← mn88 
 mn90 →

MN89 dharmacaityasūtram

Summary: In his final meeting with the Buddha, King Prasenajit articulates his profound veneration for the Dharma through acute observations of monastic life. He contrasts the constant discord, anxiety, and judicial violence of secular royal courts with the serene harmony, composure, and spiritual radiance of the monastic community, offering these observations as lasting monuments to the truth of the Dharma.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे राजवर्गे धर्मचैत्यसूत्रं नवमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छाक्येषु विहरति स्म मेदालुपं नाम शाक्यानां निगमः। तेन खलु पुनः समयेन राजा प्रसेनजित्कौसलो नगरकमनुप्राप्तोऽभूत्केनचिदेव करणीयेन। अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौसलो दीर्घं कारायणमाममन्त्रयत — योजय सौम्य कारायण भद्राणि भद्राणि यानानि, उद्यानभूमिं गच्छामः सुभूमिं दर्शनायेति। एवं देवेति खलु दीर्घः कारायणो राज्ञे प्रसेनजिते कौसलाय प्रतिश्रुत्य भद्राणि भद्राणि यानानि योजयित्वा राज्ञे प्रसेनजिते कौसलाय प्रत्यवीविदत् — युक्तानि खलु ते देव भद्राणि भद्राणि यानानि, यस्येदानीं कालं मन्यस इति। अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौसलो भद्रं यानमभिरुह्य भद्रैर्भद्रैर्यानैर्नगरकान्निरयासीन्महता राजानुभावेन। येनारामस्तेन प्रायासीत्। यावती यानस्य भूमिर्यानेन गत्वा यानात्प्रत्यवरुह्य पत्तिरेवारामं प्राविक्षत्। अद्राक्षीत्खलु राजा प्रसेनजित्कौसल आरामे जङ्घाविहारमनुचङ्क्रम्यमाणोऽनुविचरन्वृक्षमूलानि प्रासादिकानि प्रसादनीयान्यल्पशब्दान्यल्पनिर्घोषाणि विजनवातानि मनुष्यरहःशय्यकानि प्रतिसंलयनसारूप्याणि। दृष्ट्वा च भगवन्तमेवारभ्य स्मृतिरुदपादि — इमानि खलु तानि वृक्षमूलानि प्रासादिकानि प्रसादनीयान्यल्पशब्दान्यल्पनिर्घोषाणि विजनवातानि मनुष्यरहःशय्यकानि प्रतिसंलयनसारूप्याणि, यत्र स्म वयं तं भगवन्तं पर्युपास्महेऽर्हन्तं सम्यक्सम्बुद्धमिति।

अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौसलो दीर्घं कारायणमाममन्त्रयत — इमानि खलु सौम्य कारायण तानि वृक्षमूलानि प्रासादिकानि प्रसादनीयान्यल्पशब्दान्यल्पनिर्घोषाणि विजनवातानि मनुष्यरहःशय्यकानि प्रतिसंलयनसारूप्याणि, यत्र स्म वयं तं भगवन्तं पर्युपास्महेऽर्हन्तं सम्यक्सम्बुद्धम्। कुत्र नु खलु सौम्य कारायणैतर्हि स भगवान्विहरत्यर्हन्सम्यक्सम्बुद्ध इति? अस्ति महाराज मेदालुपं नाम शाक्यानां निगमः। तत्र स भगवानेतर्हि विहरत्यर्हन्सम्यक्सम्बुद्ध इति। कियद्दूरे पुनः सौम्य कारायण नगरकान्मेदालुपं नाम शाक्यानां निगमो भवतीति? न दूरे महाराज, त्रीणि योजनानि, शक्यं दिवसावशेषेण गन्तुमिति। तेन हि सौम्य कारायण योजय भद्राणि भद्राणि यानानि, गमिष्यामो वयं तस्य भगवतो दर्शनायार्हतः सम्यक्सम्बुद्धस्येति। एवं देवेति खलु दीर्घः कारायणो राज्ञे प्रसेनजिते कौसलाय प्रतिश्रुत्य भद्राणि भद्राणि यानानि योजयित्वा राज्ञे प्रसेनजिते कौसलाय प्रत्यवीविदत् — युक्तानि खलु ते देव भद्राणि भद्राणि यानानि, यस्येदानीं कालं मन्यस इति। अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौसलो भद्रं यानमभिरुह्य भद्रैर्भद्रैर्यानैर्नगरकाद्येन मेदालुपं नाम शाक्यानां निगमस्तेन प्रायासीत्। तेनैव दिवसावशेषेण मेदालुपं नाम शाक्यानां निगमं सम्प्रापत्। येनारामस्तेन प्रायासीत्। यावती यानस्य भूमिर्यानेन गत्वा यानात्प्रत्यवरुह्य पत्तिरेवारामं प्राविक्षत्।

तेन खलु पुनः समयेन सम्बहुला भिक्षवोऽभ्यवकाशेऽचङ्क्रम्यन्त। अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौसलो येन ते भिक्षवस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य तान्भिक्षूनेतदवोचत् — कुत्र नु खलु भदन्तैतर्हि स भगवान्विहरत्यर्हन्सम्यक्सम्बुद्धः? दर्शनकामा हि वयं तस्य भगवतोऽर्हतः सम्यक्सम्बुद्धस्येति। एष महाराज विहारः संवृतद्वारः। तेनाल्पशब्द उपसङ्क्रम्यात्वरमाणोऽलिन्दं प्रविश्योत्कास्यार्गलमाकोटय। विवरिष्यति भगवांस्ते द्वारमिति। अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौसलस्तत्रैव खड्गं चोष्णीषं च दीर्घाय कारायणाय प्रादात्। अथ खलु दीर्घस्य कारायणस्यैतदभवत् — रहायते खल्विदानीं राजा, इहैवेदानीं मया स्थातव्यमिति। अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौसलो येन स विहारः संवृतद्वारस्तेनाल्पशब्द उपसङ्क्रम्यात्वरमाणोऽलिन्दं प्रविश्योत्कास्यार्गलमाचूकुटत्। व्यवारीद्भगवान्द्वारम्। अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौसलो विहारं प्रविश्य भगवतः पादयोः शिरसा निपत्य भगवतः पादौ मुखेन च पर्यचुम्बीत्, पाणिभ्यां च पर्यसंवीवहत्, नाम चाशूश्रवत् — राजाहं भदन्त प्रसेनजित्कौसलो राजाहं भदन्त प्रसेनजित्कौसल इति।

कं पुनस्त्वं महाराजार्थवशं सम्पश्यन्नस्मिञ्छरीर एवंरूपं परमनिपत्यकारं करोषि, मित्रोपहारमुपदर्शयसीति? अस्ति खलु मे भदन्त भगवति धर्मान्वयः — भवति सम्यक्सम्बुद्धो भगवान्, स्वाख्यातो भगवता धर्मः, सुप्रतिपन्नो भगवतः श्रावकसङ्घ इति। इहाहं भदन्त पश्याम्येकाञ्छ्रमणब्राह्मणान्पर्यन्तकृतं ब्रह्मचर्यं चरतो दशापि वर्षाणि, विंशतिमपि वर्षाणि, त्रिंशतमपि वर्षाणि, चत्वारिंशतमपि वर्षाणि। तेऽपरेण समयेन सुस्नाताः सुविलिप्ताः कल्पितकेशश्मश्रवः पञ्चभिः कामगुणैः समर्पिताः समङ्गीभूताः परिचारयन्ति। इह पुनरहं भदन्त भिक्षून्पश्यामि यावज्जीवमाप्राणकोटिकं परिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं चरतः। न खलु पुनरहं भदन्तेतो बहिरन्यदेवं परिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं समनुपश्यामि। अयमपि खलु मे भदन्त भगवति धर्मान्वयो भवति — सम्यक्सम्बुद्धो भगवान्, स्वाख्यातो भगवता धर्मः, सुप्रतिपन्नो भगवतः श्रावकसङ्घ इति।

पुनश्चापरं भदन्त राजानोऽपि राजभिर्विवदन्ते, क्षत्रिया अपि क्षत्रियैर्विवदन्ते, ब्राह्मणा अपि ब्राह्मणैर्विवदन्ते, गृहपतयोऽपि गृहपतिभिर्विवदन्ते, मातापि पुत्रेण विवदते, पुत्रोऽपि मात्रा विवदते, पितापि पुत्रेण विवदते, पुत्रोऽपि पित्रा विवदते, भ्रातापि भगिन्या विवदते, भगिन्यपि भ्रात्रा विवदते, सहायोऽपि सहायेन विवदते। इह पुनरहं भदन्त भिक्षून्पश्यामि समग्रान्सम्मोदमानानविवदमानान्क्षीरोदकीभूतानन्योन्यं प्रियचक्षुर्भिः सम्पश्यतो विहरतः। न खलु पुनरहं भदन्तेतो बहिरन्यामेवं समग्रां परिषदं समनुपश्यामि। अयमपि खलु मे भदन्त भगवति धर्मान्वयो भवति — सम्यक्सम्बुद्धो भगवान्, स्वाख्यातो भगवता धर्मः, सुप्रतिपन्नो भगवतः श्रावकसङ्घ इति।

पुनश्चापरमहं भदन्तारामेणाराममुद्यानेनोद्यानमनुचङ्क्रम्येऽनुविचरामि। सोऽहं तत्र पश्याम्येकाञ्छ्रमणब्राह्मणान्कृशान्रूक्षान्दुर्वर्णानुत्पाण्डूत्पाण्डुकजातान्धमनीसन्ततगात्रान्नेव मन्ये चक्षुर्बध्नतो जनस्य दर्शनाय। तस्य मम भदन्तैतदभवत् — अद्धेम आयुष्मन्तोऽनभिरता वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति, अस्ति वैषां किञ्चित्पापं कर्म कृतं प्रच्छन्नम्, तथा हीम आयुष्मन्तः कृशा रूक्षा दुर्वर्णा उत्पाण्डूत्पाण्डुकजाता धमनीसन्ततगात्रा नेव मन्ये चक्षुर्बध्नन्ति जनस्य दर्शनायेति। तानहमुपसङ्क्रम्यैवं वदामि — किं नु खलु यूयमायुष्मन्तः कृशा रूक्षा दुर्वर्णा उत्पाण्डूत्पाण्डुकजाता धमनीसन्ततगात्रा नेव मन्ये चक्षुर्बध्नीथ जनस्य दर्शनायेति? त एवमाहुः — बन्धुकरोगो नो महाराजेति। इह पुनरहं भदन्त भिक्षून्पश्यामि हृष्टप्रहृष्टानुदग्रोदग्रानभिरतरूपान्प्रीणेन्द्रियान्अल्पोत्सुकान्पन्नलोम्नः परदत्तवृत्तीन्मृगभूतेन चेतसा विहरतः। तस्य मम भदन्तैतदभवत् — अद्धेम आयुष्मन्तस्तस्य भगवतः शासन उदारं पूर्वेणापरं विशेषं जानन्ति, तथा हीम आयुष्मन्तो हृष्टप्रहृष्टा उदग्रोदग्रा अभिरतरूपाः प्रीणेन्द्रिया अल्पोत्सुकाः पन्नलोमानः परदत्तवृत्तयो मृगभूतेन चेतसा विहरन्तीति। अयमपि खलु मे भदन्त भगवति धर्मान्वयो भवति — सम्यक्सम्बुद्धो भगवान्, स्वाख्यातो भगवता धर्मः, सुप्रतिपन्नो भगवतः श्रावकसङ्घ इति।

पुनश्चापरमहं भदन्त राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तः, प्रभवामि घातयितव्यं वा घातयितुं जापयितव्यं वा जापयितुं प्रवाजयितव्यं वा प्रवाजयितुम्। तस्य मम भदन्तार्थकरणे निषण्णस्यान्तरान्तरा कथामवपातयन्ति। सोऽहं न लभे — मा मे भवन्तोऽर्थकरणे निषण्णस्यान्तरान्तरा कथामवपीपतन्, कथापर्यवसानं मे भवन्त आगमयन्त्विति। तस्य मम भदन्तान्तरान्तरा कथामवपातयन्ति। इह पुनरहं भदन्त भिक्षून्पश्यामि — यस्मिन्समये भगवाननेकशतायै परिषदे धर्मं देशयति, नैव तस्मिन्समये भगवतः श्रावकाणां क्षुतशब्दो वा भवत्युत्कासितशब्दो वा। भूतपूर्वं भदन्त भगवाननेकशतायै परिषदे धर्मं देशयति स्म। तत्रान्यतरो भगवतः श्रावक उदकासिष्ट। तमेनमन्यतरः सब्रह्मचारी जानुनाजघट्टत् — अल्पशब्द आयुष्मान्भवतु, मायुष्माञ्छब्दं कार्षीत्, शास्ता नो भगवान्धर्मं देशयतीति। तस्य मम भदन्तैतदभवत् — आश्चर्यं बत भो अद्भुतं बत भोः, अदण्डेन बत किल भो अशस्त्रेणैवं सुविनीता परिषद्भविष्यतीति! न खलु पुनरहं भदन्तेतो बहिरन्यामेवं सुविनीतां परिषदं समनुपश्यामि। अयमपि खलु मे भदन्त भगवति धर्मान्वयो भवति — सम्यक्सम्बुद्धो भगवान्, स्वाख्यातो भगवता धर्मः, सुप्रतिपन्नो भगवतः श्रावकसङ्घ इति।

पुनश्चापरमहं भदन्त पश्यामीह कांश्चित्क्षत्रियपण्डितान्निपुणान्कृतपरप्रवादान्वालवेधिरूपान्। ते भिन्दन्तो मन्ये चरन्ति प्रज्ञागतेन दृष्टिगतानि। ते शृण्वन्ति — श्रमणः खलु भो गौतमोऽमुकं नाम ग्रामं वा निगमं वावसरिष्यतीति। ते प्रश्नमभिसंस्कुर्वन्ति — इमं वयं प्रश्नं श्रमणं गौतममुपसङ्क्रम्य प्रक्ष्यामः। एवं चेन्नः पृष्ट एवं व्याकरिष्यति, एवमस्य वयं वादमारोपयिष्यामः; एवं चेदपि नः पृष्ट एवं व्याकरिष्यति, एवमप्यस्य वयं वादमारोपयिष्याम इति। ते शृण्वन्ति — श्रमणः खलु भो गौतमोऽमुकं नाम ग्रामं वा निगमं वावसृत इति। ते येन भगवांस्तेनोपसङ्क्रामन्ति। तान्भगवान्धार्म्या कथया सन्दर्शयति समादापयति समुत्तेजयति सम्प्रहर्षयति। ते भगवता धार्म्या कथया सन्दर्शिताः समादापिताः समुत्तेजिताः सम्प्रहर्षिता न चैव भगवन्तं प्रश्नं पृच्छन्ति, कुतो वादमारोपयिष्यन्ति? अपि तु भगवतः श्रावकाः सम्पद्यन्ते। अयमपि खलु मे भदन्त भगवति धर्मान्वयो भवति — सम्यक्सम्बुद्धो भगवान्, स्वाख्यातो भगवता धर्मः, सुप्रतिपन्नो भगवतः श्रावकसङ्घ इति।

पुनश्चापरमहं भदन्त पश्यामीह कांश्चिद्ब्राह्मणपण्डितान् (पूर्ववत्) गृहपतिपण्डितान् (पूर्ववत्) श्रमणपण्डितान्निपुणान्कृतपरप्रवादान्वालवेधिरूपान्। ते भिन्दन्तो मन्ये चरन्ति प्रज्ञागतेन दृष्टिगतानि। ते शृण्वन्ति — श्रमणः खलु भो गौतमोऽमुकं नाम ग्रामं वा निगमं वावसरिष्यतीति। ते प्रश्नमभिसंस्कुर्वन्ति — इमं वयं प्रश्नं श्रमणं गौतममुपसङ्क्रम्य प्रक्ष्यामः। एवं चेन्नः पृष्ट एवं व्याकरिष्यति, एवमस्य वयं वादमारोपयिष्यामः; एवं चेदपि नः पृष्ट एवं व्याकरिष्यति, एवमप्यस्य वयं वादमारोपयिष्याम इति। ते शृण्वन्ति — श्रमणः खलु भो गौतमोऽमुकं नाम ग्रामं वा निगमं वावसृत इति। ते येन भगवांस्तेनोपसङ्क्रामन्ति। तान्भगवान्धार्म्या कथया सन्दर्शयति समादापयति समुत्तेजयति सम्प्रहर्षयति। ते भगवता धार्म्या कथया सन्दर्शिताः समादापिताः समुत्तेजिताः सम्प्रहर्षिता न चैव भगवन्तं प्रश्नं पृच्छन्ति, कुतो वादमारोपयिष्यन्ति? अपि तु भगवन्तमेवावकाशं याचन्तेऽगारादनगारिकां प्रव्रज्यायै। तान्भगवान्प्रव्राजयति। ते तथाप्रव्रजिताः सन्त एकाकिनो व्यपकृष्टा अप्रमत्ता आतापिनः प्रहितात्मानो विहरन्तो नचिरादेव — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरं — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरन्ति। त एवमाहुः — मनाग्बत भो अनशाम, मनाग्बत भोः प्राणशाम। वयं हि पूर्वमश्रमणा एव सन्तः श्रमणाः स्म इति प्रत्यज्ञास्महि, अब्राह्मणा एव सन्तो ब्राह्मणाः स्म इति प्रत्यज्ञास्महि, अनर्हन्त एव सन्तोऽर्हन्तः स्म इति प्रत्यज्ञास्महि। इदानीं खलु स्मः श्रमणाः, इदानीं खलु स्मो ब्राह्मणाः, इदानीं खलु स्मोऽर्हन्त इति। अयमपि खलु मे भदन्त भगवति धर्मान्वयो भवति — सम्यक्सम्बुद्धो भगवान्, स्वाख्यातो भगवता धर्मः, सुप्रतिपन्नो भगवतः श्रावकसङ्घ इति।

पुनश्चापरमहं भदन्तेमावृषिदत्तपुराणौ स्थपती मद्भक्तौ मद्यानौ, अहमनयोर्जीविकाया दाता यशस आहर्ता, अथ च पुनर्न तथा मयि निपत्यकारं कुरुतो यथा भगवति। भूतपूर्वमहं भदन्त सेनामभ्युद्यातः सन्निमौ चर्षिदत्तपुराणौ स्थपती मीमांसमानोऽन्यतरस्मिन्सम्बाध आवसथे वासमुपागमम्। अथ खलु भदन्तेमावृषिदत्तपुराणौ स्थपती बह्वीमेव रात्रिं धार्म्या कथया व्यतिनाम्य यतोऽभूद्भगवांस्ततः शिरः कृत्वा मां पादतः कृत्वा न्यपत्साताम्। तस्य मम भदन्तैतदभवत् — आश्चर्यं बत भो अद्भुतं बत भोः, इमावृषिदत्तपुराणौ स्थपती मद्भक्तौ मद्यानौ, अहमनयोर्जीविकाया दाता यशस आहर्ता, अथ च पुनर्न तथा मयि निपत्यकारं कुरुतो यथा भगवति। अद्धेमावायुष्मन्तौ तस्य भगवतः शासन उदारं पूर्वेणापरं विशेषं जानीत इति। अयमपि खलु मे भदन्त भगवति धर्मान्वयो भवति — सम्यक्सम्बुद्धो भगवान्, स्वाख्यातो भगवता धर्मः, सुप्रतिपन्नो भगवतः श्रावकसङ्घ इति।

पुनश्चापरं भदन्त भगवानपि क्षत्रियोऽहमपि क्षत्रियः, भगवानपि कौसलोऽहमपि कौसलः, भगवानप्याशीतिकोऽहमप्याशीतिकः। यदपि भदन्त भगवानपि क्षत्रियोऽहमपि क्षत्रियः, भगवानपि कौसलोऽहमपि कौसलः, भगवानप्याशीतिकोऽहमप्याशीतिकः, अनेनैवार्हाम्येवाहं भदन्त भगवति परमनिपत्यकारं कर्तुं मित्रोपहारमुपदर्शयितुम्। हन्त चेदानीं वयं भदन्त गच्छामः, बहुकृत्या वयं बहुकरणीया इति। यस्येदानीं त्वं महाराज कालं मन्यस इति। अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौसल उत्थायासनाद्भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य प्राक्रमीत्। अथ खलु भगवानचिरप्रक्रान्ते राज्ञि प्रसेनजिति कौसले भिक्षूनाममन्त्रयत — एष भिक्षवो राजा प्रसेनजित्कौसलो धर्मचैत्यानि भाषित्वोत्थायासनात्प्रक्रान्तः। उद्गृह्णीत भिक्षवो धर्मचैत्यानि, पर्याप्नुत भिक्षवो धर्मचैत्यानि, धारयत भिक्षवो धर्मचैत्यानि। अर्थसंहितानि भिक्षवो धर्मचैत्यान्यादिब्रह्मचर्यकाणीति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।

धर्मचैत्यसूत्रं निष्ठितं नवमम्॥

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe rājavarge dharmacaityasūtraṃ navamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchākyeṣu viharati sma medālupaṃ nāma śākyānāṃ nigamaḥ. tena khalu punaḥ samayena rājā prasenajitkausalo nagarakamanuprāpto'bhūtkenacideva karaṇīyena. atha khalu rājā prasenajitkausalo dīrghaṃ kārāyaṇamāmamantrayata — yojaya saumya kārāyaṇa bhadrāṇi bhadrāṇi yānāni, udyānabhūmiṃ gacchāmaḥ subhūmiṃ darśanāyeti. evaṃ deveti khalu dīrghaḥ kārāyaṇo rājñe prasenajite kausalāya pratiśrutya bhadrāṇi bhadrāṇi yānāni yojayitvā rājñe prasenajite kausalāya pratyavīvidat — yuktāni khalu te deva bhadrāṇi bhadrāṇi yānāni, yasyedānīṃ kālaṃ manyasa iti. atha khalu rājā prasenajitkausalo bhadraṃ yānamabhiruhya bhadrairbhadrairyānairnagarakānnirayāsīnmahatā rājānubhāvena. yenārāmastena prāyāsīt. yāvatī yānasya bhūmiryānena gatvā yānātpratyavaruhya pattirevārāmaṃ prāvikṣat. adrākṣītkhalu rājā prasenajitkausala ārāme jaṅghāvihāramanucaṅkramyamāṇo'nuvicaranvṛkṣamūlāni prāsādikāni prasādanīyānyalpaśabdānyalpanirghoṣāṇi vijanavātāni manuṣyarahaḥśayyakāni pratisaṃlayanasārūpyāṇi. dṛṣṭvā ca bhagavantamevārabhya smṛtirudapādi — imāni khalu tāni vṛkṣamūlāni prāsādikāni prasādanīyānyalpaśabdānyalpanirghoṣāṇi vijanavātāni manuṣyarahaḥśayyakāni pratisaṃlayanasārūpyāṇi, yatra sma vayaṃ taṃ bhagavantaṃ paryupāsmahe'rhantaṃ samyaksambuddhamiti.

atha khalu rājā prasenajitkausalo dīrghaṃ kārāyaṇamāmamantrayata — imāni khalu saumya kārāyaṇa tāni vṛkṣamūlāni prāsādikāni prasādanīyānyalpaśabdānyalpanirghoṣāṇi vijanavātāni manuṣyarahaḥśayyakāni pratisaṃlayanasārūpyāṇi, yatra sma vayaṃ taṃ bhagavantaṃ paryupāsmahe'rhantaṃ samyaksambuddham. kutra nu khalu saumya kārāyaṇaitarhi sa bhagavānviharatyarhansamyaksambuddha iti? asti mahārāja medālupaṃ nāma śākyānāṃ nigamaḥ. tatra sa bhagavānetarhi viharatyarhansamyaksambuddha iti. kiyaddūre punaḥ saumya kārāyaṇa nagarakānmedālupaṃ nāma śākyānāṃ nigamo bhavatīti? na dūre mahārāja, trīṇi yojanāni, śakyaṃ divasāvaśeṣeṇa gantumiti. tena hi saumya kārāyaṇa yojaya bhadrāṇi bhadrāṇi yānāni, gamiṣyāmo vayaṃ tasya bhagavato darśanāyārhataḥ samyaksambuddhasyeti. evaṃ deveti khalu dīrghaḥ kārāyaṇo rājñe prasenajite kausalāya pratiśrutya bhadrāṇi bhadrāṇi yānāni yojayitvā rājñe prasenajite kausalāya pratyavīvidat — yuktāni khalu te deva bhadrāṇi bhadrāṇi yānāni, yasyedānīṃ kālaṃ manyasa iti. atha khalu rājā prasenajitkausalo bhadraṃ yānamabhiruhya bhadrairbhadrairyānairnagarakādyena medālupaṃ nāma śākyānāṃ nigamastena prāyāsīt. tenaiva divasāvaśeṣeṇa medālupaṃ nāma śākyānāṃ nigamaṃ samprāpat. yenārāmastena prāyāsīt. yāvatī yānasya bhūmiryānena gatvā yānātpratyavaruhya pattirevārāmaṃ prāvikṣat.

tena khalu punaḥ samayena sambahulā bhikṣavo'bhyavakāśe'caṅkramyanta. atha khalu rājā prasenajitkausalo yena te bhikṣavastenopasamakramīt, upasaṅkramya tānbhikṣūnetadavocat — kutra nu khalu bhadantaitarhi sa bhagavānviharatyarhansamyaksambuddhaḥ? darśanakāmā hi vayaṃ tasya bhagavato'rhataḥ samyaksambuddhasyeti. eṣa mahārāja vihāraḥ saṃvṛtadvāraḥ. tenālpaśabda upasaṅkramyātvaramāṇo'lindaṃ praviśyotkāsyārgalamākoṭaya. vivariṣyati bhagavāṃste dvāramiti. atha khalu rājā prasenajitkausalastatraiva khaḍgaṃ coṣṇīṣaṃ ca dīrghāya kārāyaṇāya prādāt. atha khalu dīrghasya kārāyaṇasyaitadabhavat — rahāyate khalvidānīṃ rājā, ihaivedānīṃ mayā sthātavyamiti. atha khalu rājā prasenajitkausalo yena sa vihāraḥ saṃvṛtadvārastenālpaśabda upasaṅkramyātvaramāṇo'lindaṃ praviśyotkāsyārgalamācūkuṭat. vyavārīdbhagavāndvāram. atha khalu rājā prasenajitkausalo vihāraṃ praviśya bhagavataḥ pādayoḥ śirasā nipatya bhagavataḥ pādau mukhena ca paryacumbīt, pāṇibhyāṃ ca paryasaṃvīvahat, nāma cāśūśravat — rājāhaṃ bhadanta prasenajitkausalo rājāhaṃ bhadanta prasenajitkausala iti.

kaṃ punastvaṃ mahārājārthavaśaṃ sampaśyannasmiñcharīra evaṃrūpaṃ paramanipatyakāraṃ karoṣi, mitropahāramupadarśayasīti? asti khalu me bhadanta bhagavati dharmānvayaḥ — bhavati samyaksambuddho bhagavān, svākhyāto bhagavatā dharmaḥ, supratipanno bhagavataḥ śrāvakasaṅgha iti. ihāhaṃ bhadanta paśyāmyekāñchramaṇabrāhmaṇānparyantakṛtaṃ brahmacaryaṃ carato daśāpi varṣāṇi, viṃśatimapi varṣāṇi, triṃśatamapi varṣāṇi, catvāriṃśatamapi varṣāṇi. te'pareṇa samayena susnātāḥ suviliptāḥ kalpitakeśaśmaśravaḥ pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ samarpitāḥ samaṅgībhūtāḥ paricārayanti. iha punarahaṃ bhadanta bhikṣūnpaśyāmi yāvajjīvamāprāṇakoṭikaṃ paripūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ carataḥ. na khalu punarahaṃ bhadanteto bahiranyadevaṃ paripūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ samanupaśyāmi. ayamapi khalu me bhadanta bhagavati dharmānvayo bhavati — samyaksambuddho bhagavān, svākhyāto bhagavatā dharmaḥ, supratipanno bhagavataḥ śrāvakasaṅgha iti.

punaścāparaṃ bhadanta rājāno'pi rājabhirvivadante, kṣatriyā api kṣatriyairvivadante, brāhmaṇā api brāhmaṇairvivadante, gṛhapatayo'pi gṛhapatibhirvivadante, mātāpi putreṇa vivadate, putro'pi mātrā vivadate, pitāpi putreṇa vivadate, putro'pi pitrā vivadate, bhrātāpi bhaginyā vivadate, bhaginyapi bhrātrā vivadate, sahāyo'pi sahāyena vivadate. iha punarahaṃ bhadanta bhikṣūnpaśyāmi samagrānsammodamānānavivadamānānkṣīrodakībhūtānanyonyaṃ priyacakṣurbhiḥ sampaśyato viharataḥ. na khalu punarahaṃ bhadanteto bahiranyāmevaṃ samagrāṃ pariṣadaṃ samanupaśyāmi. ayamapi khalu me bhadanta bhagavati dharmānvayo bhavati — samyaksambuddho bhagavān, svākhyāto bhagavatā dharmaḥ, supratipanno bhagavataḥ śrāvakasaṅgha iti.

punaścāparamahaṃ bhadantārāmeṇārāmamudyānenodyānamanucaṅkramye'nuvicarāmi. so'haṃ tatra paśyāmyekāñchramaṇabrāhmaṇānkṛśānrūkṣāndurvarṇānutpāṇḍūtpāṇḍukajātāndhamanīsantatagātrānneva manye cakṣurbadhnato janasya darśanāya. tasya mama bhadantaitadabhavat — addhema āyuṣmanto'nabhiratā vā brahmacaryaṃ caranti, asti vaiṣāṃ kiñcitpāpaṃ karma kṛtaṃ pracchannam, tathā hīma āyuṣmantaḥ kṛśā rūkṣā durvarṇā utpāṇḍūtpāṇḍukajātā dhamanīsantatagātrā neva manye cakṣurbadhnanti janasya darśanāyeti. tānahamupasaṅkramyaivaṃ vadāmi — kiṃ nu khalu yūyamāyuṣmantaḥ kṛśā rūkṣā durvarṇā utpāṇḍūtpāṇḍukajātā dhamanīsantatagātrā neva manye cakṣurbadhnītha janasya darśanāyeti? ta evamāhuḥ — bandhukarogo no mahārājeti. iha punarahaṃ bhadanta bhikṣūnpaśyāmi hṛṣṭaprahṛṣṭānudagrodagrānabhiratarūpānprīṇendriyānalpotsukānpannalomnaḥ paradattavṛttīnmṛgabhūtena cetasā viharataḥ. tasya mama bhadantaitadabhavat — addhema āyuṣmantastasya bhagavataḥ śāsana udāraṃ pūrveṇāparaṃ viśeṣaṃ jānanti, tathā hīma āyuṣmanto hṛṣṭaprahṛṣṭā udagrodagrā abhiratarūpāḥ prīṇendriyā alpotsukāḥ pannalomānaḥ paradattavṛttayo mṛgabhūtena cetasā viharantīti. ayamapi khalu me bhadanta bhagavati dharmānvayo bhavati — samyaksambuddho bhagavān, svākhyāto bhagavatā dharmaḥ, supratipanno bhagavataḥ śrāvakasaṅgha iti.

punaścāparamahaṃ bhadanta rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣiktaḥ, prabhavāmi ghātayitavyaṃ vā ghātayituṃ jāpayitavyaṃ vā jāpayituṃ pravājayitavyaṃ vā pravājayitum. tasya mama bhadantārthakaraṇe niṣaṇṇasyāntarāntarā kathāmavapātayanti. so'haṃ na labhe — mā me bhavanto'rthakaraṇe niṣaṇṇasyāntarāntarā kathāmavapīpatan, kathāparyavasānaṃ me bhavanta āgamayantviti. tasya mama bhadantāntarāntarā kathāmavapātayanti. iha punarahaṃ bhadanta bhikṣūnpaśyāmi — yasminsamaye bhagavānanekaśatāyai pariṣade dharmaṃ deśayati, naiva tasminsamaye bhagavataḥ śrāvakāṇāṃ kṣutaśabdo vā bhavatyutkāsitaśabdo vā. bhūtapūrvaṃ bhadanta bhagavānanekaśatāyai pariṣade dharmaṃ deśayati sma. tatrānyataro bhagavataḥ śrāvaka udakāsiṣṭa. tamenamanyataraḥ sabrahmacārī jānunājaghaṭṭat — alpaśabda āyuṣmānbhavatu, māyuṣmāñchabdaṃ kārṣīt, śāstā no bhagavāndharmaṃ deśayatīti. tasya mama bhadantaitadabhavat — āścaryaṃ bata bho adbhutaṃ bata bhoḥ, adaṇḍena bata kila bho aśastreṇaivaṃ suvinītā pariṣadbhaviṣyatīti! na khalu punarahaṃ bhadanteto bahiranyāmevaṃ suvinītāṃ pariṣadaṃ samanupaśyāmi. ayamapi khalu me bhadanta bhagavati dharmānvayo bhavati — samyaksambuddho bhagavān, svākhyāto bhagavatā dharmaḥ, supratipanno bhagavataḥ śrāvakasaṅgha iti.

punaścāparamahaṃ bhadanta paśyāmīha kāṃścitkṣatriyapaṇḍitānnipuṇānkṛtaparapravādānvālavedhirūpān. te bhindanto manye caranti prajñāgatena dṛṣṭigatāni. te śṛṇvanti — śramaṇaḥ khalu bho gautamo'mukaṃ nāma grāmaṃ vā nigamaṃ vāvasariṣyatīti. te praśnamabhisaṃskurvanti — imaṃ vayaṃ praśnaṃ śramaṇaṃ gautamamupasaṅkramya prakṣyāmaḥ. evaṃ cennaḥ pṛṣṭa evaṃ vyākariṣyati, evamasya vayaṃ vādamāropayiṣyāmaḥ; evaṃ cedapi naḥ pṛṣṭa evaṃ vyākariṣyati, evamapyasya vayaṃ vādamāropayiṣyāma iti. te śṛṇvanti — śramaṇaḥ khalu bho gautamo'mukaṃ nāma grāmaṃ vā nigamaṃ vāvasṛta iti. te yena bhagavāṃstenopasaṅkrāmanti. tānbhagavāndhārmyā kathayā sandarśayati samādāpayati samuttejayati sampraharṣayati. te bhagavatā dhārmyā kathayā sandarśitāḥ samādāpitāḥ samuttejitāḥ sampraharṣitā na caiva bhagavantaṃ praśnaṃ pṛcchanti, kuto vādamāropayiṣyanti? api tu bhagavataḥ śrāvakāḥ sampadyante. ayamapi khalu me bhadanta bhagavati dharmānvayo bhavati — samyaksambuddho bhagavān, svākhyāto bhagavatā dharmaḥ, supratipanno bhagavataḥ śrāvakasaṅgha iti.

punaścāparamahaṃ bhadanta paśyāmīha kāṃścidbrāhmaṇapaṇḍitān (pūrvavat) gṛhapatipaṇḍitān (pūrvavat) śramaṇapaṇḍitānnipuṇānkṛtaparapravādānvālavedhirūpān. te bhindanto manye caranti prajñāgatena dṛṣṭigatāni. te śṛṇvanti — śramaṇaḥ khalu bho gautamo'mukaṃ nāma grāmaṃ vā nigamaṃ vāvasariṣyatīti. te praśnamabhisaṃskurvanti — imaṃ vayaṃ praśnaṃ śramaṇaṃ gautamamupasaṅkramya prakṣyāmaḥ. evaṃ cennaḥ pṛṣṭa evaṃ vyākariṣyati, evamasya vayaṃ vādamāropayiṣyāmaḥ; evaṃ cedapi naḥ pṛṣṭa evaṃ vyākariṣyati, evamapyasya vayaṃ vādamāropayiṣyāma iti. te śṛṇvanti — śramaṇaḥ khalu bho gautamo'mukaṃ nāma grāmaṃ vā nigamaṃ vāvasṛta iti. te yena bhagavāṃstenopasaṅkrāmanti. tānbhagavāndhārmyā kathayā sandarśayati samādāpayati samuttejayati sampraharṣayati. te bhagavatā dhārmyā kathayā sandarśitāḥ samādāpitāḥ samuttejitāḥ sampraharṣitā na caiva bhagavantaṃ praśnaṃ pṛcchanti, kuto vādamāropayiṣyanti? api tu bhagavantamevāvakāśaṃ yācante'gārādanagārikāṃ pravrajyāyai. tānbhagavānpravrājayati. te tathāpravrajitāḥ santa ekākino vyapakṛṣṭā apramattā ātāpinaḥ prahitātmāno viharanto nacirādeva — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaraṃ — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharanti. ta evamāhuḥ — manāgbata bho anaśāma, manāgbata bhoḥ prāṇaśāma. vayaṃ hi pūrvamaśramaṇā eva santaḥ śramaṇāḥ sma iti pratyajñāsmahi, abrāhmaṇā eva santo brāhmaṇāḥ sma iti pratyajñāsmahi, anarhanta eva santo'rhantaḥ sma iti pratyajñāsmahi. idānīṃ khalu smaḥ śramaṇāḥ, idānīṃ khalu smo brāhmaṇāḥ, idānīṃ khalu smo'rhanta iti. ayamapi khalu me bhadanta bhagavati dharmānvayo bhavati — samyaksambuddho bhagavān, svākhyāto bhagavatā dharmaḥ, supratipanno bhagavataḥ śrāvakasaṅgha iti.

punaścāparamahaṃ bhadantemāvṛṣidattapurāṇau sthapatī madbhaktau madyānau, ahamanayorjīvikāyā dātā yaśasa āhartā, atha ca punarna tathā mayi nipatyakāraṃ kuruto yathā bhagavati. bhūtapūrvamahaṃ bhadanta senāmabhyudyātaḥ sannimau carṣidattapurāṇau sthapatī mīmāṃsamāno'nyatarasminsambādha āvasathe vāsamupāgamam. atha khalu bhadantemāvṛṣidattapurāṇau sthapatī bahvīmeva rātriṃ dhārmyā kathayā vyatināmya yato'bhūdbhagavāṃstataḥ śiraḥ kṛtvā māṃ pādataḥ kṛtvā nyapatsātām. tasya mama bhadantaitadabhavat — āścaryaṃ bata bho adbhutaṃ bata bhoḥ, imāvṛṣidattapurāṇau sthapatī madbhaktau madyānau, ahamanayorjīvikāyā dātā yaśasa āhartā, atha ca punarna tathā mayi nipatyakāraṃ kuruto yathā bhagavati. addhemāvāyuṣmantau tasya bhagavataḥ śāsana udāraṃ pūrveṇāparaṃ viśeṣaṃ jānīta iti. ayamapi khalu me bhadanta bhagavati dharmānvayo bhavati — samyaksambuddho bhagavān, svākhyāto bhagavatā dharmaḥ, supratipanno bhagavataḥ śrāvakasaṅgha iti.

punaścāparaṃ bhadanta bhagavānapi kṣatriyo'hamapi kṣatriyaḥ, bhagavānapi kausalo'hamapi kausalaḥ, bhagavānapyāśītiko'hamapyāśītikaḥ. yadapi bhadanta bhagavānapi kṣatriyo'hamapi kṣatriyaḥ, bhagavānapi kausalo'hamapi kausalaḥ, bhagavānapyāśītiko'hamapyāśītikaḥ, anenaivārhāmyevāhaṃ bhadanta bhagavati paramanipatyakāraṃ kartuṃ mitropahāramupadarśayitum. hanta cedānīṃ vayaṃ bhadanta gacchāmaḥ, bahukṛtyā vayaṃ bahukaraṇīyā iti. yasyedānīṃ tvaṃ mahārāja kālaṃ manyasa iti. atha khalu rājā prasenajitkausala utthāyāsanādbhagavantamabhivādya pradakṣiṇīkṛtya prākramīt. atha khalu bhagavānaciraprakrānte rājñi prasenajiti kausale bhikṣūnāmamantrayata — eṣa bhikṣavo rājā prasenajitkausalo dharmacaityāni bhāṣitvotthāyāsanātprakrāntaḥ. udgṛhṇīta bhikṣavo dharmacaityāni, paryāpnuta bhikṣavo dharmacaityāni, dhārayata bhikṣavo dharmacaityāni. arthasaṃhitāni bhikṣavo dharmacaityānyādibrahmacaryakāṇīti.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.

dharmacaityasūtraṃ niṣṭhitaṃ navamam..

← mn88 
mn 
 mn90 →