Summary: King Prasenajit interrogates the Buddha regarding claims of omniscience, the spiritual parity of castes, and the status of celestial beings. The Buddha clarifies the realistic scope of his supreme knowledge, asserts that all castes possess identical capability for liberation through spiritual exertion, and explains the conditioned nature of divine rebirths within the cosmic hierarchy.
मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे राजवर्गे कर्णकस्थलसूत्रं दशमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवानुरुण्यायां विहरति स्म कर्णकस्थले मृगदावे। तेन खलु पुनः समयेन राजा प्रसेनजित्कौशल उरुण्यामनुप्राप्तोऽभूत्केनचिदेव करणीयेन। अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौशलोऽन्यतरं पुरुषमामन्त्रयत — एहि त्वमम्भोः पुरुष येन भगवांस्तेनोपसङ्क्राम, उपसङ्क्रम्य मम वचनेन भगवतः पादौ शिरसा वन्दस्वाल्पाबाधमल्पातङ्कं लघूत्थानं बलं सुखविहारं पृच्छ — राजा भदन्त प्रसेनजित्कौशलो भगवतः पादौ शिरसा वन्दत अल्पाबाधमल्पातङ्कं लघूत्थानं बलं सुखविहारं पृच्छतीति। एवं च वद — अद्य किल भदन्त राजा प्रसेनजित्कौशलः पश्चाद्भक्तं भुक्तप्रातराशो भगवन्तं दर्शनायोपसङ्क्रमिष्यतीति। एवं देवेति खलु स पुरुषो राज्ञे प्रसेनजिते कौशलाय प्रतिश्रुत्य येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु स पुरुषो भगवन्तमेतदवोचत् — राजा भदन्त प्रसेनजित्कौशलो भगवतः पादौ शिरसा वन्दत अल्पाबाधमल्पातङ्कं लघूत्थानं बलं सुखविहारं पृच्छत्येवं च वदति — अद्य किल भदन्त राजा प्रसेनजित्कौशलः पश्चाद्भक्तं भुक्तप्रातराशो भगवन्तं दर्शनायोपसङ्क्रमिष्यतीति। अश्रौष्टां खलु सोमा च भगिनी सकुला च भगिनी — अद्य किल राजा प्रसेनजित्कौशलः पश्चाद्भक्तं भुक्तप्रातराशो भगवन्तं दर्शनायोपसङ्क्रमिष्यतीति। अथ खलु सोमा च भगिनी सकुला च भगिनी राजानं प्रसेनजितं कौशलं भक्ताभिहार उपसङ्क्रम्यैतदवोचताम् — तेन हि महाराजावयोरपि वचनेन भगवतः पादौ शिरसा वन्दस्वाल्पाबाधमल्पातङ्कं लघूत्थानं बलं सुखविहारं पृच्छ — सोमा च भदन्त भगिनी सकुला च भगिनी भगवतः पादौ शिरसा वन्देते अल्पाबाधमल्पातङ्कं लघूत्थानं बलं सुखविहारं पृच्छत इति।
अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौशलः पश्चाद्भक्तं भुक्तप्रातराशो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु राजा प्रसेनजित्कौशलो भगवन्तमेतदवोचत् — सोमा च भदन्त भगिनी सकुला च भगिनी भगवतः पादौ शिरसा वन्देते अल्पाबाधमल्पातङ्कं लघूत्थानं बलं सुखविहारं पृच्छत इति। किं पुनर् महाराज सोमा च भगिनी सकुला च भगिन्यन्यं दूतं नालप्सातामिति? अश्रौष्टां खलु भदन्त सोमा च भगिनी सकुला च भगिनी — अद्य किल राजा प्रसेनजित्कौशलः पश्चाद्भक्तं भुक्तप्रातराशो भगवन्तं दर्शनायोपसङ्क्रमिष्यतीति। अथ खलु भदन्त सोमा च भगिनी सकुला च भगिनी मां भक्ताभिहार उपसङ्क्रम्यैतदवोचताम् — तेन हि महाराजावयोरपि वचनेन भगवतः पादौ शिरसा वन्दस्वाल्पाबाधमल्पातङ्कं लघूत्थानं बलं सुखविहारं पृच्छ — सोमा च भगिनी सकुला च भगिनी भगवतः पादौ शिरसा वन्देते अल्पाबाधमल्पातङ्कं लघूत्थानं बलं सुखविहारं पृच्छत इति। सुखिन्यौ भवतां ते महाराज सोमा च भगिनी सकुला च भगिनीति।
अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौशलो भगवन्तमेतदवोचत् — श्रुतं म एतद्भदन्त श्रमणो गौतम एवमाह — नास्ति स श्रमणो वा ब्राह्मणो वा यः सर्वज्ञः सर्वदर्श्यपरिशेषं ज्ञानदर्शनं प्रतिज्ञास्यते, नैतत्स्थानं विद्यत इति। ये ते भदन्त एवमाहुः — श्रमणो गौतम एवमाह — नास्ति स श्रमणो वा ब्राह्मणो वा यः सर्वज्ञः सर्वदर्श्यपरिशेषं ज्ञानदर्शनं प्रतिज्ञास्यते, नैतत्स्थानं विद्यत इति, कच्चित्ते भदन्त भगवत उक्तवादिनो न च भगवन्तमभूतेनाभ्याचक्षते धर्मस्य चानुधर्मं व्याकुर्वन्ति न च कश्चित्सहधार्मिको वादानुवादो गर्ह्यं स्थानमागच्छतीति? ये ते महाराज एवमाहुः — श्रमणो गौतम एवमाह — नास्ति स श्रमणो वा ब्राह्मणो वा यः सर्वज्ञः सर्वदर्श्यपरिशेषं ज्ञानदर्शनं प्रतिज्ञास्यते, नैतत्स्थानं विद्यत इति, न मे त उक्तवादिनोऽभ्याचक्षते च पुनर् मां तेऽसताभूतेनेति।
अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौशलो विटटूभं सेनापतिमामन्त्रयत — को नु खलु सेनापत इदं कथावस्तु राजान्तःपुरेऽभ्युदाहार्षीदिति? सञ्जयो महाराज ब्राह्मण आकाशगोत्र इति। अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौशलोऽन्यतरं पुरुषमामन्त्रयत — एहि त्वमम्भोः पुरुष मम वचनेन सञ्जयं ब्राह्मणमाकाशगोत्रमामन्त्रयस्व — राजा त्वां भदन्त प्रसेनजित्कौशल आमन्त्रयत इति। एवं देवेति खलु स पुरुषो राज्ञे प्रसेनजिते कौशलाय प्रतिश्रुत्य येन सञ्जयो ब्राह्मण आकाशगोत्रस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य सञ्जयं ब्राह्मणमाकाशगोत्रमेतदवोचत् — राजा त्वां भदन्त प्रसेनजित्कौशल आमन्त्रयत इति। अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौशलो भगवन्तमेतदवोचत् — स्यान्नु खलु भदन्त भगवतान्यदेव किञ्चित्सन्धाय भाषितं तच्च जनोऽन्यथापि प्रत्यागच्छेत्। यथा कथं पुनर् भदन्त भगवानभिजानाति वाचं भाषितामिति? एवं खल्वहं महाराजाभिजानामि वाचं भाषिताम् — नास्ति स श्रमणो वा ब्राह्मणो वा यः सकृदेव सर्वं ज्ञास्यति सर्वं द्रक्ष्यति, नैतत्स्थानं विद्यत इति। हेतुरूपं भदन्त भगवानाह, सहेतुरूपं भदन्त भगवानाह — नास्ति स श्रमणो वा ब्राह्मणो वा यः सकृदेव सर्वं ज्ञास्यति सर्वं द्रक्ष्यति, नैतत्स्थानं विद्यत इति। चत्वार इमे भदन्त वर्णाः — क्षत्रिया ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राः। एषां नु खलु भदन्त चतुर्णां वर्णानां स्याद्विशेषः स्यान्नानाकरणमिति? चत्वार इमे महाराज वर्णाः — क्षत्रिया ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राः। एषां खलु महाराज चतुर्णां वर्णानां द्वौ वर्णावग्रमाख्यायेते — क्षत्रियाश्च ब्राह्मणाश्च — यदिदमभिवादनप्रत्युत्थानाञ्जलिकर्मसामीचीकर्माणीति। नाहं भदन्त भगवन्तं दृष्टधार्मिकं पृच्छामि, साम्परायिकमहं भदन्त भगवन्तं पृच्छामि। चत्वार इमे भदन्त वर्णाः — क्षत्रिया ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राः। एषां नु खलु भदन्त चतुर्णां वर्णानां स्याद्विशेषः स्यान्नानाकरणमिति?
पञ्चेमानि महाराज प्रधानीयाङ्गानि। कतमानि पञ्च? इह महाराज भिक्षुः श्रद्धो भवति, श्रद्दधाति तथागतस्य बोधिम् — इत्यपि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति, अल्पाबाधो भवत्यल्पातङ्कः समविपाकिन्या ग्रहण्या समन्वागतो नातिशीतया नात्युष्णया मध्यमया प्रधानक्षमया, अशठो भवत्यमायावी यथाभूतमात्मानमाविष्कर्ता शास्तरि वा विज्ञेषु वा सब्रह्मचारिषु, आरब्धवीर्यो विहरत्यकुशलानां धर्माणां प्रहाणाय कुशलानां धर्माणामुपसम्पदे स्थामवान्दृढपराक्रमोऽनिक्षिप्तधुरः कुशलेषु धर्मेषु, प्रज्ञावान्भवत्युदयास्तगामिन्या प्रज्ञया समन्वागत आर्यया नैर्वेधिकया सम्यग्दुःखक्षयगामिन्या — इमानि खलु महाराज पञ्च प्रधानीयाङ्गानि। चत्वार इमे महाराज वर्णाः — क्षत्रिया ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राः। ते च स्युरेभिः पञ्चभिः प्रधानीयाङ्गैः समन्वागताः, अत्र पुनस्तेषां स्याद्दीर्घरात्रं हिताय सुखायेति। चत्वार इमे भदन्त वर्णाः — क्षत्रिया ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राः। ते च स्युरेभिः पञ्चभिः प्रधानीयाङ्गैः समन्वागताः, अत्र पुनस्तेषां भदन्त स्याद्विशेषः स्यान्नानाकरणमिति? अत्र खलु तेषामहं महाराज प्रधानवैमात्रतां वदामि। तद्यथापि नाम महाराज स्यातां द्वौ हस्तिदम्यौ वाश्वदम्यौ वा गोदम्यौ वा सुदान्तौ सुविनीतौ, द्वौ हस्तिदम्यौ वाश्वदम्यौ वा गोदम्यौ वादान्तावविनीतौ। तत्किं मन्यसे महाराज यौ तौ द्वौ हस्तिदम्यौ वाश्वदम्यौ वा गोदम्यौ वा सुदान्तौ सुविनीतौ, अपि नु तौ दान्तावेव दान्तकारणं गच्छेतां दान्तावेव दान्तभूमिं सम्प्राप्नुयातामिति? एवं भदन्त। यौ पुनस्तौ द्वौ हस्तिदम्यौ वाश्वदम्यौ वा गोदम्यौ वादान्तावविनीतौ, अपि नु तावदान्तावेव दान्तकारणं गच्छेतामदान्तावेव दान्तभूमिं सम्प्राप्नुयातां तद्यथापि तौ द्वौ हस्तिदम्यौ वाश्वदम्यौ वा गोदम्यौ वा सुदान्तौ सुविनीताविति? नो हीदं भदन्त। एवमेव खलु महाराज यत्तच्छ्रद्धेन प्राप्तव्यमल्पाबाधेनाशठेनामायाविनारब्धवीर्येण प्रज्ञावता, तद्वताश्रद्धो बह्वाबाधः शठो मायावी कुसीदो दुष्प्रज्ञः प्राप्स्यतीति — नैतत्स्थानं विद्यत इति।
हेतुरूपं भदन्त भगवानाह, सहेतुरूपं भदन्त भगवानाह। चत्वार इमे भदन्त वर्णाः — क्षत्रिया ब्राह्मणा वैश्याः शूद्राः। ते च स्युरेभिः पञ्चभिः प्रधानीयाङ्गैः समन्वागतास्ते च स्युः सम्यक्प्रधानाः, अत्र पुनस्तेषां भदन्त स्याद्विशेषः स्यान्नानाकरणमिति? अत्र खलु तेषामहं महाराज न किञ्चिन्नानाकरणं वदामि — यदिदं विमुक्त्या विमुक्तिम्। तद्यथापि महाराज पुरुषः शुष्कं शाककाष्ठमादायाग्निमभिनिर्वर्तयेत्तेजः प्रादुष्कुर्यात्, अथापरः पुरुषः शुष्कं शालकाष्ठमादायाग्निमभिनिर्वर्तयेत्तेजः प्रादुष्कुर्यात्, अथापरः पुरुषः शुष्कमाम्रकाष्ठमादायाग्निमभिनिर्वर्तयेत्तेजः प्रादुष्कुर्यात्, अथापरः पुरुषः शुष्कमुदुम्बरकाष्ठमादायाग्निमभिनिर्वर्तयेत्तेजः प्रादुष्कुर्यात्। तत्किं मन्यसे महाराज स्यान्नु खलु तेषामग्नीनां नानादारुतोऽभिनिर्वृत्तानां किञ्चिन्नानाकरणमर्चिषा वार्चिर्वर्णेन वा वर्णमाभया वाभामिति? नो हीदं भदन्त। एवमेव खलु महाराज यत्तत्तेजो वीर्यान्निर्मथितं प्रधानाभिनिर्वृत्तं नाहं तत्र किञ्चिन्नानाकरणं वदामि — यदिदं विमुक्त्या विमुक्तिमिति। हेतुरूपं भदन्त भगवानाह, सहेतुरूपं भदन्त भगवानाह। किं पुनर् भदन्त सन्ति देवा इति? किं पुनस्त्वं महाराज एवं वदसि — किं पुनर् भदन्त सन्ति देवा इति? यदि वा ते भदन्त देवा आगन्तार इत्थत्वं यदि वानागन्तार इत्थत्वमिति? ये ते महाराज देवाः सव्याबाधास्ते देवा आगन्तार इत्थत्वं, ये ते देवा अव्याबाधास्ते देवा अनागन्तार इत्थत्वमिति।
एवमुक्ते विटटूभः सेनापतिर्भगवन्तमेतदवोचत् — ये ते भदन्त देवाः सव्याबाधा आगन्तार इत्थत्वं ते देवा ये ते देवा अव्याबाधा अनागन्तार इत्थत्वं तान्देवांस्तस्मात्स्थानाच्च्यावयिष्यन्ति वा प्रव्राजयिष्यन्ति वेति?
अथ खल्वायुष्मत आनन्दस्यैतदभवत् — अयं खलु विटटूभः सेनापती राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य पुत्रः, अहं भगवतः पुत्रः। अयं खलु कालो यत्पुत्रः पुत्रेण मन्त्रयेतेति। अथ खल्वायुष्मानानन्दो विटटूभं सेनापतिमामन्त्रयत — तेन हि सेनापते त्वामेवात्र प्रतिप्रक्ष्यामि, यथा ते क्षमेत तथा तद्व्याकुर्याः। तत्किं मन्यसे सेनापते यावद्राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य विजितं यत्र च राजा प्रसेनजित्कौशल ऐश्वर्याधिपत्यं राज्यं कारयति, प्रभवति तत्र राजा प्रसेनजित्कौशलः श्रमणं वा ब्राह्मणं वा पुण्यवन्तं वापुण्यवन्तं वा ब्रह्मचर्यवन्तं वाब्रह्मचर्यवन्तं वा तस्मात्स्थानाच्च्यावयितुं वा प्रव्राजयितुं वेति? यावद्भो राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य विजितं यत्र च राजा प्रसेनजित्कौशल ऐश्वर्याधिपत्यं राज्यं कारयति, प्रभवति तत्र राजा प्रसेनजित्कौशलः श्रमणं वा ब्राह्मणं वा पुण्यवन्तं वापुण्यवन्तं वा ब्रह्मचर्यवन्तं वाब्रह्मचर्यवन्तं वा तस्मात्स्थानाच्च्यावयितुं वा प्रव्राजयितुं वेति।
तत्किं मन्यसे सेनापते यावद्राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्याविजितं यत्र च राजा प्रसेनजित्कौशलो नैश्वर्याधिपत्यं राज्यं कारयति, तत्र प्रभवति राजा प्रसेनजित्कौशलः श्रमणं वा ब्राह्मणं वा पुण्यवन्तं वापुण्यवन्तं वा ब्रह्मचर्यवन्तं वाब्रह्मचर्यवन्तं वा तस्मात्स्थानाच्च्यावयितुं वा प्रव्राजयितुं वेति? यावद्भो राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्याविजितं यत्र च राजा प्रसेनजित्कौशलो नैश्वर्याधिपत्यं राज्यं कारयति, न तत्र प्रभवति राजा प्रसेनजित्कौशलः श्रमणं वा ब्राह्मणं वा पुण्यवन्तं वापुण्यवन्तं वा ब्रह्मचर्यवन्तं वाब्रह्मचर्यवन्तं वा तस्मात्स्थानाच्च्यावयितुं वा प्रव्राजयितुं वेति।
तत्किं मन्यसे सेनापते श्रुतास्ते देवास्त्रायस्त्रिंशा इति? एवं भोः, श्रुता मे देवास्त्रायस्त्रिंशाः, इहापि भवता राज्ञा प्रसेनजिता कौशलेन श्रुता देवास्त्रायस्त्रिंशा इति। तत्किं मन्यसे सेनापते प्रभवति राजा प्रसेनजित्कौशलो देवांस्त्रायस्त्रिंशांस्तस्मात्स्थानाच्च्यावयितुं वा प्रव्राजयितुं वेति? दर्शनायापि भो राजा प्रसेनजित्कौशलो देवांस्त्रायस्त्रिंशान्न प्रभवति, कुतः पुनस्तस्मात्स्थानाच्च्यावयिष्यति वा प्रव्राजयिष्यति वेति? एवमेव खलु सेनापते ये ते देवाः सव्याबाधा आगन्तार इत्थत्वं ते देवा ये ते देवा अव्याबाधा अनागन्तार इत्थत्वं तान्देवान्दर्शनायापि न प्रभवन्ति, कुतः पुनस्तस्मात्स्थानाच्च्यावयिष्यन्ति वा प्रव्राजयिष्यन्ति वेति?
अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौशलो भगवन्तमेतदवोचत् — को नामायं भदन्त भिक्षुरिति? आनन्दो नाम महाराजेति। आनन्दो वत भो आनन्दरूपो वत भोः। हेतुरूपं भदन्तायुष्मानानन्द आह, सहेतुरूपं भदन्तायुष्मानानन्द आह। किं पुनर् भदन्तास्ति ब्रह्मेति? किं पुनस्त्वं महाराज एवं वदसि — किं पुनर् भदन्तास्ति ब्रह्मेति? यदि वा स भदन्त ब्रह्मागन्तेत्थत्वं यदि वानागन्तेत्थत्वमिति? यः स महाराज ब्रह्मा सव्याबाधः स ब्रह्मागन्तेत्थत्वं, यः स ब्रह्माव्याबाधः स ब्रह्मानागन्तेत्थत्वमिति। अथ खल्वन्यतरः पुरुषो राजानं प्रसेनजितं कौशलमेतदवोचत् — सञ्जयो महाराज ब्राह्मण आकाशगोत्र आगत इति। अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौशलः सञ्जयं ब्राह्मणमाकाशगोत्रमेतदवोचत् — को नु खलु ब्राह्मण इदं कथावस्तु राजान्तःपुरेऽभ्युदाहार्षीदिति? विटटूभो महाराज सेनापतिरिति। विटटूभः सेनापतिरेवमाह — सञ्जयो महाराज ब्राह्मण आकाशगोत्र इति। अथ खल्वन्यतरः पुरुषो राजानं प्रसेनजितं कौशलमेतदवोचत् — यानकालो महाराजेति।
अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौशलो भगवन्तमेतदवोचत् — सर्वज्ञतां वयं भदन्त भगवन्तमप्राक्ष्म, सर्वज्ञतां भगवान्व्याकार्षीत्, तच्च पुनरस्मभ्यं रोचते चैव क्षमते च, तेन च स्म आत्तमनसः। चातुर्वर्ण्यशुद्धिं वयं भदन्त भगवन्तमप्राक्ष्म, चातुर्वर्ण्यशुद्धिं भगवान्व्याकार्षीत्, तच्च पुनरस्मभ्यं रोचते चैव क्षमते च, तेन च स्म आत्तमनसः। अधिदेवान्वयं भदन्त भगवन्तमप्राक्ष्म, अधिदेवान्भगवान्व्याकार्षीत्, तच्च पुनरस्मभ्यं रोचते चैव क्षमते च, तेन च स्म आत्तमनसः। अधिब्रह्माणं वयं भदन्त भगवन्तमप्राक्ष्म, अधिब्रह्माणं भगवान्व्याकार्षीत्, तच्च पुनरस्मभ्यं रोचते चैव क्षमते च, तेन च स्म आत्तमनसः। यद्यदेव च वयं भगवन्तमप्राक्ष्म तत्तदेव भगवान्व्याकार्षीत्, तच्च पुनरस्मभ्यं रोचते चैव क्षमते च, तेन च स्म आत्तमनसः। हन्त चेदानीं वयं भदन्त गच्छामः, बहुकृत्या वयं बहुकरणीया इति। यस्येदानीं त्वं महाराज कालं मन्यस इति। अथ खलु राजा प्रसेनजित्कौशलो भगवतो भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्थायासनाद्भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य प्राक्रमीत्।
कर्णकस्थलसूत्रं निष्ठितं दशमम्।
राजवर्गो निष्ठितश्चतुर्थः।
तस्योद्दानम् —
घटिकारो राष्ट्रपालो मघदेवश्च माधुर्यम्। बोधिरङ्गुलिमालश्च प्रियजातं बाहीतिकम्। धर्मचैत्यीयसूत्रं च दशमं कर्णकस्थलम्॥
—
madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe rājavarge karṇakasthalasūtraṃ daśamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānuruṇyāyāṃ viharati sma karṇakasthale mṛgadāve. tena khalu punaḥ samayena rājā prasenajitkauśala uruṇyāmanuprāpto'bhūtkenacideva karaṇīyena. atha khalu rājā prasenajitkauśalo'nyataraṃ puruṣamāmantrayata — ehi tvamambhoḥ puruṣa yena bhagavāṃstenopasaṅkrāma, upasaṅkramya mama vacanena bhagavataḥ pādau śirasā vandasvālpābādhamalpātaṅkaṃ laghūtthānaṃ balaṃ sukhavihāraṃ pṛccha — rājā bhadanta prasenajitkauśalo bhagavataḥ pādau śirasā vandata alpābādhamalpātaṅkaṃ laghūtthānaṃ balaṃ sukhavihāraṃ pṛcchatīti. evaṃ ca vada — adya kila bhadanta rājā prasenajitkauśalaḥ paścādbhaktaṃ bhuktaprātarāśo bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramiṣyatīti. evaṃ deveti khalu sa puruṣo rājñe prasenajite kauśalāya pratiśrutya yena bhagavāṃstenopasamakramīt, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu sa puruṣo bhagavantametadavocat — rājā bhadanta prasenajitkauśalo bhagavataḥ pādau śirasā vandata alpābādhamalpātaṅkaṃ laghūtthānaṃ balaṃ sukhavihāraṃ pṛcchatyevaṃ ca vadati — adya kila bhadanta rājā prasenajitkauśalaḥ paścādbhaktaṃ bhuktaprātarāśo bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramiṣyatīti. aśrauṣṭāṃ khalu somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī — adya kila rājā prasenajitkauśalaḥ paścādbhaktaṃ bhuktaprātarāśo bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramiṣyatīti. atha khalu somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī rājānaṃ prasenajitaṃ kauśalaṃ bhaktābhihāra upasaṅkramyaitadavocatām — tena hi mahārājāvayorapi vacanena bhagavataḥ pādau śirasā vandasvālpābādhamalpātaṅkaṃ laghūtthānaṃ balaṃ sukhavihāraṃ pṛccha — somā ca bhadanta bhaginī sakulā ca bhaginī bhagavataḥ pādau śirasā vandete alpābādhamalpātaṅkaṃ laghūtthānaṃ balaṃ sukhavihāraṃ pṛcchata iti.
atha khalu rājā prasenajitkauśalaḥ paścādbhaktaṃ bhuktaprātarāśo yena bhagavāṃstenopasamakramīt, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu rājā prasenajitkauśalo bhagavantametadavocat — somā ca bhadanta bhaginī sakulā ca bhaginī bhagavataḥ pādau śirasā vandete alpābādhamalpātaṅkaṃ laghūtthānaṃ balaṃ sukhavihāraṃ pṛcchata iti. kiṃ punar mahārāja somā ca bhaginī sakulā ca bhaginyanyaṃ dūtaṃ nālapsātāmiti? aśrauṣṭāṃ khalu bhadanta somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī — adya kila rājā prasenajitkauśalaḥ paścādbhaktaṃ bhuktaprātarāśo bhagavantaṃ darśanāyopasaṅkramiṣyatīti. atha khalu bhadanta somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī māṃ bhaktābhihāra upasaṅkramyaitadavocatām — tena hi mahārājāvayorapi vacanena bhagavataḥ pādau śirasā vandasvālpābādhamalpātaṅkaṃ laghūtthānaṃ balaṃ sukhavihāraṃ pṛccha — somā ca bhaginī sakulā ca bhaginī bhagavataḥ pādau śirasā vandete alpābādhamalpātaṅkaṃ laghūtthānaṃ balaṃ sukhavihāraṃ pṛcchata iti. sukhinyau bhavatāṃ te mahārāja somā ca bhaginī sakulā ca bhaginīti.
atha khalu rājā prasenajitkauśalo bhagavantametadavocat — śrutaṃ ma etadbhadanta śramaṇo gautama evamāha — nāsti sa śramaṇo vā brāhmaṇo vā yaḥ sarvajñaḥ sarvadarśyapariśeṣaṃ jñānadarśanaṃ pratijñāsyate, naitatsthānaṃ vidyata iti. ye te bhadanta evamāhuḥ — śramaṇo gautama evamāha — nāsti sa śramaṇo vā brāhmaṇo vā yaḥ sarvajñaḥ sarvadarśyapariśeṣaṃ jñānadarśanaṃ pratijñāsyate, naitatsthānaṃ vidyata iti, kaccitte bhadanta bhagavata uktavādino na ca bhagavantamabhūtenābhyācakṣate dharmasya cānudharmaṃ vyākurvanti na ca kaścitsahadhārmiko vādānuvādo garhyaṃ sthānamāgacchatīti? ye te mahārāja evamāhuḥ — śramaṇo gautama evamāha — nāsti sa śramaṇo vā brāhmaṇo vā yaḥ sarvajñaḥ sarvadarśyapariśeṣaṃ jñānadarśanaṃ pratijñāsyate, naitatsthānaṃ vidyata iti, na me ta uktavādino'bhyācakṣate ca punar māṃ te'satābhūteneti.
atha khalu rājā prasenajitkauśalo viṭaṭūbhaṃ senāpatimāmantrayata — ko nu khalu senāpata idaṃ kathāvastu rājāntaḥpure'bhyudāhārṣīditi? sañjayo mahārāja brāhmaṇa ākāśagotra iti. atha khalu rājā prasenajitkauśalo'nyataraṃ puruṣamāmantrayata — ehi tvamambhoḥ puruṣa mama vacanena sañjayaṃ brāhmaṇamākāśagotramāmantrayasva — rājā tvāṃ bhadanta prasenajitkauśala āmantrayata iti. evaṃ deveti khalu sa puruṣo rājñe prasenajite kauśalāya pratiśrutya yena sañjayo brāhmaṇa ākāśagotrastenopasamakramīt, upasaṅkramya sañjayaṃ brāhmaṇamākāśagotrametadavocat — rājā tvāṃ bhadanta prasenajitkauśala āmantrayata iti. atha khalu rājā prasenajitkauśalo bhagavantametadavocat — syānnu khalu bhadanta bhagavatānyadeva kiñcitsandhāya bhāṣitaṃ tacca jano'nyathāpi pratyāgacchet. yathā kathaṃ punar bhadanta bhagavānabhijānāti vācaṃ bhāṣitāmiti? evaṃ khalvahaṃ mahārājābhijānāmi vācaṃ bhāṣitām — nāsti sa śramaṇo vā brāhmaṇo vā yaḥ sakṛdeva sarvaṃ jñāsyati sarvaṃ drakṣyati, naitatsthānaṃ vidyata iti. heturūpaṃ bhadanta bhagavānāha, saheturūpaṃ bhadanta bhagavānāha — nāsti sa śramaṇo vā brāhmaṇo vā yaḥ sakṛdeva sarvaṃ jñāsyati sarvaṃ drakṣyati, naitatsthānaṃ vidyata iti. catvāra ime bhadanta varṇāḥ — kṣatriyā brāhmaṇā vaiśyāḥ śūdrāḥ. eṣāṃ nu khalu bhadanta caturṇāṃ varṇānāṃ syādviśeṣaḥ syānnānākaraṇamiti? catvāra ime mahārāja varṇāḥ — kṣatriyā brāhmaṇā vaiśyāḥ śūdrāḥ. eṣāṃ khalu mahārāja caturṇāṃ varṇānāṃ dvau varṇāvagramākhyāyete — kṣatriyāśca brāhmaṇāśca — yadidamabhivādanapratyutthānāñjalikarmasāmīcīkarmāṇīti. nāhaṃ bhadanta bhagavantaṃ dṛṣṭadhārmikaṃ pṛcchāmi, sāmparāyikamahaṃ bhadanta bhagavantaṃ pṛcchāmi. catvāra ime bhadanta varṇāḥ — kṣatriyā brāhmaṇā vaiśyāḥ śūdrāḥ. eṣāṃ nu khalu bhadanta caturṇāṃ varṇānāṃ syādviśeṣaḥ syānnānākaraṇamiti?
pañcemāni mahārāja pradhānīyāṅgāni. katamāni pañca? iha mahārāja bhikṣuḥ śraddho bhavati, śraddadhāti tathāgatasya bodhim — ityapi sa bhagavānarhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti, alpābādho bhavatyalpātaṅkaḥ samavipākinyā grahaṇyā samanvāgato nātiśītayā nātyuṣṇayā madhyamayā pradhānakṣamayā, aśaṭho bhavatyamāyāvī yathābhūtamātmānamāviṣkartā śāstari vā vijñeṣu vā sabrahmacāriṣu, ārabdhavīryo viharatyakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya kuśalānāṃ dharmāṇāmupasampade sthāmavāndṛḍhaparākramo'nikṣiptadhuraḥ kuśaleṣu dharmeṣu, prajñāvānbhavatyudayāstagāminyā prajñayā samanvāgata āryayā nairvedhikayā samyagduḥkhakṣayagāminyā — imāni khalu mahārāja pañca pradhānīyāṅgāni. catvāra ime mahārāja varṇāḥ — kṣatriyā brāhmaṇā vaiśyāḥ śūdrāḥ. te ca syurebhiḥ pañcabhiḥ pradhānīyāṅgaiḥ samanvāgatāḥ, atra punasteṣāṃ syāddīrgharātraṃ hitāya sukhāyeti. catvāra ime bhadanta varṇāḥ — kṣatriyā brāhmaṇā vaiśyāḥ śūdrāḥ. te ca syurebhiḥ pañcabhiḥ pradhānīyāṅgaiḥ samanvāgatāḥ, atra punasteṣāṃ bhadanta syādviśeṣaḥ syānnānākaraṇamiti? atra khalu teṣāmahaṃ mahārāja pradhānavaimātratāṃ vadāmi. tadyathāpi nāma mahārāja syātāṃ dvau hastidamyau vāśvadamyau vā godamyau vā sudāntau suvinītau, dvau hastidamyau vāśvadamyau vā godamyau vādāntāvavinītau. tatkiṃ manyase mahārāja yau tau dvau hastidamyau vāśvadamyau vā godamyau vā sudāntau suvinītau, api nu tau dāntāveva dāntakāraṇaṃ gacchetāṃ dāntāveva dāntabhūmiṃ samprāpnuyātāmiti? evaṃ bhadanta. yau punastau dvau hastidamyau vāśvadamyau vā godamyau vādāntāvavinītau, api nu tāvadāntāveva dāntakāraṇaṃ gacchetāmadāntāveva dāntabhūmiṃ samprāpnuyātāṃ tadyathāpi tau dvau hastidamyau vāśvadamyau vā godamyau vā sudāntau suvinītāviti? no hīdaṃ bhadanta. evameva khalu mahārāja yattacchraddhena prāptavyamalpābādhenāśaṭhenāmāyāvinārabdhavīryeṇa prajñāvatā, tadvatāśraddho bahvābādhaḥ śaṭho māyāvī kusīdo duṣprajñaḥ prāpsyatīti — naitatsthānaṃ vidyata iti.
heturūpaṃ bhadanta bhagavānāha, saheturūpaṃ bhadanta bhagavānāha. catvāra ime bhadanta varṇāḥ — kṣatriyā brāhmaṇā vaiśyāḥ śūdrāḥ. te ca syurebhiḥ pañcabhiḥ pradhānīyāṅgaiḥ samanvāgatāste ca syuḥ samyakpradhānāḥ, atra punasteṣāṃ bhadanta syādviśeṣaḥ syānnānākaraṇamiti? atra khalu teṣāmahaṃ mahārāja na kiñcinnānākaraṇaṃ vadāmi — yadidaṃ vimuktyā vimuktim. tadyathāpi mahārāja puruṣaḥ śuṣkaṃ śākakāṣṭhamādāyāgnimabhinirvartayettejaḥ prāduṣkuryāt, athāparaḥ puruṣaḥ śuṣkaṃ śālakāṣṭhamādāyāgnimabhinirvartayettejaḥ prāduṣkuryāt, athāparaḥ puruṣaḥ śuṣkamāmrakāṣṭhamādāyāgnimabhinirvartayettejaḥ prāduṣkuryāt, athāparaḥ puruṣaḥ śuṣkamudumbarakāṣṭhamādāyāgnimabhinirvartayettejaḥ prāduṣkuryāt. tatkiṃ manyase mahārāja syānnu khalu teṣāmagnīnāṃ nānādāruto'bhinirvṛttānāṃ kiñcinnānākaraṇamarciṣā vārcirvarṇena vā varṇamābhayā vābhāmiti? no hīdaṃ bhadanta. evameva khalu mahārāja yattattejo vīryānnirmathitaṃ pradhānābhinirvṛttaṃ nāhaṃ tatra kiñcinnānākaraṇaṃ vadāmi — yadidaṃ vimuktyā vimuktimiti. heturūpaṃ bhadanta bhagavānāha, saheturūpaṃ bhadanta bhagavānāha. kiṃ punar bhadanta santi devā iti? kiṃ punastvaṃ mahārāja evaṃ vadasi — kiṃ punar bhadanta santi devā iti? yadi vā te bhadanta devā āgantāra itthatvaṃ yadi vānāgantāra itthatvamiti? ye te mahārāja devāḥ savyābādhāste devā āgantāra itthatvaṃ, ye te devā avyābādhāste devā anāgantāra itthatvamiti.
evamukte viṭaṭūbhaḥ senāpatirbhagavantametadavocat — ye te bhadanta devāḥ savyābādhā āgantāra itthatvaṃ te devā ye te devā avyābādhā anāgantāra itthatvaṃ tāndevāṃstasmātsthānāccyāvayiṣyanti vā pravrājayiṣyanti veti?
atha khalvāyuṣmata ānandasyaitadabhavat — ayaṃ khalu viṭaṭūbhaḥ senāpatī rājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasya putraḥ, ahaṃ bhagavataḥ putraḥ. ayaṃ khalu kālo yatputraḥ putreṇa mantrayeteti. atha khalvāyuṣmānānando viṭaṭūbhaṃ senāpatimāmantrayata — tena hi senāpate tvāmevātra pratiprakṣyāmi, yathā te kṣameta tathā tadvyākuryāḥ. tatkiṃ manyase senāpate yāvadrājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasya vijitaṃ yatra ca rājā prasenajitkauśala aiśvaryādhipatyaṃ rājyaṃ kārayati, prabhavati tatra rājā prasenajitkauśalaḥ śramaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā puṇyavantaṃ vāpuṇyavantaṃ vā brahmacaryavantaṃ vābrahmacaryavantaṃ vā tasmātsthānāccyāvayituṃ vā pravrājayituṃ veti? yāvadbho rājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasya vijitaṃ yatra ca rājā prasenajitkauśala aiśvaryādhipatyaṃ rājyaṃ kārayati, prabhavati tatra rājā prasenajitkauśalaḥ śramaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā puṇyavantaṃ vāpuṇyavantaṃ vā brahmacaryavantaṃ vābrahmacaryavantaṃ vā tasmātsthānāccyāvayituṃ vā pravrājayituṃ veti.
tatkiṃ manyase senāpate yāvadrājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasyāvijitaṃ yatra ca rājā prasenajitkauśalo naiśvaryādhipatyaṃ rājyaṃ kārayati, tatra prabhavati rājā prasenajitkauśalaḥ śramaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā puṇyavantaṃ vāpuṇyavantaṃ vā brahmacaryavantaṃ vābrahmacaryavantaṃ vā tasmātsthānāccyāvayituṃ vā pravrājayituṃ veti? yāvadbho rājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasyāvijitaṃ yatra ca rājā prasenajitkauśalo naiśvaryādhipatyaṃ rājyaṃ kārayati, na tatra prabhavati rājā prasenajitkauśalaḥ śramaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā puṇyavantaṃ vāpuṇyavantaṃ vā brahmacaryavantaṃ vābrahmacaryavantaṃ vā tasmātsthānāccyāvayituṃ vā pravrājayituṃ veti.
tatkiṃ manyase senāpate śrutāste devāstrāyastriṃśā iti? evaṃ bhoḥ, śrutā me devāstrāyastriṃśāḥ, ihāpi bhavatā rājñā prasenajitā kauśalena śrutā devāstrāyastriṃśā iti. tatkiṃ manyase senāpate prabhavati rājā prasenajitkauśalo devāṃstrāyastriṃśāṃstasmātsthānāccyāvayituṃ vā pravrājayituṃ veti? darśanāyāpi bho rājā prasenajitkauśalo devāṃstrāyastriṃśānna prabhavati, kutaḥ punastasmātsthānāccyāvayiṣyati vā pravrājayiṣyati veti? evameva khalu senāpate ye te devāḥ savyābādhā āgantāra itthatvaṃ te devā ye te devā avyābādhā anāgantāra itthatvaṃ tāndevāndarśanāyāpi na prabhavanti, kutaḥ punastasmātsthānāccyāvayiṣyanti vā pravrājayiṣyanti veti?
atha khalu rājā prasenajitkauśalo bhagavantametadavocat — ko nāmāyaṃ bhadanta bhikṣuriti? ānando nāma mahārājeti. ānando vata bho ānandarūpo vata bhoḥ. heturūpaṃ bhadantāyuṣmānānanda āha, saheturūpaṃ bhadantāyuṣmānānanda āha. kiṃ punar bhadantāsti brahmeti? kiṃ punastvaṃ mahārāja evaṃ vadasi — kiṃ punar bhadantāsti brahmeti? yadi vā sa bhadanta brahmāgantetthatvaṃ yadi vānāgantetthatvamiti? yaḥ sa mahārāja brahmā savyābādhaḥ sa brahmāgantetthatvaṃ, yaḥ sa brahmāvyābādhaḥ sa brahmānāgantetthatvamiti. atha khalvanyataraḥ puruṣo rājānaṃ prasenajitaṃ kauśalametadavocat — sañjayo mahārāja brāhmaṇa ākāśagotra āgata iti. atha khalu rājā prasenajitkauśalaḥ sañjayaṃ brāhmaṇamākāśagotrametadavocat — ko nu khalu brāhmaṇa idaṃ kathāvastu rājāntaḥpure'bhyudāhārṣīditi? viṭaṭūbho mahārāja senāpatiriti. viṭaṭūbhaḥ senāpatirevamāha — sañjayo mahārāja brāhmaṇa ākāśagotra iti. atha khalvanyataraḥ puruṣo rājānaṃ prasenajitaṃ kauśalametadavocat — yānakālo mahārājeti.
atha khalu rājā prasenajitkauśalo bhagavantametadavocat — sarvajñatāṃ vayaṃ bhadanta bhagavantamaprākṣma, sarvajñatāṃ bhagavānvyākārṣīt, tacca punarasmabhyaṃ rocate caiva kṣamate ca, tena ca sma āttamanasaḥ. cāturvarṇyaśuddhiṃ vayaṃ bhadanta bhagavantamaprākṣma, cāturvarṇyaśuddhiṃ bhagavānvyākārṣīt, tacca punarasmabhyaṃ rocate caiva kṣamate ca, tena ca sma āttamanasaḥ. adhidevānvayaṃ bhadanta bhagavantamaprākṣma, adhidevānbhagavānvyākārṣīt, tacca punarasmabhyaṃ rocate caiva kṣamate ca, tena ca sma āttamanasaḥ. adhibrahmāṇaṃ vayaṃ bhadanta bhagavantamaprākṣma, adhibrahmāṇaṃ bhagavānvyākārṣīt, tacca punarasmabhyaṃ rocate caiva kṣamate ca, tena ca sma āttamanasaḥ. yadyadeva ca vayaṃ bhagavantamaprākṣma tattadeva bhagavānvyākārṣīt, tacca punarasmabhyaṃ rocate caiva kṣamate ca, tena ca sma āttamanasaḥ. hanta cedānīṃ vayaṃ bhadanta gacchāmaḥ, bahukṛtyā vayaṃ bahukaraṇīyā iti. yasyedānīṃ tvaṃ mahārāja kālaṃ manyasa iti. atha khalu rājā prasenajitkauśalo bhagavato bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanādbhagavantamabhivādya pradakṣiṇīkṛtya prākramīt.
karṇakasthalasūtraṃ niṣṭhitaṃ daśamam.
rājavargo niṣṭhitaścaturthaḥ.
tasyoddānam —
ghaṭikāro rāṣṭrapālo maghadevaśca mādhuryam. bodhiraṅgulimālaśca priyajātaṃ bāhītikam. dharmacaityīyasūtraṃ ca daśamaṃ karṇakasthalam..