति । एवं भदन्त । तत्कस्य हेतोः — अदः खलु भदन्त शुष्कं काष्ठं निष्स्नेहम्, तच्च पुनरारादुदकात्स्थले निक्षिप्तमिति । एवमेव खलु राजकुमार ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वा कायेन चैव चित्तेन च कामेभ्यो व्यपकृष्टा विहरन्ति, यश्चैषां कामेषु कामच्छन्दः कामस्नेहः काममूर्च्छा कामपिपासा कामपरिदाहः स चाध्यात्मं सुप्रहीणो भवति सुप्रतिप्रस्रब्धः, औपक्रमिकाश्चेदपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयन्ते, भव्या एव ते ज्ञानाय दर्शनायानुत्तराय सम्बोधाय । नो चेदपि ते भवन्तः श्रमणब्राह्मणा औपक्रमिका दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयन्ते, भव्या एव ते ज्ञानाय दर्शनायानुत्तराय सम्बोधाय । इयं खलु मां राजकुमार तृतीयोपमा प्रत्यभासीदनाश्चर्या पूर्वमश्रुतपूर्वा । इमाः खलु मां राजकुमार तिस्र उपमाः प्रत्यभासिषुरनाश्चर्याः पूर्वमश्रुतपूर्वाः ।

तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — यन्न्वहं दन्ते दन्तमाधाय जिह्वया ताल्वाहत्य चेतसा चित्तमभिनिगृह्णीयामभिनिष्पीडयेयमभिसन्तापेयमिति । स खल्वहं राजकुमार दन्ते दन्तमाधाय जिह्वया ताल्वाहत्य चेतसा चित्तमभ्यनिगृह्णामभ्यनिष्पीडयमभ्यसन्तापेयम् । तस्य मम राजकुमार दन्ते दन्तमाधाय जिह्वया ताल्वाहत्य चेतसा चित्तमभिनिगृह्णतोऽभिनिष्पीडयतोऽभिसन्तापयतः कक्षाभ्यां स्वेदा अमुच्यन्त । तद्यथापि राजकुमार बलवान्पुरुषो दुर्बलतरं पुरुषं शीर्षे वा गृहीत्वा स्कन्धे वा गृहीत्वाभिनिगृह्णीयादभिनिष्पीडयेदभिसन्तापेत्, एवमेव खलु मे राजकुमार दन्ते दन्तमाधाय जिह्वया ताल्वाहत्य चेतसा चित्तमभिनिगृह्णतोऽभिनिष्पीडयतोऽभिसन्तापयतः कक्षाभ्यां स्वेदा अमुच्यन्त । आरब्धं खलु पुनर्मे राजकुमार वीर्यमभूदसंलीनम्, उपस्थिता स्मृतिरसम्मुषिता, संरब्धश्च पुनर्मे कायोऽभूदप्रतिप्रस्रब्धस्तेनैव दुःखप्रधानेन प्रधानाभितुन्नस्य सतः ।

तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — यन्न्वहमप्राणकमेव ध्यानं ध्यायेयमिति । स खल्वहं राजकुमार मुखतश्च नासतश्चाश्वासप्रश्वासावुपारौत्सम् । तस्य मम राजकुमार मुखतश्च नासतश्चाश्वासप्रश्वासयोरुपरुद्धयोः कर्णस्रोतोभ्यां वातानां निष्क्रामतामधिमात्रः शब्दोऽभूत् । तद्यथापि नाम कर्मारभस्त्राया ध्मायमानाया अधिमात्रः शब्दो भवति, एवमेव खलु मे राजकुमार मुखतश्च नासतश्चाश्वासप्रश्वासयोरुपरुद्धयोः कर्णस्रोतोभ्यां वातानां निष्क्रामतामधिमात्रः शब्दोऽभूत् । आरब्धं खलु पुनर्मे राजकुमार वीर्यमभूदसंलीनम्, उपस्थिता स्मृतिरसम्मुषिता, संरब्धश्च पुनर्मे कायोऽभूदप्रतिप्रस्रब्धस्तेनैव दुःखप्रधानेन प्रधानाभितुन्नस्य सतः ।

तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — यन्न्वहमप्राणकमेव ध्यानं ध्यायेयमिति । स खल्वहं राजकुमार मुखतश्च नासतश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासावुपारौत्सम् । तस्य मम राजकुमार मुखतश्च नासतश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासयोरुपरुद्धयोरधिमात्रा वाता मूर्धन्यूहन् । तद्यथापि राजकुमार बलवान्पुरुषस्तीक्ष्णेन शिखरेण मूर्ध्न्यभिमथ्नीयात्, एवमेव खलु मे राजकुमार मुखतश्च नासतश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासयोरुपरुद्धयोरधिमात्रा वाता मूर्धन्यूहन् । आरब्धं खलु पुनर्मे राजकुमार वीर्यमभूदसंलीनम्, उपस्थिता स्मृतिरसम्मुषिता, संरब्धश्च पुनर्मे कायोऽभूदप्रतिप्रस्रब्धस्तेनैव दुःखप्रधानेन प्रधानाभितुन्नस्य सतः ।

तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — यन्न्वहमप्राणकमेव ध्यानं ध्यायेयमिति । स खल्वहं राजकुमार मुखतश्च नासतश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासावुपारौत्सम् । तस्य मम राजकुमार मुखतश्च नासतश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासयोरुपरुद्धयोरधिमात्राः शीर्षे शीर्षवेदना अभूवन् । तद्यथापि राजकुमार बलवान्पुरुषो दृढेन वरत्राखण्डेन शीर्षे शीर्षवेष्टं दद्यात्, एवमेव खलु मे राजकुमार मुखतश्च नासतश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासयोरुपरुद्धयोरधिमात्राः शीर्षे शीर्षवेदना अभूवन् । आरब्धं खलु पुनर्मे राजकुमार वीर्यमभूदसंलीनम्, उपस्थिता स्मृतिरसम्मुषिता, संरब्धश्च पुनर्मे कायोऽभूदप्रतिप्रस्रब्धस्तेनैव दुःखप्रधानेन प्रधानाभितुन्नस्य सतः ।

तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — यन्न्वहमप्राणकमेव ध्यानं ध्यायेयमिति । स खल्वहं राजकुमार मुखतश्च नासतश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासावुपारौत्सम् । तस्य मम राजकुमार मुखतश्च नासतश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासयोरुपरुद्धयोरधिमात्रा वाताः कुक्षिं पर्यकृन्तन् । तद्यथापि राजकुमार दक्षो गोघातको वा गोघातकान्तेवासी वा तीक्ष्णेन गोविकर्तनेन कुक्षिं परिकृन्तेत्, एवमेव खलु मे राजकुमार मुखतश्च नासतश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासयोरुपरुद्धयोरधिमात्रा वाताः कुक्षिं पर्यकृन्तन् । आरब्धं खलु पुनर्मे राजकुमार वीर्यमभूदसंलीनम्, उपस्थिता स्मृतिरसम्मुषिता, संरब्धश्च पुनर्मे कायोऽभूदप्रतिप्रस्रब्धस्तेनैव दुःखप्रधानेन प्रधानाभितुन्नस्य सतः ।

तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — यन्न्वहमप्राणकमेव ध्यानं ध्यायेयमिति । स खल्वहं राजकुमार मुखतश्च नासतश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासावुपारौत्सम् । तस्य मम राजकुमार मुखतश्च नासतश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासयोरुपरुद्धयोरधिमात्रः काये दाहोऽभूत् । तद्यथापि राजकुमार द्वौ बलवन्तौ पुरुषौ दुर्बलतरं पुरुषं नानाबाहुभ्यां गृहीत्वाङ्गारकर्ष्यां सन्तापयेतां सम्परितापयेताम्, एवमेव खलु मे राजकुमार मुखतश्च नासतश्च कर्णतश्चाश्वासप्रश्वासयोरुपरुद्धयोरधिमात्रः काये दाहोऽभूत् । आरब्धं खलु पुनर्मे राजकुमार वीर्यमभूदसंलीनम्, उपस्थिता स्मृतिरसम्मुषिता, संरब्धश्च पुनर्मे कायोऽभूदप्रतिप्रस्रब्धस्तेनैव दुःखप्रधानेन प्रधानाभितुन्नस्य सतः ।

अपि खलु मां राजकुमार देवता दृष्ट्वैवमाहुः — कालङ्कृतः श्रमणो गौतम इति । एकत्या देवता एवमाहुः — न कालङ्कृतः श्रमणो गौतमः, अपि च कालं करोतीति । एकत्या देवता एवमाहुः — न कालङ्कृतः श्रमणो गौतमः, नापि कालं करोति, अर्हञ्श्रमणो गौतमः, विहारस्त्वेव सोऽर्हत एवरूपो भवतीति ।

तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — यन्न्वहं सर्वश आहारोपच्छेदाय प्रतिपद्येयेति । अथ खलु मां राजकुमार देवता उपसङ्क्रम्यैतदवोचन् — मा खलु त्वं मारिष सर्वश आहारोपच्छेदाय प्रत्यपत्थाः । सचेत्खलु त्वं मारिष सर्वश आहारोपच्छेदाय प्रतिपत्स्यसे, तस्य ते वयं दिव्यमोजो रोमकूपैरध्याहारयिष्यामः, तेन त्वं यापयिष्यसीति । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — अहं चेत्खलु पुनः सर्वशोऽजग्धिं प्रतिजानीयाम्, इमाश्च मे देवता दिव्यमोजो रोमकूपैरध्याहारयेयुः, तेन चाहं यापयेयम्, तन्मम स्यान्मृषेति । स खल्वहं राजकुमार ता देवता प्रत्याचक्षि, अलमित्यवदम् ।

तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — यन्न्वहं स्तोकं स्तोकमाहारमाहरेयं प्रसृतं प्रसृतम्, यदि वा मुद्गयूषं यदि वा कुलत्थयूषं यदि वा कलाययूषं यदि वा हरेणुकयूषमिति । स खल्वहं राजकुमार स्तोकं स्तोकमाहारमाहार्षं प्रसृतं प्रसृतम्, यदि वा मुद्गयूषं यदि वा कुलत्थयूषं यदि वा कलाययूषं यदि वा हरेणुकयूषम् । तस्य मम राजकुमार स्तोकं स्तोकमाहारमाहरतः प्रसृतं प्रसृतम्, यदि वा मुद्गयूषं यदि वा कुलत्थयूषं यदि वा कलाययूषं यदि वा हरेणुकयूषम्, अधिमात्रकृशिमानं प्राप्तः कायोऽभूत् । तद्यथापि नामाशीतिकपर्वाणि वा कालपर्वाणि वा, एवमेव खलु मेऽङ्गप्रत्यङ्गान्यभवँस्तयैवाल्पाहारतया । तद्यथापि नामोष्ट्रपदम्, एवमेव खलु म आनिषदमभूत्तयैवाल्पाहारतया । तद्यथापि नाम वर्तनावली, एवमेव खलु मे पृष्ठकण्टक उन्नतावनतोऽभूत्तयैवाल्पाहारतया । तद्यथापि नाम जरच्छालाया गोपानस्योऽवरुग्णविरुग्णा भवन्ति, एवमेव खलु मे पर्शुका अवरुग्णविरुग्णा अभवँस्तयैवाल्पाहारतया । तद्यथापि नाम गम्भीरे उदपाने उदकतारका गम्भीरगता अवक्षायिका दृश्यन्ते, एवमेव खलु मेऽक्षिकूपयोरक्षितारके गम्भीरगते अवक्षायिके अदृश्येतां तयैवाल्पाहारतया । तद्यथापि नाम तिक्तकालाबुरामकच्छिन्नो वातातापेन संस्फुटितो भवति सम्म्लानः, एवमेव खलु मे शीर्षच्छविः संस्फुटिताभूत्सम्म्लाना तयैवाल्पाहारतया । स खल्वहं राजकुमार उदरच्छविं परिम्रक्ष्यामीति पृष्ठकण्टकमेव पर्यगृह्णाम्, पृष्ठकण्टकं परिम्रक्ष्यामीत्युदरच्छविमेव पर्यगृह्णाम् । यावद्ध मे राजकुमार उदरच्छविः पृष्ठकण्टकमालिनाभूत्तयैवाल्पाहारतया । स खल्वहं राजकुमार वर्चो वा मूत्रं वा करिष्यामीति तत्रैवावकुब्जः प्रापतं तयैवाल्पाहारतया । स खल्वहं राजकुमार इममेव कायमाश्वासयन्पाणिना गात्राण्यन्वमार्जम् । तस्य मम राजकुमार पाणिना गात्राण्यनुमार्जतः पूतिमूलानि लोमानि कायात्प्रापतंस्तयैवाल्पाहारतया । अपि खलु मां राजकुमार मनुष्या दृष्ट्वैवमाहुः — कालः श्रमणो गौतम इति । एकत्या मनुष्या एवमाहुः — न कालः श्रमणो गौतमः, श्यामः श्रमणो गौतम इति । एकत्या मनुष्या एवमाहुः — न कालः श्रमणो गौतमो नापि श्यामः, मद्गुरच्छविः श्रमणो गौतम इति । यावद्ध मे राजकुमार तावत्परिशुद्धश्छविवर्णः पर्यवदात उपहतोऽभूत्तयैवाल्पाहारतया ।

तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — ये खलु केचिदतीतमध्वानं श्रमणा वा ब्राह्मणा वौपक्रमिका दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना अवेदयिषत, एतावत्परमं नेतो भूयः । येऽपि हि केचिदनागतमध्वानं श्रमणा वा ब्राह्मणा वौपक्रमिका दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयिष्यन्ते, एतावत्परमं नेतो भूयः । येऽपि हि केचिदेतर्हि श्रमणा वा ब्राह्मणा वौपक्रमिका दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयन्ते, एतावत्परमं नेतो भूयः । न खलु पुनरहमनया कटुकया दुष्करकारिकयाधिगच्छाम्युत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषम्, स्यान्नु खल्वन्यो मार्गो बोधायेति । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — अभिजानामि खलु पुनरहं पितुः शाक्यस्य कर्मान्ते शीतायां जम्बूच्छायायां निषण्णो विविच्यैव कामेभ्यो विविच्याकुशलेभ्यो धर्मेभ्यः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहर्ता, स्यान्नु खल्वेष मार्गो बोधायेति । तस्य मम राजकुमार स्मृत्यनुसारि विज्ञानमभूत् — एष एव मार्गो बोधायेति । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — किं नु खल्वहं तस्मात्सुखाद्बिभेमि यत्तत्सुखमन्यत्रैव कामेभ्योऽन्यत्राकुशलेभ्यो धर्मेभ्य इति । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — न खल्वहं तस्मात्सुखाद्बिभेमि यत्तत्सुखमन्यत्रैव कामेभ्योऽन्यत्राकुशलेभ्यो धर्मेभ्य इति ।

तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — न खलु तत्सुकरं सुखमधिगन्तुमेवमधिमात्रकृशिमानं प्राप्तकायेन । यन्न्वहमौदारिकमाहारमाहरेयमोदनकुल्माषमिति । स खल्वहं राजकुमार औदारिकमाहारमाहार्षमोदनकुल्माषम् । तेन खलु पुनर्मे राजकुमार समयेन पञ्चवर्गीया भिक्षवः प्रत्युपस्थिता अभूवन् — यं खलु श्रमणो गौतमो धर्ममधिगमिष्यति तं न आरोचयिष्यतीति । यतः खल्वहं राजकुमार औदारिकमाहारमाहार्षमोदनकुल्माषम्, अथ मे ते पञ्चवर्गीया भिक्षवो निर्विद्य प्राक्रमिषुः — बाहुलिकः श्रमणो गौतमः प्रधानविभ्रान्त आवृत्तो बाहुल्यायेति ।

स खल्वहं राजकुमार औदारिकमाहारमाहृत्य बलं गृहीत्वा विविच्यैव कामेभ्यः (पूर्ववत्) प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य व्याहार्षम् । वितर्कविचाराणां व्युपशमात् (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानम् (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानम् (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य व्याहार्षम् । स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनिञ्ज्यप्राप्ते पूर्वनिवासानुस्मृतिज्ञानाय चित्तमभ्यनिर्नमयम् । सोऽनेकविहितं पूर्वनिवासमनुस्मरामि, तद्यथेदम् — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती (पूर्ववत्) इति साकारं सोद्देशमनेकविहितं पूर्वनिवासमनुस्मरामि । इयं खलु मे राजकुमार रात्रेः प्रथमे यामे प्रथमा विद्याधिगता, अविद्या विहता, विद्योत्पन्ना, तमो विहतम्, आलोक उत्पन्नः, यथा तदमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतः ।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनिञ्ज्यप्राप्ते सत्त्वानां च्युत्युपपातज्ञानाय चित्तमभ्यनिर्नमयम् । स दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यामि च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानामि (पूर्ववत्) इयं खलु मे राजकुमार रात्रेर्मध्यमे यामे द्वितीया विद्याधिगता, अविद्या विहता, विद्योत्पन्ना, तमो विहतम्, आलोक उत्पन्नः, यथा तदमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतः ।

स एवं समाहिते चित्ते परिशुद्धे पर्यवदातेऽनङ्गणे विगतोपक्लेशे मृदुभूते कर्मण्ये स्थित आनिञ्ज्यप्राप्त आस्रवाणां क्षयज्ञानाय चित्तमभ्यनिर्नमयम् । स इदं दुःखमिति यथाभूतमभ्यज्ञासिषम् (पूर्ववत्) इयं दुःखनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमभ्यज्ञासिषम्, इम आस्रवा इति यथाभूतमभ्यज्ञासिषम् (पूर्ववत्) इयमास्रवनिरोधगामिनी प्रतिपदिति यथाभूतमभ्यज्ञासिषम् । तस्य म एवं जानत एवं पश्यतः कामास्रवादपि चित्तं व्यमुच्यत, भवास्रवादपि चित्तं व्यमुच्यत, अविद्यास्रवादपि चित्तं व्यमुच्यत । विमुक्ते विमुक्तमिति ज्ञानमभूत् । क्षीणा जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यम्, कृतं करणीयम्, नापरमित्थन्त्वायेत्यभ्यज्ञासिषम् । इयं खलु मे राजकुमार रात्रेः पश्चिमे यामे तृतीया विद्याधिगता, अविद्या विहता, विद्योत्पन्ना, तमो विहतम्, आलोक उत्पन्नः, यथा तदमत्तस्यातापिनः प्रहितात्मनो विहरतः ।

तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — अधिगतः खलु मेऽयं धर्मो गम्भीरो दुर्दशो दुरनुबोधः शान्तः प्रणीतोऽतर्कावचरो निपुणः पण्डितवेदनीयः । आलयारामा खलु पुनरियं प्रजालयता आलयसम्मुदिता । आलयारामायाः खलु पुनः प्रजाया आलयरताया आलयसम्मुदिताया दुर्दशमिदं स्थानं यदिदमिदम्प्रत्ययताप्रतीत्यसमुत्पादः । इदमपि खलु स्थानं दुर्दशं यदिदं सर्वसंस्कारशमथः सर्वोपधिप्रतिनिःसर्गस्तृष्णाक्षयो विरागो निरोधो निर्वाणम् । अहं चेत्खलु पुनर्धर्मं देशयेयम्, परे च मे नाजानीयुः, स मम स्यात्क्लमथः, सा मम स्याद्विहिंसेति । अपि खलु मां राजकुमार इमा अनाश्चर्या गाथाः प्रत्यभासिषुः पूर्वमश्रुतपूर्वाः —

कृच्छ्रेण मेऽधिगतमलं दानीं प्रकाशयितुम् । रागद्वेषपरेतैर्नायं धर्मः सुसम्बुधः ॥ प्रतिस्रोतोगामिनं निपुणं गम्भीरं दुर्दशमणुम् । रागरक्ता न द्रक्ष्यन्ति तमस्कन्धेनावृता इति ॥

इति ह मे राजकुमार प्रतिसञ्चक्षतौत्सुक्यतायै चित्तं नमति स्म नो धर्मदेशनायै ।

अथ खलु राजकुमार ब्रह्मणः सहम्पतेर्मम चेतसा चेतःपरिवितर्कमाज्ञायैतदभूत् — नश्यति बत भो लोकः, विनश्यति बत भो लोकः, यत्र हि नाम तथागतस्यार्हतः सम्यक्सम्बुद्धस्याल्पोत्सुक्यतायै चित्तं नमति नो धर्मदेशनाया इति । अथ खलु राजकुमार ब्रह्मा सहम्पतिः — तद्यथापि नाम बलवान्पुरुषः समिञ्जितं वा बाहुं प्रसारयेत्प्रसारितं वा बाहुं समिञ्जेत्, एवमेव — ब्रह्मलोकेऽन्तर्हितो मम पुरतः प्रादुरभूत् । अथ खलु राजकुमार ब्रह्मा सहम्पतिरेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा येनाहं तेनाञ्जलिं प्रणम्य मामेतदवोचत् — देशयतु भदन्त भगवान्धर्मम्, देशयतु सुगतो धर्मम् । सन्ति सत्त्वा अल्पराजस्कजातिका अश्रवणतया धर्मस्य परिहीयन्ते, भविष्यन्ति धर्मस्याज्ञातार इति । इदमवोचद्राजकुमार ब्रह्मा सहम्पतिः, इदमुक्त्वाथापरमेतदवोचत् —

प्रादुरभून्मगधेषु पूर्वं धर्मोऽशुद्धः समलैश्चिन्तितः । अपावृण्वेतदमृतस्य द्वारं शृण्वन्तु धर्मं विमलेनानुबुद्धम् ॥ शैले यथा पर्वतमूर्ध्नि स्थितो यथापि पश्येज्जनतां समन्ततः । तथोपमं धर्ममयं सुमेधः प्रासादमारुह्य समन्तचक्षुः ॥ शोकावतीर्णां जनतामपेतशोकस्त्वमवेक्षस्व जातिजराभिभूताम् । उत्तिष्ठ वीर विजितसङ्ग्राम सार्थवाहानृण विचर लोके । देशयस्व भगवन्धर्ममाज्ञातारो भविष्यन्तीति ॥

अथ खल्वहं राजकुमार ब्रह्मणश्चाध्येषणं विदित्वा सत्त्वेषु च कारुण्यतां प्रतीत्य बुद्धचक्षुषा लोकं व्यवलोकयम् । अद्राक्षं खल्वहं राजकुमार बुद्धचक्षुषा लोकं व्यवलोकयन्सत्त्वानल्पराजस्कान्महाराजस्कान्तीक्ष्णेन्द्रियान्मृद्विन्द्रियान्स्वाकारान्द्वाकारान्सुविज्ञाप्यान्दुर्विज्ञाप्यानप्येकत्यान्परलोकवद्यभयदर्शिनो विहरतः, अप्येकत्यान्न परलोकवद्यभयदर्शिनो विहरतः । तद्यथापि नामोत्पलिन्यां वा पद्मिन्यां वा पुण्डरीकिण्यां वाप्येकत्यान्युत्पलानि वा पद्मानि वा पुण्डरीकाणि वोदके जातान्युदके संवृद्धान्युदकानुगतान्यन्तर्निमग्नपोषीणि, अप्येकत्यान्युत्पलानि वा पद्मानि वा पुण्डरीकाणि वोदके जातान्युदके संवृद्धान्युदकानुगतानि समोदकं स्थितानि, अप्येकत्यान्युत्पलानि वा पद्मानि वा पुण्डरीकाणि वोदके जातान्युदके संवृद्धान्युदकादत्युद्गम्य स्थितान्यनुपलिप्तान्युदकेन, एवमेव खल्वहं राजकुमार बुद्धचक्षुषा लोकं व्यवलोकयन्नद्राक्षं सत्त्वानल्पराजस्कान्महाराजस्कान्तीक्ष्णेन्द्रियान्मृद्विन्द्रियान्स्वाकारान्द्वाकारान्सुविज्ञाप्यान्दुर्विज्ञाप्यानप्येकत्यान्परलोकवद्यभयदर्शिनो विहरतः, अप्येकत्यान्न परलोकवद्यभयदर्शिनो विहरतः । अथ खल्वहं राजकुमार ब्रह्माणं सहम्पतिं गाथया प्रत्यभाषिषम् —

अपावृतास्तेषाममृतस्य द्वारा ये श्रोत्रवन्तः प्रमुञ्चन्तु श्रद्धाम् । विहिंसासंज्ञी प्रगुणं नाभाषिषं धर्मं प्रणीतं मनुजेषु ब्रह्मन्निति ॥

अथ खलु राजकुमार ब्रह्मा सहम्पतिः कृतावकाशः खल्वस्मि भगवता धर्मदेशनाया इति मामभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा तत्रैवान्तरधात् ।

तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — कस्मै नु खल्वहं प्रथमं धर्मं देशयेयम्, क इमं धर्मं क्षिप्रमेवाज्ञास्यतीति । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — अयं खल्वाराडः कालामः पण्डितो व्यक्तो मेधावी दीर्घरात्रमल्पराजस्कजातिकः, यन्न्वहमाराडाय कालामाय प्रथमं धर्मं देशयेयम्, स इमं धर्मं क्षिप्रमेवाज्ञास्यतीति । अथ खलु मां राजकुमार देवतोपसङ्क्रम्यैतदवोचत् — सप्ताहकालङ्कृतो भदन्त आराडः कालाम इति । ज्ञानं च पुनर्मे दर्शनमुदपादि — सप्ताहकालङ्कृत आराडः कालाम इति । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — महाजानिः खल्वाराडः कालामः, सचेद्धि स इमं धर्मं शृणुयात्, क्षिप्रमेवाजानीयादिति । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — कस्मै नु खल्वहं प्रथमं धर्मं देशयेयम्, क इमं धर्मं क्षिप्रमेवाज्ञास्यतीति । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — अयं खल्वुद्रको रामपुत्रः पण्डितो व्यक्तो मेधावी दीर्घरात्रमल्पराजस्कजातिकः, यन्न्वहमुद्रकाय रामपुत्राय प्रथमं धर्मं देशयेयम्, स इमं धर्मं क्षिप्रमेवाज्ञास्यतीति । अथ खलु मां राजकुमार देवतोपसङ्क्रम्यैतदवोचत् — अभिदोषकालङ्कृतो भदन्त उद्रको रामपुत्र इति । ज्ञानं च पुनर्मे दर्शनमुदपादि — अभिदोषकालङ्कृत उद्रको रामपुत्र इति । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — महाजानिः खल्वुद्रको रामपुत्रः, सचेद्धि स इमं धर्मं शृणुयात्, क्षिप्रमेवाजानीयादिति ।

तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — कस्मै नु खल्वहं प्रथमं धर्मं देशयेयम्, क इमं धर्मं क्षिप्रमेवाज्ञास्यतीति । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — बहुकाराः खलु मे पञ्चवर्गीया भिक्षवो ये मां प्रधानप्रहितात्मानमुपास्थुः, यन्न्वहं पञ्चवर्गीयेभ्यो भिक्षुभ्यः प्रथमं धर्मं देशयेयमिति । तस्य मम राजकुमार एतदभूत् — कुत्र नु खल्वेतर्हि पञ्चवर्गीया भिक्षवो विहरन्तीति । अद्राक्षं खल्वहं राजकुमार दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण पञ्चवर्गीयान्भिक्षून्वाराणस्यां विहरत ऋश्यवृजने मृगदावे । अथ खल्वहं राजकुमार उरुविल्वायां यथाभिरम्य विहृत्य येन वाराणसी तेन चारिकां प्राक्रमिषम् ।

अद्राक्षीत्खलु मां राजकुमार उपक आजीवकोऽन्तरा च गयामन्तरा च बोधिमध्वमार्गप्रतिपन्नम् । दृष्ट्वा मामेतदवोचत् — विप्रसन्नानि खलु त आयुष्मन्निन्द्रियाणि, परिशुद्धश्छविवर्णः पर्यवदातः । कं त्वमायुष्मन्नुद्दिश्य प्रव्रजितः, को वा ते शास्ता, कस्य वा त्वं धर्मं रोचयस इति । एवमुक्तेऽहं राजकुमार उपकमाजीवकं गाथाभिरभ्यभाषिषम् —

सर्वाभिभूः सर्वविदहमस्मि सर्वेषु धर्मेष्वनुपलिप्तः । सर्वञ्जहस्तृष्णाक्षये विमुक्तः स्वयमभिज्ञाय कमुद्दिशेयम् ॥ न म आचार्योऽस्ति सदृशो मे न विद्यते । सदेवके लोके नास्ति मे प्रतिपुद्गलः ॥ अहं ह्यर्हँल्लोकेऽहं शास्तानुत्तरः । एकोऽस्मि सम्यक्सम्बुद्धः शीतीभूतोऽस्मि निर्वृतः ॥ धर्मचक्रं प्रवर्तयितुं गच्छामि काशीनां पुरम् । अन्धीभूते लोकेऽताडयिष्यममृतदुन्दुभिमिति ॥

यथा खलु त्वमायुष्मन्प्रतिजानीषेऽर्हस्यानन्तजिन इति ।

मादृशा वै जिना भवन्ति ये प्राप्ता आस्रवक्षयम् । जिता मे पापका धर्मास्तस्मादहमुपक जिन इति ॥

एवमुक्ते राजकुमार उपक आजीवको भवेदप्यायुष्मन्नित्युक्त्वा शीर्षमवकम्प्योन्मार्गं गृहीत्वा प्राक्रमीत् ।

अथ खल्वहं राजकुमार अनुपूर्वेण चारिकां चरमाणो येन वाराणस्यृश्यवृजनं मृगदावो येन पञ्चवर्गीया भिक्षवस्तेनोपासंक्रमिषम् । अद्राक्षुः खलु मां राजकुमार पञ्चवर्गीया भिक्षवो दूरत एवागच्छन्तम् । दृष्ट्वान्योन्यं समस्थापयन् — अयं खल्वायुष्मन्तः श्रमणो गौतम आगच्छति बाहुलिकः प्रधानविभ्रान्त आवृत्तो बाहुल्याय, स नैवाभिवादयितव्यो न प्रत्युत्थातव्यो नास्य पात्रचीवरं प्रतिग्रहीतव्यम्, अपि च खल्वासनं स्थापयितव्यम्, सचेत्स आकाङ्क्षिष्यति निषत्स्यतीति । यथा यथा खल्वहं राजकुमार पञ्चवर्गीयान्भिक्षूनुपासंक्रमिषम्, तथा तथा पञ्चवर्गीया भिक्षवो नाशक्नुवन्स्वकायां क्रियायां स्थातुम् । अप्येकत्या मां प्रत्युद्गम्य पात्रचीवरं प्रत्यग्रहीषुः, अप्येकत्या आसनं प्राजिज्ञपन्, अप्येकत्याः पादोदकमुपातिष्ठिपन्, अपि च खलु मां नाम्ना चायुष्मद्वादेन च समुदाचरन् । एवमुक्तेऽहं राजकुमार पञ्चवर्गीयान्भिक्षूनेतदवोचम् — मा भिक्षवस्तथागतं नाम्ना चायुष्मद्वादेन च समुदाचरिष्ट; अर्हन्भिक्षवस्तथागतः सम्यक्सम्बुद्धः । अवधत्त भिक्षवः श्रोत्रम्, अमृतमधिगतम्, अहमनुशास्मि, अहं धर्मं देशयामि । यथानुशिष्टं तथा प्रतिपद्यमाना नचिरादेव — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरम् — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरिष्यथेति । एवमुक्ते राजकुमार पञ्चवर्गीया भिक्षवो मामेतदवोचन् — तयापि खलु त्वमायुष्मन्गौतम ईर्यया तया प्रतिपदा तया दुष्करकारिकया नाध्यगः उत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषम्, किं पुनस्त्वमेतर्हि बाहुलिकः प्रधानविभ्रान्त आवृत्तो बाहुल्यायाधिगमिष्यस्युत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषमिति । एवमुक्तेऽहं राजकुमार पञ्चवर्गीयान्भिक्षूनेतदवोचम् — न भिक्षवस्तथागतो बाहुलिको न प्रधानविभ्रान्तो नावृतः बाहुल्याय; अर्हन्भिक्षवस्तथागतः सम्यक्सम्बुद्धः । अवधत्त भिक्षवः श्रोत्रम्, अमृतमधिगतम्, अहमनुशास्मि, अहं धर्मं देशयामि । यथानुशिष्टं तथा प्रतिपद्यमाना नचिरादेव — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरम् — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरिष्यथेति । द्वितीयमपि खलु राजकुमार पञ्चवर्गीया भिक्षवो मामेतदवोचन् — तयापि खलु त्वमायुष्मन्गौतम ईर्यया तया प्रतिपदा तया दुष्करकारिकया नाध्यगः उत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषम्, किं पुनस्त्वमेतर्हि बाहुलिकः प्रधानविभ्रान्त आवृत्तो बाहुल्यायाधिगमिष्यस्युत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषमिति । द्वितीयमपि खल्वहं राजकुमार पञ्चवर्गीयान्भिक्षूनेतदवोचम् — न भिक्षवस्तथागतो बाहुलिको न प्रधानविभ्रान्तो नावृत्तो बाहुल्याय; अर्हन्भिक्षवस्तथागतः सम्यक्सम्बुद्धः । अवधत्त भिक्षवः श्रोत्रम्, अमृतमधिगतम्, अहमनुशास्मि, अहं धर्मं देशयामि । यथानुशिष्टं तथा प्रतिपद्यमाना नचिरादेव — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरम् — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरिष्यथेति । तृतीयमपि खलु राजकुमार पञ्चवर्गीया भिक्षवो मामेतदवोचन् — तयापि खलु त्वमायुष्मन्गौतम ईर्यया तया प्रतिपदा तया दुष्करकारिकया नाध्यगः उत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषम्, किं पुनस्त्वमेतर्हि बाहुलिकः प्रधानविभ्रान्त आवृत्तो बाहुल्यायाधिगमिष्यस्युत्तरमनुष्यधर्मादलमार्यज्ञानदर्शनविशेषमिति । एवमुक्तेऽहं राजकुमार पञ्चवर्गीयान्भिक्षूनेतदवोचम् — अभिजानाथा मे नू यूयं भिक्षव इतः पूर्वमेवरूपं प्रभाषितमेतदिति । नो हीदं भदन्त । अर्हन्भिक्षवस्तथागतः सम्यक्सम्बुद्धः । अवधत्त भिक्षवः श्रोत्रम्, अमृतमधिगतम्, अहमनुशास्मि, अहं धर्मं देशयामि । यथानुशिष्टं तथा प्रतिपद्यमाना नचिरादेव — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरम् — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरिष्यथेति ।

अशकं खल्वहं राजकुमार पञ्चवर्गीयान्भिक्षून्सञ्ज्ञापयितुम् । द्वावपि खलु राजकुमार भिक्षू अवावदम्, त्रयो भिक्षवः पिण्डायाचरन् । यत्त्रयो भिक्षवः पिण्डाय चरित्वाहरन्, तेन षड्वर्गीया अयापयाम । त्रीनपि खलु राजकुमार भिक्षूनवावदम्, द्वौ भिक्षू पिण्डायाचरताम् । यद्द्वौ भिक्षू पिण्डाय चरित्वाहरताम्, तेन षड्वर्गीया अयापयाम ।

अथ खलु राजकुमार पञ्चवर्गीया भिक्षवो मयैवमवद्यमाना एवमनुशिष्यमाणा नचिरादेव — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरम् — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य व्याहार्षुरिति । एवमुक्ते बोधी राजकुमारो भगवन्तमेतदवोचत् — कियच्चिरेण नु खलु भदन्त भिक्षुस्तथागतं विनायकं लभमानः — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरम् — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरेदिति । तेन हि राजकुमार त्वामेवात्र प्रतिप्रक्ष्यामि, यथा ते क्षमेत तथा तद्व्याकुर्याः । तत्किं मन्यसे राजकुमार कुशलस्त्वं हस्त्यारूढेऽङ्कुशग्राह्ये शिल्प इति । एवं भदन्त कुशलोऽहं हस्त्यारूढेऽङ्कुशग्राह्ये शिल्प इति । तत्किं मन्यसे राजकुमार इह पुरुष आगच्छेत् — बोधी राजकुमारो हस्त्यारूढमङ्कुशग्राह्यं शिल्पं जानाति, तस्याहंन्तिके हस्त्यारूढमङ्कुशग्राह्यं शिल्पं शिक्षिष्य इति । स च स्यादश्रद्धः, यावच्छ्रद्धेन प्राप्तव्यं तन्न सम्प्राप्नुयात् । स च स्याद्बह्वाबाधः, यावदल्पाबाधेन प्राप्तव्यं तन्न सम्प्राप्नुयात् । स च स्याच्छठो मायावी, यावदशठेनामायाविना प्राप्तव्यं तन्न सम्प्राप्नुयात् । स च स्यात्कुसीदः, यावदारब्धवीर्येण प्राप्तव्यं तन्न सम्प्राप्नुयात् । स च स्याद्दुष्प्रज्ञः, यावत्प्रज्ञावता प्राप्तव्यं तन्न सम्प्राप्नुयात् । तत्किं मन्यसे राजकुमार अपि नु स पुरुषस्तवन्तिके हस्त्यारूढमङ्कुशग्राह्यं शिल्पं शिक्षेतेति । एकैकेनापि भदन्त अङ्गेन समन्वागतः स पुरुषो न ममान्तिके हस्त्यारूढमङ्कुशग्राह्यं शिल्पं शिक्षेत, कः पुनर्वादः पञ्चभिरङ्गैरिति ।

तत्किं मन्यसे राजकुमार इह पुरुष आगच्छेत् — बोधी राजकुमारो हस्त्यारूढमङ्कुशग्राह्यं शिल्पं जानाति, तस्याहमन्तिके हस्त्यारूढमङ्कुशग्राह्यं शिल्पं शिक्षिष्य इति । स च स्याच्छ्रद्धः, यावच्छ्रद्धेन प्राप्तव्यं तत्सम्प्राप्नुयात् । स च स्यादल्पाबाधः, यावदल्पाबाधेन प्राप्तव्यं तत्सम्प्राप्नुयात् । स च स्यादशठोऽमायावी, यावदशठेनामायाविना प्राप्तव्यं तत्सम्प्राप्नुयात् । स च स्यादारब्धवीर्यः, यावदारब्धवीर्येण प्राप्तव्यं तत्सम्प्राप्नुयात् । स च स्यात्प्रज्ञावान्, यावत्प्रज्ञावता प्राप्तव्यं तत्सम्प्राप्नुयात् । तत्किं मन्यसे राजकुमार अपि नु स पुरुषस्तवान्तिके हस्त्यारूढमङ्कुशग्राह्यं शिल्पं शिक्षेतेति । एकैकेनापि भदन्त अङ्गेन समन्वागतः स पुरुषो ममान्तिके हस्त्यारूढमङ्कुशग्राह्यं शिल्पं शिक्षेत, कः पुनर्वादः पञ्चभिरङ्गैरिति । एवमेव खलु राजकुमार पञ्चेमानि प्रधानाङ्गानि । कतमानि पञ्च — इह राजकुमार भिक्षुः श्रद्धो भवति, श्रद्दधाति तथागतस्य बोधिम् — इत्यपि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति; अल्पाबाधो भवत्यल्पातङ्कः समविपाकिन्या ग्रहण्या समन्वागतो नातिशीतया नात्युष्णया मध्यमया प्रधानक्षमया; अशठो भवत्यमायावी यथाभूतमात्मानमाविष्कर्ता शास्तरि वा विज्ञेषु वा सब्रह्मचारिषु; आरब्धवीर्यो विहरत्यकुशलानां धर्माणां प्रहाणाय कुशलानां धर्माणामुपसम्पदे, स्थामवान्दृढपराक्रमोऽनिक्षिप्तधुरः कुशलेषु धर्मेषु; प्रज्ञावान्भवत्युदयास्तगामिन्या प्रज्ञया समन्वागत आर्यया निर्वेधिकया सम्यग्दुःखक्षयगामिन्या । इमानि खलु राजकुमार पञ्च प्रधानाङ्गानि ।

एभी राजकुमार पञ्चभिः प्रधानाङ्गैः समन्वागतो भिक्षुस्तथागतं विनायकं लभमानः — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरम् — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरेत्सप्त वर्षाणि । तिष्ठन्तु राजकुमार सप्त वर्षाणि । एभिः पञ्चभिः प्रधानाङ्गैः समन्वागतो भिक्षुस्तथागतं विनायकं लभमानः — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरम् — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरेत्षड्वर्षाणि (पूर्ववत्) पञ्च वर्षाणि (पूर्ववत्) चत्वारि वर्षाणि (पूर्ववत्) त्रीणि वर्षाणि (पूर्ववत्) द्वे वर्षे (पूर्ववत्) एकं वर्षम् । तिष्ठतु राजकुमार एकं वर्षम् । एभिः पञ्चभिः प्रधानाङ्गैः समन्वागतो भिक्षुस्तथागतं विनायकं लभमानः — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरम् — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरेत्सप्त मासान् । तिष्ठन्तु राजकुमार सप्त मासाः । एभिः पञ्चभिः प्रधानाङ्गैः समन्वागतो भिक्षुस्तथागतं विनायकं लभमानः — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरम् — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरेत्षन्मासान् (पूर्ववत्) पञ्च मासान् (पूर्ववत्) चतुरो मासान् (पूर्ववत्) त्रीन्मासान् (पूर्ववत्) द्वौ मासौ (पूर्ववत्) एकं मासम् (पूर्ववत्) अर्धमासम् । तिष्ठतु राजकुमार अर्धमासः । एभिः पञ्चभिः प्रधानाङ्गैः समन्वागतो भिक्षुस्तथागतं विनायकं लभमानः — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरम् — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरेत्सप्त रात्रिन्दिवानि । तिष्ठन्तु राजकुमार सप्त रात्रिन्दिवानि । एभिः पञ्चभिः प्रधानाङ्गैः समन्वागतो भिक्षुस्तथागतं विनायकं लभमानः — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरम् — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसम्पद्य विहरेत्षड्रात्रिन्दिवानि (पूर्ववत्) पञ्च रात्रिन्दिवानि (पूर्ववत्) चत्वारि रात्रिन्दिवानि (पूर्ववत्) त्रीणि रात्रिन्दिवानि (पूर्ववत्) द्वे रात्रिन्दिवे (पूर्ववत्) एकं रात्रिन्दिवम् । तिष्ठतु राजकुमार एकं रात्रिन्दिवम् । एभिः पञ्चभिः प्रधानाङ्गैः समन्वागतो भिक्षुस्तथागतं विनायकं लभमानः सायमनुशिष्टः प्रातर्विशेषमधिगमिष्यति, प्रातरनुशिष्टः सायं विशेषमधिगमिष्यतीति । एवमुक्ते बोधी राजकुमारो भगवन्तमेतदवोचत् — अहो बुद्धः, अहो धर्मः, अहो धर्मस्य स्वाख्यातता, यत्र हि नाम सायमनुशिष्टः प्रातर्विशेषमधिगमिष्यति, प्रातरनुशिष्टः सायं विशेषमधिगमिष्यतीति ।

एवमुक्ते सञ्जिकापुत्रो माणवो बोधिं राजकुमारमेतदवोचत् — एवमेव पुनरयं भवान्बोधी अहो बुद्धः, अहो धर्मः, अहो धर्मस्य स्वाख्याततेति च वदति, अथ च पुनर्न तं भवन्तं गौतमं शरणं गच्छति धर्मं च भिक्षुसङ्घं चेति । मा हैवं सौम्य सञ्जिकापुत्र अवोचः, मा हैवं सौम्य सञ्जिकापुत्र अवोचः । सम्मुखं म एतत्सौम्य सञ्जिकापुत्र आर्यायाः श्रुतम्, सम्मुखं प्रतिगृहीतम् । एकमिदं सौम्य सञ्जिकापुत्र समयं भगवान्कौशाम्ब्यां विहरति स्म घोषितारामे । अथ खलु म आर्या कुक्षिमती येन भवांस्तेनोपासंक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत् । एकान्ते निषण्णा खलु म आर्या भगवन्तमेतदवोचत् — यो मेऽयं भदन्त कुक्षिगतः कुमारको वा कुमारिका वा स भगवन्तं शरणं गच्छति धर्मं च भिक्षुसङ्घं च, उपासकं तं भगवान्धारयत्वद्याग्रे प्राणोपेतं शरणं गतमिति । एकमिदं सौम्य सञ्जिकापुत्र समयं भगवानिहैव भर्गेषु विहरति स्म शिशुमारगिरौ भेषकलावने मृगदावे । अथ खलु मां धात्र्यङ्केन हृत्वा येन भवांस्तेनोपासंक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्तेऽस्थात् । एकान्ते स्थिता खलु मां धात्री भगवन्तमेतदवोचत् — अयं भदन्त बोधी राजकुमारो भगवन्तं शरणं गच्छति धर्मं च भिक्षुसङ्घं च, उपासकं तं भगवान्धारयत्वद्याग्रे प्राणोपेतं शरणं गतमिति । एषोऽहं सौम्य सञ्जिकापुत्र तृतीयकमपि भगवन्तं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षुसङ्घं च । उपासकं मां भगवान्धारयत्वद्याग्रे प्राणोपेतं शरणं गतमिति ।

बोधिराजकुमारसूत्रं निष्ठितं पञ्चमम् ॥

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe rājavarge bodhirājakumārasūtraṃ pañcamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānbhargeṣu viharati sma śiśumāragirau bheṣakalāvane mṛgadāve . tena khalu punaḥ samayena bodhe rājakumārasya kokanado nāma prāsādo'cirakārito'bhūdanadhyuṣitaḥ śramaṇena vā brāhmaṇena vā kenacidvā manuṣyabhūtena . atha khalu bodhī rājakumāraḥ sañjikāputraṃ māṇavamāmantrayata — ehi tvaṃ saumya sañjikāputra, yena bhavāṃstenopasaṅkrāma, upasaṅkramya mama vacanena bhagavataḥ pādau śirasā vandasva, alpābādhamalpātaṅkaṃ laghūtthānaṃ balaṃ sparśavihāraṃ pṛccha — bodhī bhadanta rājakumāro bhagavataḥ pādau śirasā vandate, alpābādhamalpātaṅkaṃ laghūtthānaṃ balaṃ sparśavihāraṃ pṛcchatīti . evaṃ ca vada — adhivāsayatu kila bhadanta bhagavānbodhe rājakumārasya śvastanāya bhaktaṃ sārdhaṃ bhikṣusaṅgheneti . evaṃ bho iti khalu sañjikāputro māṇavo bodhe rājakumārasya pratiśrutya yena bhavāṃstenopāsaṃkramīt, upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa . sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat . ekānte niṣaṇṇaḥ khalu sañjikāputro māṇavo bhagavantametadavocat — bodhī khalu rājakumāro bhavato gautamasya pādau śirasā vandate, alpābādhamalpātaṅkaṃ laghūtthānaṃ balaṃ sparśavihāraṃ pṛcchati, evaṃ ca vadati — adhivāsayatu kila bhavāngautamo bodhe rājakumārasya śvastanāya bhaktaṃ sārdhaṃ bhikṣusaṅgheneti . adhyavīvasadbhagavāṃstūṣṇīmbhāvena . atha khalu sañjikāputro māṇavo bhagavato'dhivāsanaṃ viditvā utthāyāsanādyena bodhī rājakumārastenopāsaṃkramīt, upasaṅkramya bodhiṃ rājakumārametadavocat — avocāma bhavato vacanena taṃ bhavantaṃ gautamam — bodhī khalu rājakumāro bhavato gautamasya pādau śirasā vandate, alpābādhamalpātaṅkaṃ laghūtthānaṃ balaṃ sparśavihāraṃ pṛcchati, evaṃ ca vadati — adhivāsayatu kila bhavāngautamo bodhe rājakumārasya śvastanāya bhaktaṃ sārdhaṃ bhikṣusaṅgheneti, adhivāsitaṃ ca punaḥ śramaṇena gautameneti .

atha khalu bodhī rājakumārastasyā rātreratyayena svake niveśane praṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ sajjīkārayitvā kokanadaṃ ca prāsādamavadātairdūṣyaiḥ saṃstārayitvā yāvatpaścimasopānakalevarātsañjikāputraṃ māṇavamāmantrayata — ehi tvaṃ saumya sañjikāputra, yena bhavāṃstenopasaṅkrāma, upasaṅkramya bhagavate kālamārocaya — kālo bhadanta niṣṭhitaṃ bhaktamiti . evaṃ bho iti khalu sañjikāputro māṇavo bodhe rājakumārasya pratiśrutya yena bhavāṃstenopāsaṃkramīt, upasaṅkramya bhagavate kālamārūrucat — kālo bho gautama niṣṭhitaṃ bhaktamiti . atha khalu bhagavānpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya yena bodhe rājakumārasya niveśanaṃ tenopāsaṃkramīt . tena khalu punaḥ samayena bodhī rājakumāro bahirdvārakoṣṭhake sthito'bhūdbhagavantamāgamayamānaḥ . adrākṣītkhalu bodhī rājakumāro bhagavantaṃ dūrata evāgacchantam . dṛṣṭvā pratyudgamya bhagavantamabhivādya puraskṛtya yena kokanadaḥ prāsādastenopāsaṃkramīt . atha khalu bhagavānpaścimaṃ sopānakalevaraṃ niśrityāsthāt . atha khalu bodhī rājakumāro bhagavantametadavocat — abhirohatu bhadanta bhagavāndūṣyāṇi, abhirohatu sugato dūṣyāṇi, yanmama syāddīrgharātraṃ hitāya sukhāyeti . evamukte bhagavāṃstūṣṇīmabhūt . dvitīyamapi khalu (pūrvavat) tṛtīyamapi khalu bodhī rājakumāro bhagavantametadavocat — abhirohatu bhadanta bhagavāndūṣyāṇi, abhirohatu sugato dūṣyāṇi, yanmama syāddīrgharātraṃ hitāya sukhāyeti .

atha khalu bhagavānāyuṣmantamānandamavālulokat . atha khalvāyuṣmānānando bodhiṃ rājakumārametadavocat — saṃharatu rājakumāra dūṣyāṇi, na bhagavāncelapaṭikāmākramiṣyati, paścimāṃ janatāṃ tathāgato'nukampata iti . atha khalu bodhī rājakumāro dūṣyāṇi saṃhārayitvoparikokanadaprāsāde āsanāni prājijñapat . atha khalu bhagavānkokanadaṃ prāsādamabhiruhya prajñapte āsane nyaṣadatsārdhaṃ bhikṣusaṅghena . atha khalu bodhī rājakumāro buddhapramukhaṃ bhikṣusaṅghaṃ praṇītena khādanīyena bhojanīyena svahastātsamatatarpatsamprāvavarat . atha khalu bodhī rājakumāro bhagavantaṃ bhuktavantamavanītapātrapāṇimanyatarannīcamāsanaṃ gṛhītvaikānte nyaṣadat . ekānte niṣaṇṇaḥ khalu bodhī rājakumāro bhagavantametadavocat — mama khalu bhadanta evaṃ bhavati — na khalu sukhena sukhamadhigantavyam, duḥkhena khalu sukhamadhigantavyamiti .

mamāpi khalu rājakumāra prāgeva sambodhādanabhisambuddhasya bodhisattvasyaiva sata etadabhūt — na khalu sukhena sukhamadhigantavyam, duḥkhena khalu sukhamadhigantavyamiti . sa khalvahaṃ rājakumāra apareṇa samayena dahara eva sansuṣṭhukālakeśo bhadreṇa yauvanena samanvāgataḥ prathamena vayasākāmakayormātāpitroraśrumukhayo rudatoḥ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ prāvrajiṣam . sa evaṃ pravrajitaḥ sankiṃkuśalagaveṣyanuttaraṃ śāntivarapadaṃ paryeṣamāṇo yenārāḍaḥ kālāmastenopāsaṃkramiṣam, upasaṅkramyārāḍaṃ kālāmametadavocam — icchāmyahamāyuṣmankālāma asmindharmavinaye brahmacaryaṃ caritumiti . evamukte rājakumāra ārāḍaḥ kālāmaḥ māmetadavocat — viharatvāyuṣmān, tādṛśo'yaṃ dharmo yatra vijñaḥ puruṣo nacirādeva svamācaryakaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharediti . sa khalvahaṃ rājakumāra nacirādeva kṣiprameva taṃ dharmaṃ paryāpam . sa khalvahaṃ rājakumāra tāvataivauṣṭhaprahatamātreṇa lapitalāpanamātreṇa jñānavādaṃ cāvadaṃ sthaviravādaṃ ca, jānāmi paśyāmīti ca pratyajñāsiṣi, ahaṃ caivānye ca . tasya mama rājakumāra etadabhūt — na khalvārāḍaḥ kālāma imaṃ dharmaṃ kevalaṃ śraddhāmātrakeṇa svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharāmīti pravedayati, addhārāḍaḥ kālāma imaṃ dharmaṃ jānanpaśyanviharatīti .

atha khalvahaṃ rājakumāra yenārāḍaḥ kālāmastenopāsaṃkramiṣam, upasaṅkramyārāḍaṃ kālāmametadavocam — kiyatā nvāyuṣmankālāma imaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharāmīti pravedayasīti . evamukte rājakumāra ārāḍaḥ kālāma ākiñcanyāyatanaṃ prāvividat . tasya mama rājakumāra etadabhūt — na khalvārāḍasyaiva kālāmasyāsti śraddhā, mamāpyasti śraddhā; na khalvārāḍasyaiva kālāmasyāsti vīryaṃ (pūrvavat) smṛtiḥ samādhiḥ prajñā, mamāpyasti prajñā . yannvahaṃ yaṃ dharmamārāḍaḥ kālāmaḥ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharāmīti pravedayati, tasya dharmasya sākṣātkriyāyai pradadhyāmiti . sa khalvahaṃ rājakumāra nacirādeva kṣiprameva taṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya vyāhārṣam . atha khalvahaṃ rājakumāra yenārāḍaḥ kālāmastenopāsaṃkramiṣam, upasaṅkramyārāḍaṃ kālāmametadavocam — etāvatā nvāyuṣmankālāma imaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya pravedayasīti . etāvatā khalvahamāyuṣmannimaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya pravedayāmīti . ahamapi khalvāyuṣmannetāvatemaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharāmīti . lābhā na āyuṣman, sulabdhaṃ na āyuṣman, ye vayamāyuṣmantaṃ tādṛśaṃ sabrahmacāriṇaṃ paśyāmaḥ . iti yamahaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya pravedayāmi, taṃ tvaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharasi . yaṃ tvaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharasi, tamahaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya pravedayāmi . iti yamahaṃ dharmaṃ jānāmi, taṃ tvaṃ dharmaṃ jānāsi; yaṃ tvaṃ dharmaṃ jānāsi, tamahaṃ dharmaṃ jānāmi . iti yādṛśo'haṃ tādṛśastvam, yādṛśastvaṃ tādṛśo'ham . ehīdānīmāyuṣmannubhāveva santāvimaṃ gaṇaṃ pariharāva iti . iti khalu rājakumāra ārāḍaḥ kālāma ācāryo me sannantevāsinaṃ māṃ santamātmanā samasamamatiṣṭhipat, udārayā ca māṃ pūjayāpūpujat . tasya mama rājakumāra etadabhūt — nāyaṃ dharmo nirvide na virāgāya na nirodhāya nopaśamāya nābhijñāyai na sambodhāya na nirvāṇāya saṃvartate, yāvadevākiñcanyāyatanopapattaya iti . sa khalvahaṃ rājakumāra taṃ dharmamanalaṅkṛtya tasmāddharmānnirvidyāpākramiṣam .

sa khalvahaṃ rājakumāra kiṃkuśalagaveṣyanuttaraṃ śāntivarapadaṃ paryeṣamāṇo yenodrako rāmaputrastenopāsaṃkramiṣam, upasaṅkramyodrakaṃ rāmaputrametadavocam — icchāmyahamāyuṣmannasmindharmavinaye brahmacaryaṃ caritumiti . evamukte rājakumāra udrako rāmaputro māmetadavocat — viharatvāyuṣmān, tādṛśo'yaṃ dharmo yatra vijñaḥ puruṣo nacirādeva svamācaryakaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharediti . sa khalvahaṃ rājakumāra nacirādeva kṣiprameva taṃ dharmaṃ paryāpam . sa khalvahaṃ rājakumāra tāvataivauṣṭhaprahatamātreṇa lapitalāpanamātreṇa jñānavādaṃ cāvadaṃ sthaviravādaṃ ca, jānāmi paśyāmīti ca pratyajñāsiṣi, ahaṃ caivānye ca . tasya mama rājakumāra etadabhūt — na khalu rāma imaṃ dharmaṃ kevalaṃ śraddhāmātrakeṇa svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharāmīti prāvividat, addhā rāma imaṃ dharmaṃ jānanpaśyanvyāhārṣīditi . atha khalvahaṃ rājakumāra yenodrako rāmaputrastenopāsaṃkramiṣam, upasaṅkramyodrakaṃ rāmaputrametadavocam — kiyatā nvāyuṣmanrāma imaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharāmīti prāvividaditi . evamukte rājakumāra udrako rāmaputro naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ prāvividat . tasya mama rājakumāra etadabhūt — na khalu rāmasyaivābhūcchraddhā, mamāpyasti śraddhā; na khalu rāmasyaivābhūdvīryaṃ (pūrvavat) smṛtiḥ samādhiḥ prajñā, mamāpyasti prajñā . yannvahaṃ yaṃ dharmaṃ rāmaḥ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharāmīti pravedayati, tasya dharmasya sākṣātkriyāyai pradadhyāmiti . sa khalvahaṃ rājakumāra nacirādeva kṣiprameva taṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya vyāhārṣam .

atha khalvahaṃ rājakumāra yenodrako rāmaputrastenopāsaṃkramiṣam, upasaṅkramyodrakaṃ rāmaputrametadavocam — etāvatā nvāyuṣmanrāma imaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya prāvividaditi . etāvatā khalvāyuṣmanrāma imaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya prāvividaditi . ahamapi khalvāyuṣmannetāvatemaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharāmīti . lābhā na āyuṣman, sulabdhaṃ na āyuṣman, ye vayamāyuṣmantaṃ tādṛśaṃ sabrahmacāriṇaṃ paśyāmaḥ . iti yaṃ dharmaṃ rāmaḥ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya prāvividat, taṃ tvaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharasi . yaṃ tvaṃ dharmaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharasi, taṃ dharmaṃ rāmaḥ svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya prāvividat . iti yaṃ dharmaṃ rāmo'bhyajñāsīt, taṃ tvaṃ dharmaṃ jānāsi; yaṃ tvaṃ dharmaṃ jānāsi, taṃ dharmaṃ rāmo'bhyajñāsīt . iti yādṛśo rāmo'bhūttādṛśastvam, yādṛśastvaṃ tādṛśo rāmo'bhūt . ehīdānīmāyuṣmastvamimaṃ gaṇaṃ parihareti . iti khalu rājakumāra udrako rāmaputraḥ sabrahmacārī me sannācāryasthāne māmatiṣṭhipat, udārayā ca māṃ pūjayāpūpujat . tasya mama rājakumāra etadabhūt — nāyaṃ dharmo nirvide na virāgāya na nirodhāya nopaśamāya nābhijñāyai na sambodhāya na nirvāṇāya saṃvartate, yāvadeva naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopapattaya iti . sa khalvahaṃ rājakumāra taṃ dharmamanalaṅkṛtya tasmāddharmānnirvidyāpākramiṣam .

sa khalvahaṃ rājakumāra kiṃkuśalagaveṣyanuttaraṃ śāntivarapadaṃ paryeṣamāṇo magadheṣvanupūrveṇa cārikāṃ caramāṇo yenoruvilvā senānigamastadavāsārṣam . tatrādrākṣaṃ ramaṇīyaṃ bhūmibhāgam, prāsādikaṃ ca vanaṣaṇḍam, nadīṃ ca syandamānāṃ śvetakāṃ supratīrthām, ramaṇīyaṃ samantataśca gocaragrāmam . tasya mama rājakumāra etadabhūt — ramaṇīyo bata bho bhūmibhāgaḥ, prāsādikaśca vanaṣaṇḍaḥ, nadī ca syandamānā śvetakā supratīrthā, ramaṇīyaḥ samantataśca gocaragrāmaḥ . alaṃ batedaṃ kulaputrasya pradhānārthikasya pradhānāyeti . sa khalvahaṃ rājakumāra tatraiva nyaṣadam — alamidaṃ pradhānāyeti . api khalu māṃ rājakumāra tisra upamāḥ pratyabhāsiṣuranāścaryāḥ pūrvamaśrutapūrvāḥ .

tadyathāpi rājakumāra ārdraṃ kāṣṭhaṃ sasnehamudake nikṣiptam, atha puruṣa āgaccheditarāraṇimādāya — agnimabhinirvartayiṣyāmi, tejaḥ prāduṣkariṣyāmīti . tatkiṃ manyase rājakumāra api nu sa puruṣo'mumārdraṃ kāṣṭhaṃ sasnehamudake nikṣiptamuttarāraṇimādāyābhimathnannagnimabhinirvartayet, tejaḥ prāduṣkuryāditi . no hīdaṃ bhadanta . tatkasya hetoḥ — adaḥ khalu bhadanta ārdraṃ kāṣṭhaṃ sasneham, tacca punarudake nikṣiptam, yāvadeva ca punaḥ sa puruṣaḥ klamathasya vighātasya bhāgī syāditi . evameva khalu rājakumāra ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena caiva cittena ca kāmebhyo'vyapakṛṣṭā viharanti, yaścaiṣāṃ kāmeṣu kāmacchandaḥ kāmasnehaḥ kāmamūrcchā kāmapipāsā kāmaparidāhaḥ sa cādhyātmaṃ na suprahīṇo bhavati na supratiprasrabdhaḥ, aupakramikāścedapi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayante, abhavyā eva te jñānāya darśanāyānuttarāya sambodhāya . no cedapi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā aupakramikā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayante, abhavyā eva te jñānāya darśanāyānuttarāya sambodhāya . iyaṃ khalu māṃ rājakumāra prathamopamā pratyabhāsīdanāścaryā pūrvamaśrutapūrvā .

aparāpi khalu māṃ rājakumāra dvitīyopamā pratyabhāsīdanāścaryā pūrvamaśrutapūrvā . tadyathāpi rājakumāra ārdraṃ kāṣṭhaṃ sasnehamārādudakātsthale nikṣiptam, atha puruṣa āgaccheditarāraṇimādāya — agnimabhinirvartayiṣyāmi, tejaḥ prāduṣkariṣyāmīti . tatkiṃ manyase rājakumāra api nu sa puruṣo'mumārdraṃ kāṣṭhaṃ sasnehamārādudakātsthale nikṣiptamuttarāraṇimādāyābhimathnannagnimabhinirvartayet, tejaḥ prāduṣkuryāditi . no hīdaṃ bhadanta . tatkasya hetoḥ — adaḥ khalu bhadanta ārdraṃ kāṣṭhaṃ sasnehaṃ kiñcāpyārādudakātsthale nikṣiptam, yāvadeva ca punaḥ sa puruṣaḥ klamathasya vighātasya bhāgī syāditi . evameva khalu rājakumāra ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena caiva cittena ca kāmebhyo vyapakṛṣṭā viharanti, yaścaiṣāṃ kāmeṣu kāmacchandaḥ kāmasnehaḥ kāmamūrcchā kāmapipāsā kāmaparidāhaḥ sa cādhyātmaṃ na suprahīṇo bhavati na supratiprasrabdhaḥ, aupakramikāścedapi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayante, abhavyā eva te jñānāya darśanāyānuttarāya sambodhāya . no cedapi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā aupakramikā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayante, abhavyā eva te jñānāya darśanāyānuttarāya sambodhāya . iyaṃ khalu māṃ rājakumāra dvitīyopamā pratyabhāsīdanāścaryā pūrvamaśrutapūrvā .

aparāpi khalu māṃ rājakumāra tṛtīyopamā pratyabhāsīdanāścaryā pūrvamaśrutapūrvā . tadyathāpi rājakumāra śuṣkaṃ kāṣṭhaṃ niṣsnehamārādudakātsthale nikṣiptam, atha puruṣa āgaccheditarāraṇimādāya — agnimabhinirvartayiṣyāmi, tejaḥ prāduṣkariṣyāmīti . tatkiṃ manyase rājakumāra api nu sa puruṣo'muṃ śuṣkaṃ kāṣṭhaṃ niṣsnehamārādudakātsthale nikṣiptamuttarāraṇimādāyābhimathnannagnimabhinirvartayet, tejaḥ prāduṣkuryāditi . evaṃ bhadanta . tatkasya hetoḥ — adaḥ khalu bhadanta śuṣkaṃ kāṣṭhaṃ niṣsneham, tacca punarārādudakātsthale nikṣiptamiti . evameva khalu rājakumāra ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vā kāyena caiva cittena ca kāmebhyo vyapakṛṣṭā viharanti, yaścaiṣāṃ kāmeṣu kāmacchandaḥ kāmasnehaḥ kāmamūrcchā kāmapipāsā kāmaparidāhaḥ sa cādhyātmaṃ suprahīṇo bhavati supratiprasrabdhaḥ, aupakramikāścedapi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayante, bhavyā eva te jñānāya darśanāyānuttarāya sambodhāya . no cedapi te bhavantaḥ śramaṇabrāhmaṇā aupakramikā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayante, bhavyā eva te jñānāya darśanāyānuttarāya sambodhāya . iyaṃ khalu māṃ rājakumāra tṛtīyopamā pratyabhāsīdanāścaryā pūrvamaśrutapūrvā . imāḥ khalu māṃ rājakumāra tisra upamāḥ pratyabhāsiṣuranāścaryāḥ pūrvamaśrutapūrvāḥ .

tasya mama rājakumāra etadabhūt — yannvahaṃ dante dantamādhāya jihvayā tālvāhatya cetasā cittamabhinigṛhṇīyāmabhiniṣpīḍayeyamabhisantāpeyamiti . sa khalvahaṃ rājakumāra dante dantamādhāya jihvayā tālvāhatya cetasā cittamabhyanigṛhṇāmabhyaniṣpīḍayamabhyasantāpeyam . tasya mama rājakumāra dante dantamādhāya jihvayā tālvāhatya cetasā cittamabhinigṛhṇato'bhiniṣpīḍayato'bhisantāpayataḥ kakṣābhyāṃ svedā amucyanta . tadyathāpi rājakumāra balavānpuruṣo durbalataraṃ puruṣaṃ śīrṣe vā gṛhītvā skandhe vā gṛhītvābhinigṛhṇīyādabhiniṣpīḍayedabhisantāpet, evameva khalu me rājakumāra dante dantamādhāya jihvayā tālvāhatya cetasā cittamabhinigṛhṇato'bhiniṣpīḍayato'bhisantāpayataḥ kakṣābhyāṃ svedā amucyanta . ārabdhaṃ khalu punarme rājakumāra vīryamabhūdasaṃlīnam, upasthitā smṛtirasammuṣitā, saṃrabdhaśca punarme kāyo'bhūdapratiprasrabdhastenaiva duḥkhapradhānena pradhānābhitunnasya sataḥ .

tasya mama rājakumāra etadabhūt — yannvahamaprāṇakameva dhyānaṃ dhyāyeyamiti . sa khalvahaṃ rājakumāra mukhataśca nāsataścāśvāsapraśvāsāvupārautsam . tasya mama rājakumāra mukhataśca nāsataścāśvāsapraśvāsayoruparuddhayoḥ karṇasrotobhyāṃ vātānāṃ niṣkrāmatāmadhimātraḥ śabdo'bhūt . tadyathāpi nāma karmārabhastrāyā dhmāyamānāyā adhimātraḥ śabdo bhavati, evameva khalu me rājakumāra mukhataśca nāsataścāśvāsapraśvāsayoruparuddhayoḥ karṇasrotobhyāṃ vātānāṃ niṣkrāmatāmadhimātraḥ śabdo'bhūt . ārabdhaṃ khalu punarme rājakumāra vīryamabhūdasaṃlīnam, upasthitā smṛtirasammuṣitā, saṃrabdhaśca punarme kāyo'bhūdapratiprasrabdhastenaiva duḥkhapradhānena pradhānābhitunnasya sataḥ .

tasya mama rājakumāra etadabhūt — yannvahamaprāṇakameva dhyānaṃ dhyāyeyamiti . sa khalvahaṃ rājakumāra mukhataśca nāsataśca karṇataścāśvāsapraśvāsāvupārautsam . tasya mama rājakumāra mukhataśca nāsataśca karṇataścāśvāsapraśvāsayoruparuddhayoradhimātrā vātā mūrdhanyūhan . tadyathāpi rājakumāra balavānpuruṣastīkṣṇena śikhareṇa mūrdhnyabhimathnīyāt, evameva khalu me rājakumāra mukhataśca nāsataśca karṇataścāśvāsapraśvāsayoruparuddhayoradhimātrā vātā mūrdhanyūhan . ārabdhaṃ khalu punarme rājakumāra vīryamabhūdasaṃlīnam, upasthitā smṛtirasammuṣitā, saṃrabdhaśca punarme kāyo'bhūdapratiprasrabdhastenaiva duḥkhapradhānena pradhānābhitunnasya sataḥ .

tasya mama rājakumāra etadabhūt — yannvahamaprāṇakameva dhyānaṃ dhyāyeyamiti . sa khalvahaṃ rājakumāra mukhataśca nāsataśca karṇataścāśvāsapraśvāsāvupārautsam . tasya mama rājakumāra mukhataśca nāsataśca karṇataścāśvāsapraśvāsayoruparuddhayoradhimātrāḥ śīrṣe śīrṣavedanā abhūvan . tadyathāpi rājakumāra balavānpuruṣo dṛḍhena varatrākhaṇḍena śīrṣe śīrṣaveṣṭaṃ dadyāt, evameva khalu me rājakumāra mukhataśca nāsataśca karṇataścāśvāsapraśvāsayoruparuddhayoradhimātrāḥ śīrṣe śīrṣavedanā abhūvan . ārabdhaṃ khalu punarme rājakumāra vīryamabhūdasaṃlīnam, upasthitā smṛtirasammuṣitā, saṃrabdhaśca punarme kāyo'bhūdapratiprasrabdhastenaiva duḥkhapradhānena pradhānābhitunnasya sataḥ .

tasya mama rājakumāra etadabhūt — yannvahamaprāṇakameva dhyānaṃ dhyāyeyamiti . sa khalvahaṃ rājakumāra mukhataśca nāsataśca karṇataścāśvāsapraśvāsāvupārautsam . tasya mama rājakumāra mukhataśca nāsataśca karṇataścāśvāsapraśvāsayoruparuddhayoradhimātrā vātāḥ kukṣiṃ paryakṛntan . tadyathāpi rājakumāra dakṣo goghātako vā goghātakāntevāsī vā tīkṣṇena govikartanena kukṣiṃ parikṛntet, evameva khalu me rājakumāra mukhataśca nāsataśca karṇataścāśvāsapraśvāsayoruparuddhayoradhimātrā vātāḥ kukṣiṃ paryakṛntan . ārabdhaṃ khalu punarme rājakumāra vīryamabhūdasaṃlīnam, upasthitā smṛtirasammuṣitā, saṃrabdhaśca punarme kāyo'bhūdapratiprasrabdhastenaiva duḥkhapradhānena pradhānābhitunnasya sataḥ .

tasya mama rājakumāra etadabhūt — yannvahamaprāṇakameva dhyānaṃ dhyāyeyamiti . sa khalvahaṃ rājakumāra mukhataśca nāsataśca karṇataścāśvāsapraśvāsāvupārautsam . tasya mama rājakumāra mukhataśca nāsataśca karṇataścāśvāsapraśvāsayoruparuddhayoradhimātraḥ kāye dāho'bhūt . tadyathāpi rājakumāra dvau balavantau puruṣau durbalataraṃ puruṣaṃ nānābāhubhyāṃ gṛhītvāṅgārakarṣyāṃ santāpayetāṃ samparitāpayetām, evameva khalu me rājakumāra mukhataśca nāsataśca karṇataścāśvāsapraśvāsayoruparuddhayoradhimātraḥ kāye dāho'bhūt . ārabdhaṃ khalu punarme rājakumāra vīryamabhūdasaṃlīnam, upasthitā smṛtirasammuṣitā, saṃrabdhaśca punarme kāyo'bhūdapratiprasrabdhastenaiva duḥkhapradhānena pradhānābhitunnasya sataḥ .

api khalu māṃ rājakumāra devatā dṛṣṭvaivamāhuḥ — kālaṅkṛtaḥ śramaṇo gautama iti . ekatyā devatā evamāhuḥ — na kālaṅkṛtaḥ śramaṇo gautamaḥ, api ca kālaṃ karotīti . ekatyā devatā evamāhuḥ — na kālaṅkṛtaḥ śramaṇo gautamaḥ, nāpi kālaṃ karoti, arhañśramaṇo gautamaḥ, vihārastveva so'rhata evarūpo bhavatīti .

tasya mama rājakumāra etadabhūt — yannvahaṃ sarvaśa āhāropacchedāya pratipadyeyeti . atha khalu māṃ rājakumāra devatā upasaṅkramyaitadavocan — mā khalu tvaṃ māriṣa sarvaśa āhāropacchedāya pratyapatthāḥ . sacetkhalu tvaṃ māriṣa sarvaśa āhāropacchedāya pratipatsyase, tasya te vayaṃ divyamojo romakūpairadhyāhārayiṣyāmaḥ, tena tvaṃ yāpayiṣyasīti . tasya mama rājakumāra etadabhūt — ahaṃ cetkhalu punaḥ sarvaśo'jagdhiṃ pratijānīyām, imāśca me devatā divyamojo romakūpairadhyāhārayeyuḥ, tena cāhaṃ yāpayeyam, tanmama syānmṛṣeti . sa khalvahaṃ rājakumāra tā devatā pratyācakṣi, alamityavadam .

tasya mama rājakumāra etadabhūt — yannvahaṃ stokaṃ stokamāhāramāhareyaṃ prasṛtaṃ prasṛtam, yadi vā mudgayūṣaṃ yadi vā kulatthayūṣaṃ yadi vā kalāyayūṣaṃ yadi vā hareṇukayūṣamiti . sa khalvahaṃ rājakumāra stokaṃ stokamāhāramāhārṣaṃ prasṛtaṃ prasṛtam, yadi vā mudgayūṣaṃ yadi vā kulatthayūṣaṃ yadi vā kalāyayūṣaṃ yadi vā hareṇukayūṣam . tasya mama rājakumāra stokaṃ stokamāhāramāharataḥ prasṛtaṃ prasṛtam, yadi vā mudgayūṣaṃ yadi vā kulatthayūṣaṃ yadi vā kalāyayūṣaṃ yadi vā hareṇukayūṣam, adhimātrakṛśimānaṃ prāptaḥ kāyo'bhūt . tadyathāpi nāmāśītikaparvāṇi vā kālaparvāṇi vā, evameva khalu me'ṅgapratyaṅgānyabhavam̐stayaivālpāhāratayā . tadyathāpi nāmoṣṭrapadam, evameva khalu ma āniṣadamabhūttayaivālpāhāratayā . tadyathāpi nāma vartanāvalī, evameva khalu me pṛṣṭhakaṇṭaka unnatāvanato'bhūttayaivālpāhāratayā . tadyathāpi nāma jaracchālāyā gopānasyo'varugṇavirugṇā bhavanti, evameva khalu me parśukā avarugṇavirugṇā abhavam̐stayaivālpāhāratayā . tadyathāpi nāma gambhīre udapāne udakatārakā gambhīragatā avakṣāyikā dṛśyante, evameva khalu me'kṣikūpayorakṣitārake gambhīragate avakṣāyike adṛśyetāṃ tayaivālpāhāratayā . tadyathāpi nāma tiktakālāburāmakacchinno vātātāpena saṃsphuṭito bhavati sammlānaḥ, evameva khalu me śīrṣacchaviḥ saṃsphuṭitābhūtsammlānā tayaivālpāhāratayā . sa khalvahaṃ rājakumāra udaracchaviṃ parimrakṣyāmīti pṛṣṭhakaṇṭakameva paryagṛhṇām, pṛṣṭhakaṇṭakaṃ parimrakṣyāmītyudaracchavimeva paryagṛhṇām . yāvaddha me rājakumāra udaracchaviḥ pṛṣṭhakaṇṭakamālinābhūttayaivālpāhāratayā . sa khalvahaṃ rājakumāra varco vā mūtraṃ vā kariṣyāmīti tatraivāvakubjaḥ prāpataṃ tayaivālpāhāratayā . sa khalvahaṃ rājakumāra imameva kāyamāśvāsayanpāṇinā gātrāṇyanvamārjam . tasya mama rājakumāra pāṇinā gātrāṇyanumārjataḥ pūtimūlāni lomāni kāyātprāpataṃstayaivālpāhāratayā . api khalu māṃ rājakumāra manuṣyā dṛṣṭvaivamāhuḥ — kālaḥ śramaṇo gautama iti . ekatyā manuṣyā evamāhuḥ — na kālaḥ śramaṇo gautamaḥ, śyāmaḥ śramaṇo gautama iti . ekatyā manuṣyā evamāhuḥ — na kālaḥ śramaṇo gautamo nāpi śyāmaḥ, madguracchaviḥ śramaṇo gautama iti . yāvaddha me rājakumāra tāvatpariśuddhaśchavivarṇaḥ paryavadāta upahato'bhūttayaivālpāhāratayā .

tasya mama rājakumāra etadabhūt — ye khalu kecidatītamadhvānaṃ śramaṇā vā brāhmaṇā vaupakramikā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā avedayiṣata, etāvatparamaṃ neto bhūyaḥ . ye'pi hi kecidanāgatamadhvānaṃ śramaṇā vā brāhmaṇā vaupakramikā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayiṣyante, etāvatparamaṃ neto bhūyaḥ . ye'pi hi kecidetarhi śramaṇā vā brāhmaṇā vaupakramikā duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayante, etāvatparamaṃ neto bhūyaḥ . na khalu punarahamanayā kaṭukayā duṣkarakārikayādhigacchāmyuttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣam, syānnu khalvanyo mārgo bodhāyeti . tasya mama rājakumāra etadabhūt — abhijānāmi khalu punarahaṃ pituḥ śākyasya karmānte śītāyāṃ jambūcchāyāyāṃ niṣaṇṇo vivicyaiva kāmebhyo vivicyākuśalebhyo dharmebhyaḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya vihartā, syānnu khalveṣa mārgo bodhāyeti . tasya mama rājakumāra smṛtyanusāri vijñānamabhūt — eṣa eva mārgo bodhāyeti . tasya mama rājakumāra etadabhūt — kiṃ nu khalvahaṃ tasmātsukhādbibhemi yattatsukhamanyatraiva kāmebhyo'nyatrākuśalebhyo dharmebhya iti . tasya mama rājakumāra etadabhūt — na khalvahaṃ tasmātsukhādbibhemi yattatsukhamanyatraiva kāmebhyo'nyatrākuśalebhyo dharmebhya iti .

tasya mama rājakumāra etadabhūt — na khalu tatsukaraṃ sukhamadhigantumevamadhimātrakṛśimānaṃ prāptakāyena . yannvahamaudārikamāhāramāhareyamodanakulmāṣamiti . sa khalvahaṃ rājakumāra audārikamāhāramāhārṣamodanakulmāṣam . tena khalu punarme rājakumāra samayena pañcavargīyā bhikṣavaḥ pratyupasthitā abhūvan — yaṃ khalu śramaṇo gautamo dharmamadhigamiṣyati taṃ na ārocayiṣyatīti . yataḥ khalvahaṃ rājakumāra audārikamāhāramāhārṣamodanakulmāṣam, atha me te pañcavargīyā bhikṣavo nirvidya prākramiṣuḥ — bāhulikaḥ śramaṇo gautamaḥ pradhānavibhrānta āvṛtto bāhulyāyeti .

sa khalvahaṃ rājakumāra audārikamāhāramāhṛtya balaṃ gṛhītvā vivicyaiva kāmebhyaḥ (pūrvavat) prathamaṃ dhyānamupasampadya vyāhārṣam . vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamāt (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānam (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānam (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasampadya vyāhārṣam . sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āniñjyaprāpte pūrvanivāsānusmṛtijñānāya cittamabhyanirnamayam . so'nekavihitaṃ pūrvanivāsamanusmarāmi, tadyathedam — ekāmapi jātiṃ dve api jātī (pūrvavat) iti sākāraṃ soddeśamanekavihitaṃ pūrvanivāsamanusmarāmi . iyaṃ khalu me rājakumāra rātreḥ prathame yāme prathamā vidyādhigatā, avidyā vihatā, vidyotpannā, tamo vihatam, āloka utpannaḥ, yathā tadamattasyātāpinaḥ prahitātmano viharataḥ .

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āniñjyaprāpte sattvānāṃ cyutyupapātajñānāya cittamabhyanirnamayam . sa divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyāmi cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānāmi (pūrvavat) iyaṃ khalu me rājakumāra rātrermadhyame yāme dvitīyā vidyādhigatā, avidyā vihatā, vidyotpannā, tamo vihatam, āloka utpannaḥ, yathā tadamattasyātāpinaḥ prahitātmano viharataḥ .

sa evaṃ samāhite citte pariśuddhe paryavadāte'naṅgaṇe vigatopakleśe mṛdubhūte karmaṇye sthita āniñjyaprāpta āsravāṇāṃ kṣayajñānāya cittamabhyanirnamayam . sa idaṃ duḥkhamiti yathābhūtamabhyajñāsiṣam (pūrvavat) iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtamabhyajñāsiṣam, ima āsravā iti yathābhūtamabhyajñāsiṣam (pūrvavat) iyamāsravanirodhagāminī pratipaditi yathābhūtamabhyajñāsiṣam . tasya ma evaṃ jānata evaṃ paśyataḥ kāmāsravādapi cittaṃ vyamucyata, bhavāsravādapi cittaṃ vyamucyata, avidyāsravādapi cittaṃ vyamucyata . vimukte vimuktamiti jñānamabhūt . kṣīṇā jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryam, kṛtaṃ karaṇīyam, nāparamitthantvāyetyabhyajñāsiṣam . iyaṃ khalu me rājakumāra rātreḥ paścime yāme tṛtīyā vidyādhigatā, avidyā vihatā, vidyotpannā, tamo vihatam, āloka utpannaḥ, yathā tadamattasyātāpinaḥ prahitātmano viharataḥ .

tasya mama rājakumāra etadabhūt — adhigataḥ khalu me'yaṃ dharmo gambhīro durdaśo duranubodhaḥ śāntaḥ praṇīto'tarkāvacaro nipuṇaḥ paṇḍitavedanīyaḥ . ālayārāmā khalu punariyaṃ prajālayatā ālayasammuditā . ālayārāmāyāḥ khalu punaḥ prajāyā ālayaratāyā ālayasammuditāyā durdaśamidaṃ sthānaṃ yadidamidampratyayatāpratītyasamutpādaḥ . idamapi khalu sthānaṃ durdaśaṃ yadidaṃ sarvasaṃskāraśamathaḥ sarvopadhipratiniḥsargastṛṣṇākṣayo virāgo nirodho nirvāṇam . ahaṃ cetkhalu punardharmaṃ deśayeyam, pare ca me nājānīyuḥ, sa mama syātklamathaḥ, sā mama syādvihiṃseti . api khalu māṃ rājakumāra imā anāścaryā gāthāḥ pratyabhāsiṣuḥ pūrvamaśrutapūrvāḥ —

kṛcchreṇa me'dhigatamalaṃ dānīṃ prakāśayitum . rāgadveṣaparetairnāyaṃ dharmaḥ susambudhaḥ .. pratisrotogāminaṃ nipuṇaṃ gambhīraṃ durdaśamaṇum . rāgaraktā na drakṣyanti tamaskandhenāvṛtā iti ..

iti ha me rājakumāra pratisañcakṣatautsukyatāyai cittaṃ namati sma no dharmadeśanāyai .

atha khalu rājakumāra brahmaṇaḥ sahampatermama cetasā cetaḥparivitarkamājñāyaitadabhūt — naśyati bata bho lokaḥ, vinaśyati bata bho lokaḥ, yatra hi nāma tathāgatasyārhataḥ samyaksambuddhasyālpotsukyatāyai cittaṃ namati no dharmadeśanāyā iti . atha khalu rājakumāra brahmā sahampatiḥ — tadyathāpi nāma balavānpuruṣaḥ samiñjitaṃ vā bāhuṃ prasārayetprasāritaṃ vā bāhuṃ samiñjet, evameva — brahmaloke'ntarhito mama purataḥ prādurabhūt . atha khalu rājakumāra brahmā sahampatirekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā yenāhaṃ tenāñjaliṃ praṇamya māmetadavocat — deśayatu bhadanta bhagavāndharmam, deśayatu sugato dharmam . santi sattvā alparājaskajātikā aśravaṇatayā dharmasya parihīyante, bhaviṣyanti dharmasyājñātāra iti . idamavocadrājakumāra brahmā sahampatiḥ, idamuktvāthāparametadavocat —

prādurabhūnmagadheṣu pūrvaṃ dharmo'śuddhaḥ samalaiścintitaḥ . apāvṛṇvetadamṛtasya dvāraṃ śṛṇvantu dharmaṃ vimalenānubuddham .. śaile yathā parvatamūrdhni sthito yathāpi paśyejjanatāṃ samantataḥ . tathopamaṃ dharmamayaṃ sumedhaḥ prāsādamāruhya samantacakṣuḥ .. śokāvatīrṇāṃ janatāmapetaśokastvamavekṣasva jātijarābhibhūtām . uttiṣṭha vīra vijitasaṅgrāma sārthavāhānṛṇa vicara loke . deśayasva bhagavandharmamājñātāro bhaviṣyantīti ..

atha khalvahaṃ rājakumāra brahmaṇaścādhyeṣaṇaṃ viditvā sattveṣu ca kāruṇyatāṃ pratītya buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayam . adrākṣaṃ khalvahaṃ rājakumāra buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayansattvānalparājaskānmahārājaskāntīkṣṇendriyānmṛdvindriyānsvākārāndvākārānsuvijñāpyāndurvijñāpyānapyekatyānparalokavadyabhayadarśino viharataḥ, apyekatyānna paralokavadyabhayadarśino viharataḥ . tadyathāpi nāmotpalinyāṃ vā padminyāṃ vā puṇḍarīkiṇyāṃ vāpyekatyānyutpalāni vā padmāni vā puṇḍarīkāṇi vodake jātānyudake saṃvṛddhānyudakānugatānyantarnimagnapoṣīṇi, apyekatyānyutpalāni vā padmāni vā puṇḍarīkāṇi vodake jātānyudake saṃvṛddhānyudakānugatāni samodakaṃ sthitāni, apyekatyānyutpalāni vā padmāni vā puṇḍarīkāṇi vodake jātānyudake saṃvṛddhānyudakādatyudgamya sthitānyanupaliptānyudakena, evameva khalvahaṃ rājakumāra buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayannadrākṣaṃ sattvānalparājaskānmahārājaskāntīkṣṇendriyānmṛdvindriyānsvākārāndvākārānsuvijñāpyāndurvijñāpyānapyekatyānparalokavadyabhayadarśino viharataḥ, apyekatyānna paralokavadyabhayadarśino viharataḥ . atha khalvahaṃ rājakumāra brahmāṇaṃ sahampatiṃ gāthayā pratyabhāṣiṣam —

apāvṛtāsteṣāmamṛtasya dvārā ye śrotravantaḥ pramuñcantu śraddhām . vihiṃsāsaṃjñī praguṇaṃ nābhāṣiṣaṃ dharmaṃ praṇītaṃ manujeṣu brahmanniti ..

atha khalu rājakumāra brahmā sahampatiḥ kṛtāvakāśaḥ khalvasmi bhagavatā dharmadeśanāyā iti māmabhivādya pradakṣiṇaṃ kṛtvā tatraivāntaradhāt .

tasya mama rājakumāra etadabhūt — kasmai nu khalvahaṃ prathamaṃ dharmaṃ deśayeyam, ka imaṃ dharmaṃ kṣipramevājñāsyatīti . tasya mama rājakumāra etadabhūt — ayaṃ khalvārāḍaḥ kālāmaḥ paṇḍito vyakto medhāvī dīrgharātramalparājaskajātikaḥ, yannvahamārāḍāya kālāmāya prathamaṃ dharmaṃ deśayeyam, sa imaṃ dharmaṃ kṣipramevājñāsyatīti . atha khalu māṃ rājakumāra devatopasaṅkramyaitadavocat — saptāhakālaṅkṛto bhadanta ārāḍaḥ kālāma iti . jñānaṃ ca punarme darśanamudapādi — saptāhakālaṅkṛta ārāḍaḥ kālāma iti . tasya mama rājakumāra etadabhūt — mahājāniḥ khalvārāḍaḥ kālāmaḥ, saceddhi sa imaṃ dharmaṃ śṛṇuyāt, kṣipramevājānīyāditi . tasya mama rājakumāra etadabhūt — kasmai nu khalvahaṃ prathamaṃ dharmaṃ deśayeyam, ka imaṃ dharmaṃ kṣipramevājñāsyatīti . tasya mama rājakumāra etadabhūt — ayaṃ khalvudrako rāmaputraḥ paṇḍito vyakto medhāvī dīrgharātramalparājaskajātikaḥ, yannvahamudrakāya rāmaputrāya prathamaṃ dharmaṃ deśayeyam, sa imaṃ dharmaṃ kṣipramevājñāsyatīti . atha khalu māṃ rājakumāra devatopasaṅkramyaitadavocat — abhidoṣakālaṅkṛto bhadanta udrako rāmaputra iti . jñānaṃ ca punarme darśanamudapādi — abhidoṣakālaṅkṛta udrako rāmaputra iti . tasya mama rājakumāra etadabhūt — mahājāniḥ khalvudrako rāmaputraḥ, saceddhi sa imaṃ dharmaṃ śṛṇuyāt, kṣipramevājānīyāditi .

tasya mama rājakumāra etadabhūt — kasmai nu khalvahaṃ prathamaṃ dharmaṃ deśayeyam, ka imaṃ dharmaṃ kṣipramevājñāsyatīti . tasya mama rājakumāra etadabhūt — bahukārāḥ khalu me pañcavargīyā bhikṣavo ye māṃ pradhānaprahitātmānamupāsthuḥ, yannvahaṃ pañcavargīyebhyo bhikṣubhyaḥ prathamaṃ dharmaṃ deśayeyamiti . tasya mama rājakumāra etadabhūt — kutra nu khalvetarhi pañcavargīyā bhikṣavo viharantīti . adrākṣaṃ khalvahaṃ rājakumāra divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa pañcavargīyānbhikṣūnvārāṇasyāṃ viharata ṛśyavṛjane mṛgadāve . atha khalvahaṃ rājakumāra uruvilvāyāṃ yathābhiramya vihṛtya yena vārāṇasī tena cārikāṃ prākramiṣam .

adrākṣītkhalu māṃ rājakumāra upaka ājīvako'ntarā ca gayāmantarā ca bodhimadhvamārgapratipannam . dṛṣṭvā māmetadavocat — viprasannāni khalu ta āyuṣmannindriyāṇi, pariśuddhaśchavivarṇaḥ paryavadātaḥ . kaṃ tvamāyuṣmannuddiśya pravrajitaḥ, ko vā te śāstā, kasya vā tvaṃ dharmaṃ rocayasa iti . evamukte'haṃ rājakumāra upakamājīvakaṃ gāthābhirabhyabhāṣiṣam —

sarvābhibhūḥ sarvavidahamasmi sarveṣu dharmeṣvanupaliptaḥ . sarvañjahastṛṣṇākṣaye vimuktaḥ svayamabhijñāya kamuddiśeyam .. na ma ācāryo'sti sadṛśo me na vidyate . sadevake loke nāsti me pratipudgalaḥ .. ahaṃ hyarham̐lloke'haṃ śāstānuttaraḥ . eko'smi samyaksambuddhaḥ śītībhūto'smi nirvṛtaḥ .. dharmacakraṃ pravartayituṃ gacchāmi kāśīnāṃ puram . andhībhūte loke'tāḍayiṣyamamṛtadundubhimiti ..

yathā khalu tvamāyuṣmanpratijānīṣe'rhasyānantajina iti .

mādṛśā vai jinā bhavanti ye prāptā āsravakṣayam . jitā me pāpakā dharmāstasmādahamupaka jina iti ..

evamukte rājakumāra upaka ājīvako bhavedapyāyuṣmannityuktvā śīrṣamavakampyonmārgaṃ gṛhītvā prākramīt .

atha khalvahaṃ rājakumāra anupūrveṇa cārikāṃ caramāṇo yena vārāṇasyṛśyavṛjanaṃ mṛgadāvo yena pañcavargīyā bhikṣavastenopāsaṃkramiṣam . adrākṣuḥ khalu māṃ rājakumāra pañcavargīyā bhikṣavo dūrata evāgacchantam . dṛṣṭvānyonyaṃ samasthāpayan — ayaṃ khalvāyuṣmantaḥ śramaṇo gautama āgacchati bāhulikaḥ pradhānavibhrānta āvṛtto bāhulyāya, sa naivābhivādayitavyo na pratyutthātavyo nāsya pātracīvaraṃ pratigrahītavyam, api ca khalvāsanaṃ sthāpayitavyam, sacetsa ākāṅkṣiṣyati niṣatsyatīti . yathā yathā khalvahaṃ rājakumāra pañcavargīyānbhikṣūnupāsaṃkramiṣam, tathā tathā pañcavargīyā bhikṣavo nāśaknuvansvakāyāṃ kriyāyāṃ sthātum . apyekatyā māṃ pratyudgamya pātracīvaraṃ pratyagrahīṣuḥ, apyekatyā āsanaṃ prājijñapan, apyekatyāḥ pādodakamupātiṣṭhipan, api ca khalu māṃ nāmnā cāyuṣmadvādena ca samudācaran . evamukte'haṃ rājakumāra pañcavargīyānbhikṣūnetadavocam — mā bhikṣavastathāgataṃ nāmnā cāyuṣmadvādena ca samudācariṣṭa; arhanbhikṣavastathāgataḥ samyaksambuddhaḥ . avadhatta bhikṣavaḥ śrotram, amṛtamadhigatam, ahamanuśāsmi, ahaṃ dharmaṃ deśayāmi . yathānuśiṣṭaṃ tathā pratipadyamānā nacirādeva — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaram — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya vihariṣyatheti . evamukte rājakumāra pañcavargīyā bhikṣavo māmetadavocan — tayāpi khalu tvamāyuṣmangautama īryayā tayā pratipadā tayā duṣkarakārikayā nādhyagaḥ uttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣam, kiṃ punastvametarhi bāhulikaḥ pradhānavibhrānta āvṛtto bāhulyāyādhigamiṣyasyuttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣamiti . evamukte'haṃ rājakumāra pañcavargīyānbhikṣūnetadavocam — na bhikṣavastathāgato bāhuliko na pradhānavibhrānto nāvṛtaḥ bāhulyāya; arhanbhikṣavastathāgataḥ samyaksambuddhaḥ . avadhatta bhikṣavaḥ śrotram, amṛtamadhigatam, ahamanuśāsmi, ahaṃ dharmaṃ deśayāmi . yathānuśiṣṭaṃ tathā pratipadyamānā nacirādeva — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaram — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya vihariṣyatheti . dvitīyamapi khalu rājakumāra pañcavargīyā bhikṣavo māmetadavocan — tayāpi khalu tvamāyuṣmangautama īryayā tayā pratipadā tayā duṣkarakārikayā nādhyagaḥ uttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣam, kiṃ punastvametarhi bāhulikaḥ pradhānavibhrānta āvṛtto bāhulyāyādhigamiṣyasyuttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣamiti . dvitīyamapi khalvahaṃ rājakumāra pañcavargīyānbhikṣūnetadavocam — na bhikṣavastathāgato bāhuliko na pradhānavibhrānto nāvṛtto bāhulyāya; arhanbhikṣavastathāgataḥ samyaksambuddhaḥ . avadhatta bhikṣavaḥ śrotram, amṛtamadhigatam, ahamanuśāsmi, ahaṃ dharmaṃ deśayāmi . yathānuśiṣṭaṃ tathā pratipadyamānā nacirādeva — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaram — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya vihariṣyatheti . tṛtīyamapi khalu rājakumāra pañcavargīyā bhikṣavo māmetadavocan — tayāpi khalu tvamāyuṣmangautama īryayā tayā pratipadā tayā duṣkarakārikayā nādhyagaḥ uttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣam, kiṃ punastvametarhi bāhulikaḥ pradhānavibhrānta āvṛtto bāhulyāyādhigamiṣyasyuttaramanuṣyadharmādalamāryajñānadarśanaviśeṣamiti . evamukte'haṃ rājakumāra pañcavargīyānbhikṣūnetadavocam — abhijānāthā me nū yūyaṃ bhikṣava itaḥ pūrvamevarūpaṃ prabhāṣitametaditi . no hīdaṃ bhadanta . arhanbhikṣavastathāgataḥ samyaksambuddhaḥ . avadhatta bhikṣavaḥ śrotram, amṛtamadhigatam, ahamanuśāsmi, ahaṃ dharmaṃ deśayāmi . yathānuśiṣṭaṃ tathā pratipadyamānā nacirādeva — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaram — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya vihariṣyatheti .

aśakaṃ khalvahaṃ rājakumāra pañcavargīyānbhikṣūnsañjñāpayitum . dvāvapi khalu rājakumāra bhikṣū avāvadam, trayo bhikṣavaḥ piṇḍāyācaran . yattrayo bhikṣavaḥ piṇḍāya caritvāharan, tena ṣaḍvargīyā ayāpayāma . trīnapi khalu rājakumāra bhikṣūnavāvadam, dvau bhikṣū piṇḍāyācaratām . yaddvau bhikṣū piṇḍāya caritvāharatām, tena ṣaḍvargīyā ayāpayāma .

atha khalu rājakumāra pañcavargīyā bhikṣavo mayaivamavadyamānā evamanuśiṣyamāṇā nacirādeva — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaram — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya vyāhārṣuriti . evamukte bodhī rājakumāro bhagavantametadavocat — kiyaccireṇa nu khalu bhadanta bhikṣustathāgataṃ vināyakaṃ labhamānaḥ — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaram — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharediti . tena hi rājakumāra tvāmevātra pratiprakṣyāmi, yathā te kṣameta tathā tadvyākuryāḥ . tatkiṃ manyase rājakumāra kuśalastvaṃ hastyārūḍhe'ṅkuśagrāhye śilpa iti . evaṃ bhadanta kuśalo'haṃ hastyārūḍhe'ṅkuśagrāhye śilpa iti . tatkiṃ manyase rājakumāra iha puruṣa āgacchet — bodhī rājakumāro hastyārūḍhamaṅkuśagrāhyaṃ śilpaṃ jānāti, tasyāhaṃntike hastyārūḍhamaṅkuśagrāhyaṃ śilpaṃ śikṣiṣya iti . sa ca syādaśraddhaḥ, yāvacchraddhena prāptavyaṃ tanna samprāpnuyāt . sa ca syādbahvābādhaḥ, yāvadalpābādhena prāptavyaṃ tanna samprāpnuyāt . sa ca syācchaṭho māyāvī, yāvadaśaṭhenāmāyāvinā prāptavyaṃ tanna samprāpnuyāt . sa ca syātkusīdaḥ, yāvadārabdhavīryeṇa prāptavyaṃ tanna samprāpnuyāt . sa ca syādduṣprajñaḥ, yāvatprajñāvatā prāptavyaṃ tanna samprāpnuyāt . tatkiṃ manyase rājakumāra api nu sa puruṣastavantike hastyārūḍhamaṅkuśagrāhyaṃ śilpaṃ śikṣeteti . ekaikenāpi bhadanta aṅgena samanvāgataḥ sa puruṣo na mamāntike hastyārūḍhamaṅkuśagrāhyaṃ śilpaṃ śikṣeta, kaḥ punarvādaḥ pañcabhiraṅgairiti .

tatkiṃ manyase rājakumāra iha puruṣa āgacchet — bodhī rājakumāro hastyārūḍhamaṅkuśagrāhyaṃ śilpaṃ jānāti, tasyāhamantike hastyārūḍhamaṅkuśagrāhyaṃ śilpaṃ śikṣiṣya iti . sa ca syācchraddhaḥ, yāvacchraddhena prāptavyaṃ tatsamprāpnuyāt . sa ca syādalpābādhaḥ, yāvadalpābādhena prāptavyaṃ tatsamprāpnuyāt . sa ca syādaśaṭho'māyāvī, yāvadaśaṭhenāmāyāvinā prāptavyaṃ tatsamprāpnuyāt . sa ca syādārabdhavīryaḥ, yāvadārabdhavīryeṇa prāptavyaṃ tatsamprāpnuyāt . sa ca syātprajñāvān, yāvatprajñāvatā prāptavyaṃ tatsamprāpnuyāt . tatkiṃ manyase rājakumāra api nu sa puruṣastavāntike hastyārūḍhamaṅkuśagrāhyaṃ śilpaṃ śikṣeteti . ekaikenāpi bhadanta aṅgena samanvāgataḥ sa puruṣo mamāntike hastyārūḍhamaṅkuśagrāhyaṃ śilpaṃ śikṣeta, kaḥ punarvādaḥ pañcabhiraṅgairiti . evameva khalu rājakumāra pañcemāni pradhānāṅgāni . katamāni pañca — iha rājakumāra bhikṣuḥ śraddho bhavati, śraddadhāti tathāgatasya bodhim — ityapi sa bhagavānarhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti; alpābādho bhavatyalpātaṅkaḥ samavipākinyā grahaṇyā samanvāgato nātiśītayā nātyuṣṇayā madhyamayā pradhānakṣamayā; aśaṭho bhavatyamāyāvī yathābhūtamātmānamāviṣkartā śāstari vā vijñeṣu vā sabrahmacāriṣu; ārabdhavīryo viharatyakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya kuśalānāṃ dharmāṇāmupasampade, sthāmavāndṛḍhaparākramo'nikṣiptadhuraḥ kuśaleṣu dharmeṣu; prajñāvānbhavatyudayāstagāminyā prajñayā samanvāgata āryayā nirvedhikayā samyagduḥkhakṣayagāminyā . imāni khalu rājakumāra pañca pradhānāṅgāni .

ebhī rājakumāra pañcabhiḥ pradhānāṅgaiḥ samanvāgato bhikṣustathāgataṃ vināyakaṃ labhamānaḥ — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaram — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharetsapta varṣāṇi . tiṣṭhantu rājakumāra sapta varṣāṇi . ebhiḥ pañcabhiḥ pradhānāṅgaiḥ samanvāgato bhikṣustathāgataṃ vināyakaṃ labhamānaḥ — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaram — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharetṣaḍvarṣāṇi (pūrvavat) pañca varṣāṇi (pūrvavat) catvāri varṣāṇi (pūrvavat) trīṇi varṣāṇi (pūrvavat) dve varṣe (pūrvavat) ekaṃ varṣam . tiṣṭhatu rājakumāra ekaṃ varṣam . ebhiḥ pañcabhiḥ pradhānāṅgaiḥ samanvāgato bhikṣustathāgataṃ vināyakaṃ labhamānaḥ — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaram — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharetsapta māsān . tiṣṭhantu rājakumāra sapta māsāḥ . ebhiḥ pañcabhiḥ pradhānāṅgaiḥ samanvāgato bhikṣustathāgataṃ vināyakaṃ labhamānaḥ — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaram — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharetṣanmāsān (pūrvavat) pañca māsān (pūrvavat) caturo māsān (pūrvavat) trīnmāsān (pūrvavat) dvau māsau (pūrvavat) ekaṃ māsam (pūrvavat) ardhamāsam . tiṣṭhatu rājakumāra ardhamāsaḥ . ebhiḥ pañcabhiḥ pradhānāṅgaiḥ samanvāgato bhikṣustathāgataṃ vināyakaṃ labhamānaḥ — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaram — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharetsapta rātrindivāni . tiṣṭhantu rājakumāra sapta rātrindivāni . ebhiḥ pañcabhiḥ pradhānāṅgaiḥ samanvāgato bhikṣustathāgataṃ vināyakaṃ labhamānaḥ — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaram — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasampadya viharetṣaḍrātrindivāni (pūrvavat) pañca rātrindivāni (pūrvavat) catvāri rātrindivāni (pūrvavat) trīṇi rātrindivāni (pūrvavat) dve rātrindive (pūrvavat) ekaṃ rātrindivam . tiṣṭhatu rājakumāra ekaṃ rātrindivam . ebhiḥ pañcabhiḥ pradhānāṅgaiḥ samanvāgato bhikṣustathāgataṃ vināyakaṃ labhamānaḥ sāyamanuśiṣṭaḥ prātarviśeṣamadhigamiṣyati, prātaranuśiṣṭaḥ sāyaṃ viśeṣamadhigamiṣyatīti . evamukte bodhī rājakumāro bhagavantametadavocat — aho buddhaḥ, aho dharmaḥ, aho dharmasya svākhyātatā, yatra hi nāma sāyamanuśiṣṭaḥ prātarviśeṣamadhigamiṣyati, prātaranuśiṣṭaḥ sāyaṃ viśeṣamadhigamiṣyatīti .

evamukte sañjikāputro māṇavo bodhiṃ rājakumārametadavocat — evameva punarayaṃ bhavānbodhī aho buddhaḥ, aho dharmaḥ, aho dharmasya svākhyātateti ca vadati, atha ca punarna taṃ bhavantaṃ gautamaṃ śaraṇaṃ gacchati dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ceti . mā haivaṃ saumya sañjikāputra avocaḥ, mā haivaṃ saumya sañjikāputra avocaḥ . sammukhaṃ ma etatsaumya sañjikāputra āryāyāḥ śrutam, sammukhaṃ pratigṛhītam . ekamidaṃ saumya sañjikāputra samayaṃ bhagavānkauśāmbyāṃ viharati sma ghoṣitārāme . atha khalu ma āryā kukṣimatī yena bhavāṃstenopāsaṃkramīt, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat . ekānte niṣaṇṇā khalu ma āryā bhagavantametadavocat — yo me'yaṃ bhadanta kukṣigataḥ kumārako vā kumārikā vā sa bhagavantaṃ śaraṇaṃ gacchati dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ca, upāsakaṃ taṃ bhagavāndhārayatvadyāgre prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti . ekamidaṃ saumya sañjikāputra samayaṃ bhagavānihaiva bhargeṣu viharati sma śiśumāragirau bheṣakalāvane mṛgadāve . atha khalu māṃ dhātryaṅkena hṛtvā yena bhavāṃstenopāsaṃkramīt, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte'sthāt . ekānte sthitā khalu māṃ dhātrī bhagavantametadavocat — ayaṃ bhadanta bodhī rājakumāro bhagavantaṃ śaraṇaṃ gacchati dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ca, upāsakaṃ taṃ bhagavāndhārayatvadyāgre prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti . eṣo'haṃ saumya sañjikāputra tṛtīyakamapi bhagavantaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ca . upāsakaṃ māṃ bhagavāndhārayatvadyāgre prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti .

bodhirājakumārasūtraṃ niṣṭhitaṃ pañcamam ..

← mn84 
mn 
 mn86 →