Summary: The aged and eminent brāhmaṇa Brahmāyu dispatches his pupil Uttara to verify whether the Buddha possesses the thirty-two physical marks of a Great Man (mahāpuruṣalakṣaṇas) and exemplary deportment in daily activities. Convinced by Uttara’s exhaustive report, Brahmāyu personally encounters the Master, receives the gradual discourse on the Four Noble Truths, and attains anāgāmin status before his death.
मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे पञ्चमे ब्राह्मणवर्गे ब्रह्मायुःसूत्रं प्रथमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्विदेहेषु चारिकां चरति स्म महता भिक्षुसङ्घेन सार्धं पञ्चमात्रैर्भिक्षुशतैः। तेन खलु पुनः समयेन ब्रह्मायुर्ब्राह्मणो मिथिलायां प्रतिवसति स्म जीर्णो वृद्धो महल्लकोऽध्वगतो वयोऽनुप्राप्तो विंशतिवर्षशतिको जात्या त्रयाणां वेदानां पारगः सनिघण्टुकैटभानां साक्षरप्रभेदानामितिहासपञ्चमानाम्, पदको वैयाकरणो लोकायतमहापुरुषलक्षणेष्वनवयः। अश्रौषीत्खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणः — श्रमणः खलु, भोः, गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात्प्रव्रजितो विदेहेषु चारिकां चरति महता भिक्षुसङ्घेन सार्धं पञ्चमात्रैर्भिक्षुशतैः। तं खलु पुनर्भवन्तं गौतममेवं कल्याणः कीर्तिशब्दोऽभ्युद्गतः — इत्यपि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति। स इमं लोकं सदेवकं समारकं सब्रह्मकं सश्रमणब्राह्मणीं प्रजां सदेवमानुषीं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयति। स धर्मं देशयत्यादिकल्याणं मध्येकल्याणं पर्यवसानकल्याणं सार्थं सव्यञ्जनम्, केवलपरिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं प्रकाशयति। साधु खलु पुनस्तथारूपाणामर्हतां दर्शनं भवतीति।
तेन खलु पुनः समयेन ब्रह्मायुषो ब्राह्मणस्योत्तरो नाम माणवोऽन्तेवास्यभूत्त्रयाणां वेदानां पारगः सनिघण्टुकैटभानां साक्षरप्रभेदानामितिहासपञ्चमानाम्, पदको वैयाकरणो लोकायतमहापुरुषलक्षणेष्वनवयः। अथ खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मण उत्तरं माणवमामन्त्रयत — अयं तातोत्तर श्रमणो गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात्प्रव्रजितो विदेहेषु चारिकां चरति महता भिक्षुसङ्घेन सार्धं पञ्चमात्रैर्भिक्षुशतैः। तं खलु पुनर्भवन्तं गौतममेवं कल्याणः कीर्तिशब्दोऽभ्युद्गतः — इत्यपि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धः (पूर्ववत्) साधु खलु पुनस्तथारूपाणामर्हतां दर्शनं भवतीति। एहि त्वं तातोत्तर येन श्रमणो गौतमस्तेनोपसङ्क्रम; उपसङ्क्रम्य श्रमणं गौतमं जानीहि यदि वा तं भवन्तं गौतमं तथा सन्तमेव शब्दोऽभ्युद्गतो यदि वा नो तथा; यदि वा स भवान्गौतमस्तादृशो यदि वा न तादृशः। तथा वयं तं भवन्तं गौतमं वेत्स्याम इति। यथा कथं पुनरहम्, भोः, तं भवन्तं गौतमं ज्ञास्यामि यदि वा तं भवन्तं गौतमं तथा सन्तमेव शब्दोऽभ्युद्गतो यदि वा नो तथा; यदि वा स भवान्गौतमस्तादृशो यदि वा न तादृश इति? आगतानि खलु तातोत्तरास्माकं मन्त्रेषु द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणानि, यैः समन्वागतस्य महापुरुषस्य द्वे एव गती भवतोऽनन्ये। स चेदगारमध्यावसति, राजा भवति चक्रवर्ती धार्मिको धर्मराजश्चातुरन्तो विजितवान्जनपदस्थावर्यप्राप्तः सप्तरत्नसमन्वागतः। तस्येमानि सप्त रत्नानि भवन्ति, तद्यथा — चक्ररत्नम्, हस्तिरत्नम्, अश्वरत्नम्, मणिरत्नम्, स्त्रीरत्नम्, गृहपतिरत्नम्, परिणायकरत्नमेव सप्तमम्। परःसहस्रं खलु पुनरस्य पुत्रा भवन्ति शूरा वीराङ्गरूपाः परसेनाप्रमर्दनाः। स इमां पृथिवीं सागरपर्यन्तामदण्डेनाशस्त्रेण धर्मेणाभिविजित्याध्यावसति। स चेत्खलु पुनरगारादनगारिकां प्रव्रजति, अर्हन्भवति सम्यक्सम्बुद्धो लोके विवृत्तच्छदः। अहं खलु पुनस्तातोत्तर मन्त्राणां दाता; त्वं मन्त्राणां प्रतिग्रहीतेति।
एवं भोरिति खलूत्तरो माणवो ब्रह्मायुषे ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्योत्थायासनाद्ब्रह्मायुषं ब्राह्मणमभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य विदेहेषु येन भगवांस्तेन चारिकां प्राक्रमीत्। अनुपूर्वेण चारिकां चरन्येन भगवांस्तेनोपासङ्क्रमीत्; उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलूत्तरो माणवो भगवतः काये द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणानि समन्वैषीत्। अद्राक्षीत्खलूत्तरो माणवो भगवतः काये द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणानि, भूयसा स्थापयित्वा द्वे। द्वयोर्महापुरुषलक्षणयोरकाङ्क्षद्व्यचिकित्सन्नाध्यमुच्यत न समप्रसीदत् — कोशावहिते च वस्त्रगुह्ये, प्रभूतजिह्वतायां च। अथ खलु भगवत एतदभूत् — पश्यति खलु ममायमुत्तरो माणवो द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणानि, भूयसा स्थापयित्वा द्वे। द्वयोर्महापुरुषलक्षणयोः काङ्क्षति विचिकित्सति नाधिमुच्यते न सम्प्रसीदति — कोशावहिते च वस्त्रगुह्ये, प्रभूतजिह्वतायां चेति। अथ खलु भगवांस्तथारूपमृद्ध्यभिसंस्कारमभ्यसंस्कारीद्यथाद्राक्षीदुत्तरो माणवो भगवतः कोशावहितं वस्त्रगुह्यम्। अथ खलु भगवान्जिह्वां निर्णाम्योभे अपि कर्णस्रोतसी अन्वमार्क्षीत्प्रत्यमार्क्षीत्; उभे अपि नासिकास्रोतसी अन्वमार्क्षीत्प्रत्यमार्क्षीत्; केवलमपि ललाटमण्डलं जिह्वयाचच्छदत्। अथ खलूत्तरस्य माणवस्यैतदभूत् — समन्वागतः खलु श्रमणो गौतमो द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणैः। यन्नूनमहं श्रमणं गौतममनुबध्नीयाम्, ईर्यापथमस्य पश्येयमिति। अथ खलूत्तरो माणवः सप्त मासान्भगवन्तमन्वबन्धीच्छायेवानपायिनी।
अथ खलूत्तरो माणवः सप्तानां मासानामत्ययेन विदेहेषु येन मिथिला तेन चारिकां प्राक्रमीत्। अनुपूर्वेण चारिकां चरन्येन मिथिला येन ब्रह्मायुर्ब्राह्मणस्तेनोपासङ्क्रमीत्; उपसङ्क्रम्य ब्रह्मायुषं ब्राह्मणमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णं खलूत्तरं माणवं ब्रह्मायुर्ब्राह्मण एतदवोचत् — कच्चित्तातोत्तर तं भवन्तं गौतमं तथा सन्तमेव शब्दोऽभ्युद्गतो नान्यथा? कच्चित्पुनः स भवान्गौतमस्तादृशो नान्यादृश इति? तथा सन्तमेव, भोः, तं भवन्तं गौतमं शब्दोऽभ्युद्गतो नान्यथा; तादृश एव स भवान्गौतमो नान्यादृशः। समन्वागतश्च स भवान्गौतमो द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणैः।
सुप्रतिष्ठितपादः खलु पुनर्भवान्गौतमः; इदमपि तस्य भवतो गौतमस्य महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणं भवति।
अधस्तात्खलु पुनस्तस्य भवतो गौतमस्य पादतलयोश्चक्रे जाते सहस्रारे सनेमिके सनाभिके सर्वाकारपरिपूर्णे (पूर्ववत्)।
आयतपार्ष्णिः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
दीर्घाङ्गुलिः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
मृदुतरुणहस्तपादः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
जालहस्तपादः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
उत्सङ्गपादः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
एणीजङ्घः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
स्थितः खलु पुनः स भवान्गौतमोऽनवनमन्नुभाभ्यां पाणितलाभ्यां जानुनी परिमृशति परिमार्ष्टि (पूर्ववत्)।
कोशावहितवस्त्रगुह्यः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
सुवर्णवर्णः खलु पुनः स भवान्गौतमः काञ्चनसन्निभत्वक् (पूर्ववत्)।
सूक्ष्मच्छविः खलु पुनः स भवान्गौतमः। सूक्ष्मत्वाच्छवे रजोजल्लं काये नोपलिप्यते (पूर्ववत्)।
एकैकलोमा खलु पुनः स भवान्गौतमः; एकैकानि लोमानि लोमकूपेषु जातानि (पूर्ववत्)।
ऊर्ध्वाग्रलोमा खलु पुनः स भवान्गौतमः; ऊर्ध्वाग्राणि लोमानि जातानि नीलान्यञ्जनवर्णानि कुण्डलावर्तानि दक्षिणावर्तकजातानि (पूर्ववत्)।
ब्रह्मर्जुगात्रः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
सप्तोत्सदः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
सिंहपूर्वार्धकायः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
चितान्तरांसः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
न्यग्रोधपरिमण्डलः खलु पुनः स भवान्गौतमः; यावानस्य कायस्तावानस्य व्यामः, यावानस्य व्यामस्तावानस्य कायः (पूर्ववत्)।
समवृत्तस्कन्धः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
रसाग्रसर्गी खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
सिंहहनुः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
चत्वारिंशद्दन्तः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
समदन्तः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
अविरलदन्तः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
सुशुक्लदंष्ट्रः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
प्रभूतजिह्वः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
ब्रह्मस्वरः खलु पुनः स भवान्गौतमः कलविङ्कभाणी (पूर्ववत्)।
अभिनीलनेत्रः खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
गोपक्ष्मा खलु पुनः स भवान्गौतमः (पूर्ववत्)।
ऊर्णा खलु पुनरस्य भवतो गौतमस्य भ्रुवोरन्तरे जातावदाता मृदुतूलसन्निभा (पूर्ववत्)।
उष्णीषशीर्षः खलु पुनः स भवान्गौतमः; इदमपि तस्य भवतो गौतमस्य महापुरुषस्य महापुरुषलक्षणं भवति।
एभिः खलु, भोः, स भवान्गौतमो द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणैः समन्वागतः।
गच्छन्खलु पुनः स भवान्गौतमो दक्षिणेनैव पादेन प्रथमं प्रक्रमते। स नातिदूरे पादमुद्धरति, नात्यासन्ने पादं निक्षिपति; स नातिशीघ्रं गच्छति, नातिशनैर्गच्छति; न चाष्ठीवताष्ठीवन्तं सङ्घट्टयन्गच्छति, न च गुल्फेन गुल्फं सङ्घट्टयन्गच्छति। स गच्छन्न सक्थ्युन्नामयति, न सक्थ्यवनामयति; न सक्थि सन्नामयति, न सक्थि विनामयति। गच्छतः खलु पुनस्तस्य भवतो गौतमस्याधरकाय एवेङ्गते, न च कायबलेन गच्छति। अवलोकयन्खलु पुनः स भवान्गौतमः सर्वकायेनैवावलोकयति; स नोर्ध्वमुल्लोकयति, नाधोऽवलोकयति; न च विप्रेक्षमाणो गच्छति, युगमात्रं च प्रेक्षते; ततश्चास्योत्तरमनावृतं ज्ञानदर्शनं भवति। सोऽन्तर्गृहं प्रविशन्न कायमुन्नामयति, न कायमवनामयति; न कायं सन्नामयति, न कायं विनामयति। स नातिदूरे नात्यासन्न आसनस्य परिवर्तते, न च पाणिनालम्ब्यासने निषीदति, न चासने कायं प्रक्षिपति। सोऽन्तर्गृहे निषण्णः सन्न हस्तकौकृत्यमापद्यते, न पादकौकृत्यमापद्यते; नाष्ठीवत्यष्ठीवन्तमारोप्य निषीदति; न च गुल्फे गुल्फमारोप्य निषीदति; न च पाणिना हनुमुपधाय निषीदति। सोऽन्तर्गृहे निषण्णः सन्न स्तभ्यते न कम्पते न व्यथते न परित्रस्यति। सोऽस्तम्भ्यकम्प्यव्यथ्यपरित्रासी विगतलोमहर्षः। विवेकवृत्तश्च स भवान्गौतमोऽन्तर्गृहे निषण्णो भवति। स पात्रोदकं प्रतिगृह्णन्न पात्रमुन्नामयति, न पात्रमवनामयति; न पात्रं सन्नामयति, न पात्रं विनामयति। स पात्रोदकं प्रतिगृह्णाति नातिस्तोकं नातिबहु। स न खुलुखुलुकारकं पात्रं धावति, न सम्परिवर्तकं पात्रं धावति, न पात्रं भूमौ निक्षिप्य हस्तौ धावति; हस्तयोर्धौतयोः पात्रं धौतं भवति, पात्रे धौते हस्तौ धौतौ भवतः। स पात्रोदकमुत्सृजति नातिदूरे नात्यासन्ने, न च विप्रकिरन्। स ओदनं प्रतिगृह्णन्न पात्रमुन्नामयति, न पात्रमवनामयति; न पात्रं सन्नामयति, न पात्रं विनामयति। स ओदनं प्रतिगृह्णाति नातिस्तोकं नातिबहु। व्यञ्जनं खलु पुनर्भवान्गौतमो व्यञ्जनमात्रयाहरति, न च व्यञ्जनेनालोपमतिनामयति। द्विस्त्रिः खलु भवान्गौतमो मुख आलपं सम्परिवर्त्याभ्यवहरति; न चास्य काचिदोदनमज्जासम्भिन्ना कायं प्रविशति, न चास्य काचिदोदनमज्जा मुखेऽवशिष्टा भवति; अथापरमालोपमुपनामयति। रसप्रतिसंवेदी खलु पुनः स भवान्गौतम आहारमाहरति, नो च रसरागप्रतिसंवेदी।
अष्टाङ्गसमन्वागतं खलु पुनः स भवान्गौतम आहारमाहरति — नैव दवाय, न मदाय, न मण्डनाय, न विभूषणाय, यावदेवास्य कायस्य स्थितये यापनायै, विहिंसोपरतये ब्रह्मचर्यानुग्रहाय — इति पुराणां च वेदनां प्रतिहनिष्यामि नवां च वेदनां नोत्पादयिष्यामि, यात्रा च मे भविष्यत्यनवद्यता च स्पर्शविहारश्चेति। स भुक्तवान्पात्रोदकं प्रतिगृह्णन्न पात्रमुन्नामयति, न पात्रमवनामयति; न पात्रं सन्नामयति, न पात्रं विनामयति। स पात्रोदकं प्रतिगृह्णाति नातिस्तोकं नातिबहु। स न खुलुखुलुकारकं पात्रं धावति, न सम्परिवर्तकं पात्रं धावति, न पात्रं भूमौ निक्षिप्य हस्तौ धावति; हस्तयोर्धौतयोः पात्रं धौतं भवति, पात्रे धौते हस्तौ धौतौ भवतः। स पात्रोदकमुत्सृजति नातिदूरे नात्यासन्ने, न च विप्रकिरन्। स भुक्तवान्न पात्रं भूमौ निक्षिपति नातिदूरे नात्यासन्ने, न चानर्थिकः पात्रेण भवति, न चातिवेलानुरक्षी पात्रे। स भुक्तवान्मुहूर्तं तूष्णीं निषीदति, न चानुमोदनस्य कालमतिनामयति। स भुक्तवाननुमोदते, न तद्भक्तं गर्हते, नान्यद्भक्तं प्रतिकाङ्क्षति; अन्यदस्तु धार्मिक्या कथया तां परिषदं सन्दर्शयति समादापयति समुत्तेजयति सम्प्रहर्षयति। स तां परिषदं धार्मिक्या कथया सन्दर्श्य समादाप्य समुत्तेज्य सम्प्रहर्ष्योत्थायासनात्प्रक्रमते। स नातिशीघ्रं गच्छति, नातिशनैर्गच्छति, न च मोक्तुकामो गच्छति; न च तस्य भवतो गौतमस्य काये चीवरमत्युत्कृष्टं भवति न चात्यपकृष्टम्, न च काय आलग्नं न च कायादपकृष्टम्; न च तस्य भवतो गौतमस्य कायाद्वातश्चीवरमपवहति; न च तस्य भवतो गौतमस्य काये रजोजल्लमुपलिप्यते। स आरामगतो निषीदति प्रज्ञप्त आसने। निषद्य पादौ प्रक्षालयति; न च स भवान्गौतमः पादमण्डनानुयोगमनुयुक्तो विहरति। स पादौ प्रक्षाल्य निषीदति पर्यङ्कमाभुज्यर्जुं कायं प्रणिधाय प्रतिमुखीं स्मृतिमुपस्थाप्य। स नैवात्मव्याबाधाय चेतयते, न परव्याबाधाय चेतयते, नोभयव्याबाधाय चेतयते; आत्महितपरहितोभयहितसर्वलोकहितमेव स भवान्गौतमश्चिन्तयन्निषण्णो भवति। स आरामगतः परिषदि धर्मं देशयति, न तां परिषदमुत्सादयति, न तां परिषदमपसादयति; अन्यदस्तु धार्मिक्या कथया तां परिषदं सन्दर्शयति समादापयति समुत्तेजयति सम्प्रहर्षयति।
अष्टाङ्गसमन्वागतः खलु पुनरस्य भवतो गौतमस्य मुखतो घोषो निश्चरति — विसृष्टश्च, विज्ञेयश्च, मञ्जुश्च, श्रवणीयश्च, बिन्दुश्चाविसारी च, गम्भीरश्च, निन्नादी च। यथापरिषदं खलु पुनः स भवान्गौतमः स्वरेण विज्ञापयति, न चास्य बहिः परिषदो घोषो निश्चरति। ते तेन भवता गौतमेन धार्मिक्या कथया सन्दर्शिताः समादापिताः समुत्तेजिताः सम्प्रहर्षिता उत्थायासनात्प्रक्रमन्तेऽवलोकयन्त एवाविजहदात्मानः। अद्राक्ष्म खलु वयम्, भोः, तं भवन्तं गौतमं गच्छन्तम्, अद्राक्ष्म स्थितम्, अद्राक्ष्मान्तर्गृहं प्रविशन्तम्, अद्राक्ष्मान्तर्गृहे निषण्णं तूष्णीम्भूतम्, अद्राक्ष्मान्तर्गृहे भुञ्जानम्, अद्राक्ष्म भुक्तवन्तं निषण्णं तूष्णीम्भूतम्, अद्राक्ष्म भुक्तवन्तमनुमोदमानम्, अद्राक्ष्मारामं गच्छन्तम्, अद्राक्ष्मारामगतं निषण्णं तूष्णीम्भूतम्, अद्राक्ष्मारामगतं परिषदि धर्मं देशयन्तम्। ईदृशश्चेदृशश्च स भवान्गौतमः, ततश्च भूयानिति।
एवमुक्ते ब्रह्मायुर्ब्राह्मण उत्थायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य त्रिरुदानमुदानैषीत् —
नमस्तस्मै भगवतेऽर्हते सम्यक्सम्बुद्धाय।
नमस्तस्मै भगवतेऽर्हते सम्यक्सम्बुद्धाय।
नमस्तस्मै भगवतेऽर्हते सम्यक्सम्बुद्धायाति।
अप्येव नाम वयं कदाचित्कर्हिचित्तेन भवता गौतमेन समागच्छेम! अप्येव नाम स्यात्कश्चिदेव कथासल्लाप इति!
अथ खलु भगवान्विदेहेष्वनुपूर्वेण चारिकां चरन्येन मिथिला तदवासरत्। तत्र खलु भगवान्मिथिलायां विहरति स्म मघदेवाम्रवने। अश्रौषुः खलु मैथिलेयका ब्राह्मणगृहपतयः — श्रमणः खलु, भोः, गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात्प्रव्रजितो विदेहेषु चारिकां चरन्महता भिक्षुसङ्घेन सार्धं पञ्चमात्रैर्भिक्षुशतैर्मिथिलामनुप्राप्तः, मिथिलायां विहरति मघदेवाम्रवने। तं खलु पुनर्भवन्तं गौतममेवं कल्याणः कीर्तिशब्दोऽभ्युद्गतः — इत्यपि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति। स इमं लोकं सदेवकं समारकं सब्रह्मकं सश्रमणब्राह्मणीं प्रजां सदेवमानुषीं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयति। स धर्मं देशयत्यादिकल्याणं मध्येकल्याणं पर्यवसानकल्याणं सार्थं सव्यञ्जनम्, केवलपरिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं प्रकाशयति। साधु खलु पुनस्तथारूपाणामर्हतां दर्शनं भवतीति।
अथ खलु मैथिलेयका ब्राह्मणगृहपतयो येन भगवांस्तेनोपासङ्क्रमिषुः; उपसङ्क्रम्याप्येके भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन्; अप्येके भगवता सार्धं सममोदिषत, सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदन्; अप्येके येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्यैकान्ते न्यषदन्; अप्येके भगवतः सन्तिके नामगोत्रं श्रावयित्वैकान्ते न्यषदन्; अप्येके तूष्णीम्भूता एकान्ते न्यषदन्।
अश्रौषीत्खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणः — श्रमणः खलु, भोः, गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात्प्रव्रजितो मिथिलामनुप्राप्तः, मिथिलायां विहरति मघदेवाम्रवन इति। अथ खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणः सम्बहुलैः श्रावकैः सार्धं येन मघदेवाम्रवनं तेनोपासङ्क्रमीत्। अथ खलु ब्रह्मायुषो ब्राह्मणस्याविदूर आम्रवनस्यैतदभूत् — न खलु म एतत्प्रतिरूपं योऽहं पूर्वमप्रतिसंविदितः श्रमणं गौतमं दर्शनायोपसङ्क्रमेयमिति। अथ खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणोऽन्यतरं माणवकमामन्त्रयत — एहि त्वं माणवक येन श्रमणो गौतमस्तेनोपसङ्क्रम; उपसङ्क्रम्य मम वचनेन श्रमणं गौतममल्पाबाधमल्पातङ्कं लघूत्थानं बलं स्पर्शविहारं पृच्छ — ब्रह्मायुः, भो गौतम, ब्राह्मणो भवन्तं गौतममल्पाबाधमल्पातङ्कं लघूत्थानं बलं स्पर्शविहारं पृच्छतीति। एवं च वद — ब्रह्मायुः, भो गौतम, ब्राह्मणो जीर्णो वृद्धो महल्लकोऽध्वगतो वयोऽनुप्राप्तो विंशतिवर्षशतिको जात्या त्रयाणां वेदानां पारगः सनिघण्टुकैटभानां साक्षरप्रभेदानामितिहासपञ्चमानाम्, पदको वैयाकरणो लोकायतमहापुरुषलक्षणेष्वनवयः। यावन्तः, भोः, ब्राह्मणगृहपतयो मिथिलायां प्रतिवसन्ति, ब्रह्मायुस्तेषां ब्राह्मणोऽग्र आख्यायते — यदिदं भोगैः; ब्रह्मायुस्तेषां ब्राह्मणोऽग्र आख्यायते — यदिदं मन्त्रैः; ब्रह्मायुस्तेषां ब्राह्मणोऽग्र आख्यायते — यदिदमायुषा चैव यशसा च। स भवतो गौतमस्य दर्शनकाम इति।
एवं भोरिति खलु स माणवको ब्रह्मायुषे ब्राह्मणाय प्रतिश्रुत्य येन भगवांस्तेनोपासङ्क्रमीत्; उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्तेऽस्थात्। एकान्ते स्थितः खलु स माणवको भगवन्तमेतदवोचत् — ब्रह्मायुः, भो गौतम, ब्राह्मणो भवन्तं गौतममल्पाबाधमल्पातङ्कं लघूत्थानं बलं स्पर्शविहारं पृच्छति; एवं च वदति — ब्रह्मायुः, भो गौतम, ब्राह्मणो जीर्णो वृद्धो महल्लकोऽध्वगतो वयोऽनुप्राप्तो विंशतिवर्षशतिको जात्या त्रयाणां वेदानां पारगः सनिघण्टुकैटभानां साक्षरप्रभेदानामितिहासपञ्चमानाम्, पदको वैयाकरणो लोकायतमहापुरुषलक्षणेष्वनवयः। यावन्तः, भोः, ब्राह्मणगृहपतयो मिथिलायां प्रतिवसन्ति, ब्रह्मायुस्तेषां ब्राह्मणोऽग्र आख्यायते — यदिदं भोगैः; ब्रह्मायुस्तेषां ब्राह्मणोऽग्र आख्यायते — यदिदं मन्त्रैः; ब्रह्मायुस्तेषां ब्राह्मणोऽग्र आख्यायते — यदिदमायुषा चैव यशसा च। स भवतो गौतमस्य दर्शनकाम इति। यस्येदानीं माणव ब्रह्मायुर्ब्राह्मणः कालं मन्यत इति। अथ खलु स माणवको येन ब्रह्मायुर्ब्राह्मणस्तेनोपासङ्क्रमीत्; उपसङ्क्रम्य ब्रह्मायुषं ब्राह्मणमेतदवोचत् — कृतावकाशः खल्वस्मि भवता श्रमणेन गौतमेन। यस्येदानीं भवान्कालं मन्यत इति।
अथ खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणो येन भगवांस्तेनोपासङ्क्रमीत्। अद्राक्षीत्खलु सा परिषद्ब्रह्मायुषं ब्राह्मणं दूरत एवागच्छन्तम्। दृष्ट्वोपरम्यावकाशमकार्षीद्यथा तज्ज्ञातस्य यशस्विनः। अथ खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणस्तां परिषदमतेदवोचत् — अलम्, भोः! निषीदत यूयं स्व आसने। इहाहं श्रमणस्य गौतमस्य सन्तिके निषत्स्यामीति।
अथ खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणो येन भगवांस्तेनोपासङ्क्रमीत्; उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणो भगवतः काये द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणानि समन्वैषीत्। अद्राक्षीत्खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणो भगवतः काये द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणानि, भूयसा स्थापयित्वा द्वे। द्वयोर्महापुरुषलक्षणयोरकाङ्क्षद्व्यचिकित्सन्नाध्यमुच्यत न समप्रसीदत् — कोशावहिते च वस्त्रगुह्ये, प्रभूतजिह्वतायां च। अथ खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणो भगवन्तं गाथाभिरध्यभाषिष्ट —
यद्द्वात्रिंशदिति श्रुतं महापुरुषलक्षणम्। तेषां द्वे नैव पश्यामि भवत्काये तु गौतम॥
कच्चित्कोशावहितं ते वस्त्रगुह्यं नरोत्तम। नारीसमानसाह्वया कच्चिज्जिह्वा न दर्शिका॥
कच्चित्प्रभूतजिह्वोऽसि यथा तद्विद्महे वयम्। निर्णामयैतत्प्रभूतं काङ्क्षां विनय नो ऋषे॥
दृष्टधर्महितार्थाय सम्परायसुखाय च। कृतावकाशाः पृच्छामो यत्किञ्चिदभिप्रार्थितमिति॥
अथ खलु भगवत एतदभूत् — पश्यति खलु ममायं ब्रह्मायुर्ब्राह्मणो द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणानि, भूयसा स्थापयित्वा द्वे। द्वयोर्महापुरुषलक्षणयोः काङ्क्षति विचिकित्सति नाधिमुच्यते न सम्प्रसीदति — कोशावहिते च वस्त्रगुह्ये, प्रभूतजिह्वतायां चेति। अथ खलु भगवांस्तथारूपमृद्ध्यभिसंस्कारमभ्यसंस्कारीद्यथाद्राक्षीद्ब्रह्मायुर्ब्राह्मणो भगवतः कोशावहितं वस्त्रगुह्यम्। अथ खलु भगवान्जिह्वां निर्णाम्योभे अपि कर्णस्रोतसी अन्वमार्क्षीत्प्रत्यमार्क्षीत्; उभे अपि नासिकास्रोतसी अन्वमार्क्षीत्प्रत्यमार्क्षीत्; केवलमपि ललाटमण्डलं जिह्वयाचच्छदत्। अथ खलु भगवान्ब्रह्मायुषं ब्राह्मणं गाथाभिः प्रत्यभाषिष्ट —
यत्ते द्वात्रिंशदिति श्रुतं महापुरुषलक्षणम्। सर्वं तन्मम कायेऽस्ति मा ते काङ्क्षाभूद्ब्राह्मण॥
अभिज्ञेयमभिज्ञातं भावयितव्यं भावितम्। प्रहातव्यं प्रहीणं मे तस्माद्बुद्धोऽस्मि ब्राह्मण॥
दृष्टधर्महितार्थाय सम्परायसुखाय च। कृतावकाशः पृच्छस्व यत्किञ्चिदभिप्रार्थितमिति॥
अथ खलु ब्रह्मायुषो ब्राह्मणस्यैतदभूत् — कृतावकाशः खल्वस्मि श्रमणेन गौतमेन। किं नु खल्वहं श्रमणं गौतमं पृच्छेयम् — दृष्टधार्मिकं वार्थं साम्परायिकं वेति? अथ खलु ब्रह्मायुषो ब्राह्मणस्यैतदभूत् — कुशलः खल्वहं दृष्टधार्मिकाणामर्थानाम्। अन्येऽपि मां दृष्टधार्मिकमर्थं पृच्छन्ति। यन्नूनमहं श्रमणं गौतमं साम्परायिकमेवार्थं पृच्छेयमिति। अथ खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणो भगवन्तं गाथाभिरध्यभाषिष्ट —
कथं भवति ब्राह्मणः कथं भवति वेदगः। त्रैविद्यो भोः कथं स्याच्च श्रोत्रियः किमित्युच्यते॥
अर्हन्भवति भोः कथं कथं भवति केवली। मुनिर्भवति भोः कथं बुद्धः किमिति प्रोच्यत इति॥
अथ खलु भगवान्ब्रह्मायुषं ब्राह्मणं गाथाभिः प्रत्यभाषिष्ट —
पूर्वनिवासं यो वेत्ति स्वर्गापायं च पश्यति। अथो जातिक्षयं प्राप्तोऽभिज्ञाव्युषितो मुनिः॥
चित्तं विशुद्धं जानाति मुक्तं रागैश्च सर्वशः। प्रहीणजातिमरणो ब्रह्मचर्यस्य केवली। पारगः सर्वधर्माणां बुद्धस्तादीति प्रोच्यत इति॥
एवमुक्ते ब्रह्मायुर्ब्राह्मण उत्थायासनादेकांसमुत्तरासङ्गं कृत्वा भगवतः पादयोः शिरसा निपत्य भगवतः पादौ मुखेन च पर्यचुम्बत्, पाणिभ्यां च परिसमवाहयत्, नाम चाश्रावयत् — ब्रह्मायुरहम्, भो गौतम, ब्राह्मणः; ब्रह्मायुरहम्, भो गौतम, ब्राह्मण इति। अथ खलु सा परिषदाश्चर्याद्भुतचित्तजाताभूत् — आश्चर्यं बत, भोः, अद्भुतं बत, भोः! यत्र हि नामायं ब्रह्मायुर्ब्राह्मणो ज्ञातो यशस्व्येवंरूपं परमनिपत्यकारं करिष्यतीति। अथ खलु भगवान्ब्रह्मायुषं ब्राह्मणमेतदवोचत् — अलं ब्राह्मणोत्तिष्ठ निषीद त्वं स्व आसने यतस्ते मयि चित्तं प्रसन्नमिति। अथ खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मण उत्थाय स्व आसने न्यषदत्।
अथ खलु भगवान्ब्रह्मायुषे ब्राह्मणायानुपूर्वीं कथां कथयामास, तद्यथा — दानकथाम्, शीलकथाम्, स्वर्गकथाम्; कामानामादीनवमवकारं सङ्क्लेशं नैष्क्रम्ये चानुशंसं प्राकाशयीत्। यदा भगवानाज्ञासीद्ब्रह्मायुषं ब्राह्मणं कल्यचित्तं मृदुचित्तं विनीवरणचित्तमुदग्रचित्तं प्रसन्नचित्तम्, अथ या बुद्धानां सामुत्कर्षिकी धर्मदेशना तां प्राकाशयीत् — दुःखम्, समुदयम्, निरोधम्, मार्गम्। तद्यथापि नाम शुद्धं वस्त्रमपगतकालकं सम्यगेव रजनं प्रतिगृह्णीयात्, एवमेव ब्रह्मायुषो ब्राह्मणस्य तस्मिन्नेवासने विरजो वीतमलं धर्मचक्षुरुदपादि — यत्किञ्चित्समुदयधर्म सर्वं तन्निरोधधर्मेति। अथ खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणो दृष्टधर्मा प्राप्तधर्मा विदितधर्मा पर्यवगाढधर्मा तीर्णविचिकित्सो विगतकथङ्कथो वैशारद्यप्राप्तोऽपरप्रत्ययः शास्तुः शासने भगवन्तमेतदवोचत् — अभिक्रान्तम्, भो गौतम, अभिक्रान्तम्, भो गौतम! तद्यथापि, भो गौतम, निकुब्जितं वोत्कुब्जयेत्, प्रतिच्छन्नं वा विवृणुयात्, मूढस्य वा मार्गमाचक्षीत, अन्धकारे वा तैलप्रद्योतं धारयेत् — चक्षुष्मन्तो रूपाणि द्रक्ष्यन्तीति — एवमेवं भवता गौतमेनानेकपर्यायेण धर्मः प्रकाशितः। एषोऽहं भवन्तं गौतमं शरणं गच्छामि धर्मं च भिक्षुसङ्घं च। उपासकं मां भवान्गौतमो धारयत्वद्यप्रभृति प्राणोपेतं शरणं गतम्। अधिवासयतु च मे भवान्गौतमः श्वस्तनाय भक्तं सार्धं भिक्षुसङ्घेनेति। अध्यवासयद्भगवांस्तूष्णीम्भावेन। अथ खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणो भगवतोऽधिवासनं विदित्वोत्थायासनाद्भगवन्तमभिवाद्य प्रदक्षिणीकृत्य प्राक्रमीत्। अथ खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणस्तस्या रात्र्या अत्ययेन स्वे निवेशने प्रणीतं खादनीयं भोजनीयं प्रतिपादयित्वा भगवते कालमारोचयामास — कालः, भो गौतम, निष्ठितं भक्तमिति।
अथ खलु भगवान्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय येन ब्रह्मायुषो ब्राह्मणस्य निवेशनं तेनोपासङ्क्रमीत्; उपसङ्क्रम्य प्रज्ञप्त आसने न्यषदत्सार्धं भिक्षुसङ्घेन। अथ खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणः सप्ताहं बुद्धप्रमुखं भिक्षुसङ्घं प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन स्वहस्तात्समतर्पयत्समप्रवारयत्। अथ खलु भगवांस्तस्य सप्ताहस्यात्ययेन विदेहेषु चारिकां प्राक्रमीत्। अथ खलु ब्रह्मायुर्ब्राह्मणोऽचिरप्रक्रान्तस्य भगवतः कालमकार्षीत्। अथ खलु सम्बहुला भिक्षवो येन भगवांस्तेनोपासङ्क्रमिषुः; उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन्। एकान्ते निषण्णाः खलु ते भिक्षवो भगवन्तमेतदवोचन् — ब्रह्मायुः, भदन्त, ब्राह्मणः कालङ्गतः। तस्य का गतिः, कोऽभिसम्पराय इति? पण्डितः, भिक्षवः, ब्रह्मायुर्ब्राह्मणः प्रत्यपादि धर्मस्यानुधर्मम्, न च मां धर्माधिकरणं विहेठितवान्। ब्रह्मायुः, भिक्षवः, ब्राह्मणः पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां परिक्षयादौपपादुको भवति, तत्र परिनिर्वायी, अनावृत्तिधर्मा तस्माल्लोकादिति।
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।
ब्रह्मायुःसूत्रं निष्ठितं प्रथमम्।
—
madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe pañcame brāhmaṇavarge brahmāyuḥsūtraṃ prathamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānvideheṣu cārikāṃ carati sma mahatā bhikṣusaṅghena sārdhaṃ pañcamātrairbhikṣuśataiḥ. tena khalu punaḥ samayena brahmāyurbrāhmaṇo mithilāyāṃ prativasati sma jīrṇo vṛddho mahallako'dhvagato vayo'nuprāpto viṃśativarṣaśatiko jātyā trayāṇāṃ vedānāṃ pāragaḥ sanighaṇṭukaiṭabhānāṃ sākṣaraprabhedānāmitihāsapañcamānām, padako vaiyākaraṇo lokāyatamahāpuruṣalakṣaṇeṣvanavayaḥ. aśrauṣītkhalu brahmāyurbrāhmaṇaḥ — śramaṇaḥ khalu, bhoḥ, gautamaḥ śākyaputraḥ śākyakulātpravrajito videheṣu cārikāṃ carati mahatā bhikṣusaṅghena sārdhaṃ pañcamātrairbhikṣuśataiḥ. taṃ khalu punarbhavantaṃ gautamamevaṃ kalyāṇaḥ kīrtiśabdo'bhyudgataḥ — ityapi sa bhagavānarhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti. sa imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ saśramaṇabrāhmaṇīṃ prajāṃ sadevamānuṣīṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayati. sa dharmaṃ deśayatyādikalyāṇaṃ madhyekalyāṇaṃ paryavasānakalyāṇaṃ sārthaṃ savyañjanam, kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ prakāśayati. sādhu khalu punastathārūpāṇāmarhatāṃ darśanaṃ bhavatīti.
tena khalu punaḥ samayena brahmāyuṣo brāhmaṇasyottaro nāma māṇavo'ntevāsyabhūttrayāṇāṃ vedānāṃ pāragaḥ sanighaṇṭukaiṭabhānāṃ sākṣaraprabhedānāmitihāsapañcamānām, padako vaiyākaraṇo lokāyatamahāpuruṣalakṣaṇeṣvanavayaḥ. atha khalu brahmāyurbrāhmaṇa uttaraṃ māṇavamāmantrayata — ayaṃ tātottara śramaṇo gautamaḥ śākyaputraḥ śākyakulātpravrajito videheṣu cārikāṃ carati mahatā bhikṣusaṅghena sārdhaṃ pañcamātrairbhikṣuśataiḥ. taṃ khalu punarbhavantaṃ gautamamevaṃ kalyāṇaḥ kīrtiśabdo'bhyudgataḥ — ityapi sa bhagavānarhansamyaksambuddhaḥ (pūrvavat) sādhu khalu punastathārūpāṇāmarhatāṃ darśanaṃ bhavatīti. ehi tvaṃ tātottara yena śramaṇo gautamastenopasaṅkrama; upasaṅkramya śramaṇaṃ gautamaṃ jānīhi yadi vā taṃ bhavantaṃ gautamaṃ tathā santameva śabdo'bhyudgato yadi vā no tathā; yadi vā sa bhavāngautamastādṛśo yadi vā na tādṛśaḥ. tathā vayaṃ taṃ bhavantaṃ gautamaṃ vetsyāma iti. yathā kathaṃ punaraham, bhoḥ, taṃ bhavantaṃ gautamaṃ jñāsyāmi yadi vā taṃ bhavantaṃ gautamaṃ tathā santameva śabdo'bhyudgato yadi vā no tathā; yadi vā sa bhavāngautamastādṛśo yadi vā na tādṛśa iti? āgatāni khalu tātottarāsmākaṃ mantreṣu dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni, yaiḥ samanvāgatasya mahāpuruṣasya dve eva gatī bhavato'nanye. sa cedagāramadhyāvasati, rājā bhavati cakravartī dhārmiko dharmarājaścāturanto vijitavānjanapadasthāvaryaprāptaḥ saptaratnasamanvāgataḥ. tasyemāni sapta ratnāni bhavanti, tadyathā — cakraratnam, hastiratnam, aśvaratnam, maṇiratnam, strīratnam, gṛhapatiratnam, pariṇāyakaratnameva saptamam. paraḥsahasraṃ khalu punarasya putrā bhavanti śūrā vīrāṅgarūpāḥ parasenāpramardanāḥ. sa imāṃ pṛthivīṃ sāgaraparyantāmadaṇḍenāśastreṇa dharmeṇābhivijityādhyāvasati. sa cetkhalu punaragārādanagārikāṃ pravrajati, arhanbhavati samyaksambuddho loke vivṛttacchadaḥ. ahaṃ khalu punastātottara mantrāṇāṃ dātā; tvaṃ mantrāṇāṃ pratigrahīteti.
evaṃ bhoriti khalūttaro māṇavo brahmāyuṣe brāhmaṇāya pratiśrutyotthāyāsanādbrahmāyuṣaṃ brāhmaṇamabhivādya pradakṣiṇīkṛtya videheṣu yena bhagavāṃstena cārikāṃ prākramīt. anupūrveṇa cārikāṃ caranyena bhagavāṃstenopāsaṅkramīt; upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalūttaro māṇavo bhagavataḥ kāye dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni samanvaiṣīt. adrākṣītkhalūttaro māṇavo bhagavataḥ kāye dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni, bhūyasā sthāpayitvā dve. dvayormahāpuruṣalakṣaṇayorakāṅkṣadvyacikitsannādhyamucyata na samaprasīdat — kośāvahite ca vastraguhye, prabhūtajihvatāyāṃ ca. atha khalu bhagavata etadabhūt — paśyati khalu mamāyamuttaro māṇavo dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni, bhūyasā sthāpayitvā dve. dvayormahāpuruṣalakṣaṇayoḥ kāṅkṣati vicikitsati nādhimucyate na samprasīdati — kośāvahite ca vastraguhye, prabhūtajihvatāyāṃ ceti. atha khalu bhagavāṃstathārūpamṛddhyabhisaṃskāramabhyasaṃskārīdyathādrākṣīduttaro māṇavo bhagavataḥ kośāvahitaṃ vastraguhyam. atha khalu bhagavānjihvāṃ nirṇāmyobhe api karṇasrotasī anvamārkṣītpratyamārkṣīt; ubhe api nāsikāsrotasī anvamārkṣītpratyamārkṣīt; kevalamapi lalāṭamaṇḍalaṃ jihvayācacchadat. atha khalūttarasya māṇavasyaitadabhūt — samanvāgataḥ khalu śramaṇo gautamo dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇaiḥ. yannūnamahaṃ śramaṇaṃ gautamamanubadhnīyām, īryāpathamasya paśyeyamiti. atha khalūttaro māṇavaḥ sapta māsānbhagavantamanvabandhīcchāyevānapāyinī.
atha khalūttaro māṇavaḥ saptānāṃ māsānāmatyayena videheṣu yena mithilā tena cārikāṃ prākramīt. anupūrveṇa cārikāṃ caranyena mithilā yena brahmāyurbrāhmaṇastenopāsaṅkramīt; upasaṅkramya brahmāyuṣaṃ brāhmaṇamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaṃ khalūttaraṃ māṇavaṃ brahmāyurbrāhmaṇa etadavocat — kaccittātottara taṃ bhavantaṃ gautamaṃ tathā santameva śabdo'bhyudgato nānyathā? kaccitpunaḥ sa bhavāngautamastādṛśo nānyādṛśa iti? tathā santameva, bhoḥ, taṃ bhavantaṃ gautamaṃ śabdo'bhyudgato nānyathā; tādṛśa eva sa bhavāngautamo nānyādṛśaḥ. samanvāgataśca sa bhavāngautamo dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇaiḥ.
supratiṣṭhitapādaḥ khalu punarbhavāngautamaḥ; idamapi tasya bhavato gautamasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇaṃ bhavati.
adhastātkhalu punastasya bhavato gautamasya pādatalayoścakre jāte sahasrāre sanemike sanābhike sarvākāraparipūrṇe (pūrvavat).
āyatapārṣṇiḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
dīrghāṅguliḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
mṛdutaruṇahastapādaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
jālahastapādaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
utsaṅgapādaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
eṇījaṅghaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
sthitaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamo'navanamannubhābhyāṃ pāṇitalābhyāṃ jānunī parimṛśati parimārṣṭi (pūrvavat).
kośāvahitavastraguhyaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
suvarṇavarṇaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ kāñcanasannibhatvak (pūrvavat).
sūkṣmacchaviḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ. sūkṣmatvācchave rajojallaṃ kāye nopalipyate (pūrvavat).
ekaikalomā khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ; ekaikāni lomāni lomakūpeṣu jātāni (pūrvavat).
ūrdhvāgralomā khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ; ūrdhvāgrāṇi lomāni jātāni nīlānyañjanavarṇāni kuṇḍalāvartāni dakṣiṇāvartakajātāni (pūrvavat).
brahmarjugātraḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
saptotsadaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
siṃhapūrvārdhakāyaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
citāntarāṃsaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
nyagrodhaparimaṇḍalaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ; yāvānasya kāyastāvānasya vyāmaḥ, yāvānasya vyāmastāvānasya kāyaḥ (pūrvavat).
samavṛttaskandhaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
rasāgrasargī khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
siṃhahanuḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
catvāriṃśaddantaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
samadantaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
aviraladantaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
suśukladaṃṣṭraḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
prabhūtajihvaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
brahmasvaraḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ kalaviṅkabhāṇī (pūrvavat).
abhinīlanetraḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
gopakṣmā khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ (pūrvavat).
ūrṇā khalu punarasya bhavato gautamasya bhruvorantare jātāvadātā mṛdutūlasannibhā (pūrvavat).
uṣṇīṣaśīrṣaḥ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ; idamapi tasya bhavato gautamasya mahāpuruṣasya mahāpuruṣalakṣaṇaṃ bhavati.
ebhiḥ khalu, bhoḥ, sa bhavāngautamo dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samanvāgataḥ.
gacchankhalu punaḥ sa bhavāngautamo dakṣiṇenaiva pādena prathamaṃ prakramate. sa nātidūre pādamuddharati, nātyāsanne pādaṃ nikṣipati; sa nātiśīghraṃ gacchati, nātiśanairgacchati; na cāṣṭhīvatāṣṭhīvantaṃ saṅghaṭṭayangacchati, na ca gulphena gulphaṃ saṅghaṭṭayangacchati. sa gacchanna sakthyunnāmayati, na sakthyavanāmayati; na sakthi sannāmayati, na sakthi vināmayati. gacchataḥ khalu punastasya bhavato gautamasyādharakāya eveṅgate, na ca kāyabalena gacchati. avalokayankhalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ sarvakāyenaivāvalokayati; sa nordhvamullokayati, nādho'valokayati; na ca viprekṣamāṇo gacchati, yugamātraṃ ca prekṣate; tataścāsyottaramanāvṛtaṃ jñānadarśanaṃ bhavati. so'ntargṛhaṃ praviśanna kāyamunnāmayati, na kāyamavanāmayati; na kāyaṃ sannāmayati, na kāyaṃ vināmayati. sa nātidūre nātyāsanna āsanasya parivartate, na ca pāṇinālambyāsane niṣīdati, na cāsane kāyaṃ prakṣipati. so'ntargṛhe niṣaṇṇaḥ sanna hastakaukṛtyamāpadyate, na pādakaukṛtyamāpadyate; nāṣṭhīvatyaṣṭhīvantamāropya niṣīdati; na ca gulphe gulphamāropya niṣīdati; na ca pāṇinā hanumupadhāya niṣīdati. so'ntargṛhe niṣaṇṇaḥ sanna stabhyate na kampate na vyathate na paritrasyati. so'stambhyakampyavyathyaparitrāsī vigatalomaharṣaḥ. vivekavṛttaśca sa bhavāngautamo'ntargṛhe niṣaṇṇo bhavati. sa pātrodakaṃ pratigṛhṇanna pātramunnāmayati, na pātramavanāmayati; na pātraṃ sannāmayati, na pātraṃ vināmayati. sa pātrodakaṃ pratigṛhṇāti nātistokaṃ nātibahu. sa na khulukhulukārakaṃ pātraṃ dhāvati, na samparivartakaṃ pātraṃ dhāvati, na pātraṃ bhūmau nikṣipya hastau dhāvati; hastayordhautayoḥ pātraṃ dhautaṃ bhavati, pātre dhaute hastau dhautau bhavataḥ. sa pātrodakamutsṛjati nātidūre nātyāsanne, na ca viprakiran. sa odanaṃ pratigṛhṇanna pātramunnāmayati, na pātramavanāmayati; na pātraṃ sannāmayati, na pātraṃ vināmayati. sa odanaṃ pratigṛhṇāti nātistokaṃ nātibahu. vyañjanaṃ khalu punarbhavāngautamo vyañjanamātrayāharati, na ca vyañjanenālopamatināmayati. dvistriḥ khalu bhavāngautamo mukha ālapaṃ samparivartyābhyavaharati; na cāsya kācidodanamajjāsambhinnā kāyaṃ praviśati, na cāsya kācidodanamajjā mukhe'vaśiṣṭā bhavati; athāparamālopamupanāmayati. rasapratisaṃvedī khalu punaḥ sa bhavāngautama āhāramāharati, no ca rasarāgapratisaṃvedī.
aṣṭāṅgasamanvāgataṃ khalu punaḥ sa bhavāngautama āhāramāharati — naiva davāya, na madāya, na maṇḍanāya, na vibhūṣaṇāya, yāvadevāsya kāyasya sthitaye yāpanāyai, vihiṃsoparataye brahmacaryānugrahāya — iti purāṇāṃ ca vedanāṃ pratihaniṣyāmi navāṃ ca vedanāṃ notpādayiṣyāmi, yātrā ca me bhaviṣyatyanavadyatā ca sparśavihāraśceti. sa bhuktavānpātrodakaṃ pratigṛhṇanna pātramunnāmayati, na pātramavanāmayati; na pātraṃ sannāmayati, na pātraṃ vināmayati. sa pātrodakaṃ pratigṛhṇāti nātistokaṃ nātibahu. sa na khulukhulukārakaṃ pātraṃ dhāvati, na samparivartakaṃ pātraṃ dhāvati, na pātraṃ bhūmau nikṣipya hastau dhāvati; hastayordhautayoḥ pātraṃ dhautaṃ bhavati, pātre dhaute hastau dhautau bhavataḥ. sa pātrodakamutsṛjati nātidūre nātyāsanne, na ca viprakiran. sa bhuktavānna pātraṃ bhūmau nikṣipati nātidūre nātyāsanne, na cānarthikaḥ pātreṇa bhavati, na cātivelānurakṣī pātre. sa bhuktavānmuhūrtaṃ tūṣṇīṃ niṣīdati, na cānumodanasya kālamatināmayati. sa bhuktavānanumodate, na tadbhaktaṃ garhate, nānyadbhaktaṃ pratikāṅkṣati; anyadastu dhārmikyā kathayā tāṃ pariṣadaṃ sandarśayati samādāpayati samuttejayati sampraharṣayati. sa tāṃ pariṣadaṃ dhārmikyā kathayā sandarśya samādāpya samuttejya sampraharṣyotthāyāsanātprakramate. sa nātiśīghraṃ gacchati, nātiśanairgacchati, na ca moktukāmo gacchati; na ca tasya bhavato gautamasya kāye cīvaramatyutkṛṣṭaṃ bhavati na cātyapakṛṣṭam, na ca kāya ālagnaṃ na ca kāyādapakṛṣṭam; na ca tasya bhavato gautamasya kāyādvātaścīvaramapavahati; na ca tasya bhavato gautamasya kāye rajojallamupalipyate. sa ārāmagato niṣīdati prajñapta āsane. niṣadya pādau prakṣālayati; na ca sa bhavāngautamaḥ pādamaṇḍanānuyogamanuyukto viharati. sa pādau prakṣālya niṣīdati paryaṅkamābhujyarjuṃ kāyaṃ praṇidhāya pratimukhīṃ smṛtimupasthāpya. sa naivātmavyābādhāya cetayate, na paravyābādhāya cetayate, nobhayavyābādhāya cetayate; ātmahitaparahitobhayahitasarvalokahitameva sa bhavāngautamaścintayanniṣaṇṇo bhavati. sa ārāmagataḥ pariṣadi dharmaṃ deśayati, na tāṃ pariṣadamutsādayati, na tāṃ pariṣadamapasādayati; anyadastu dhārmikyā kathayā tāṃ pariṣadaṃ sandarśayati samādāpayati samuttejayati sampraharṣayati.
aṣṭāṅgasamanvāgataḥ khalu punarasya bhavato gautamasya mukhato ghoṣo niścarati — visṛṣṭaśca, vijñeyaśca, mañjuśca, śravaṇīyaśca, binduścāvisārī ca, gambhīraśca, ninnādī ca. yathāpariṣadaṃ khalu punaḥ sa bhavāngautamaḥ svareṇa vijñāpayati, na cāsya bahiḥ pariṣado ghoṣo niścarati. te tena bhavatā gautamena dhārmikyā kathayā sandarśitāḥ samādāpitāḥ samuttejitāḥ sampraharṣitā utthāyāsanātprakramante'valokayanta evāvijahadātmānaḥ. adrākṣma khalu vayam, bhoḥ, taṃ bhavantaṃ gautamaṃ gacchantam, adrākṣma sthitam, adrākṣmāntargṛhaṃ praviśantam, adrākṣmāntargṛhe niṣaṇṇaṃ tūṣṇīmbhūtam, adrākṣmāntargṛhe bhuñjānam, adrākṣma bhuktavantaṃ niṣaṇṇaṃ tūṣṇīmbhūtam, adrākṣma bhuktavantamanumodamānam, adrākṣmārāmaṃ gacchantam, adrākṣmārāmagataṃ niṣaṇṇaṃ tūṣṇīmbhūtam, adrākṣmārāmagataṃ pariṣadi dharmaṃ deśayantam. īdṛśaścedṛśaśca sa bhavāngautamaḥ, tataśca bhūyāniti.
evamukte brahmāyurbrāhmaṇa utthāyāsanādekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamya trirudānamudānaiṣīt —
namastasmai bhagavate'rhate samyaksambuddhāya.
namastasmai bhagavate'rhate samyaksambuddhāya.
namastasmai bhagavate'rhate samyaksambuddhāyāti.
apyeva nāma vayaṃ kadācitkarhicittena bhavatā gautamena samāgacchema! apyeva nāma syātkaścideva kathāsallāpa iti!
atha khalu bhagavānvideheṣvanupūrveṇa cārikāṃ caranyena mithilā tadavāsarat. tatra khalu bhagavānmithilāyāṃ viharati sma maghadevāmravane. aśrauṣuḥ khalu maithileyakā brāhmaṇagṛhapatayaḥ — śramaṇaḥ khalu, bhoḥ, gautamaḥ śākyaputraḥ śākyakulātpravrajito videheṣu cārikāṃ caranmahatā bhikṣusaṅghena sārdhaṃ pañcamātrairbhikṣuśatairmithilāmanuprāptaḥ, mithilāyāṃ viharati maghadevāmravane. taṃ khalu punarbhavantaṃ gautamamevaṃ kalyāṇaḥ kīrtiśabdo'bhyudgataḥ — ityapi sa bhagavānarhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti. sa imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ saśramaṇabrāhmaṇīṃ prajāṃ sadevamānuṣīṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayati. sa dharmaṃ deśayatyādikalyāṇaṃ madhyekalyāṇaṃ paryavasānakalyāṇaṃ sārthaṃ savyañjanam, kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ prakāśayati. sādhu khalu punastathārūpāṇāmarhatāṃ darśanaṃ bhavatīti.
atha khalu maithileyakā brāhmaṇagṛhapatayo yena bhagavāṃstenopāsaṅkramiṣuḥ; upasaṅkramyāpyeke bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadan; apyeke bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣata, sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadan; apyeke yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamyaikānte nyaṣadan; apyeke bhagavataḥ santike nāmagotraṃ śrāvayitvaikānte nyaṣadan; apyeke tūṣṇīmbhūtā ekānte nyaṣadan.
aśrauṣītkhalu brahmāyurbrāhmaṇaḥ — śramaṇaḥ khalu, bhoḥ, gautamaḥ śākyaputraḥ śākyakulātpravrajito mithilāmanuprāptaḥ, mithilāyāṃ viharati maghadevāmravana iti. atha khalu brahmāyurbrāhmaṇaḥ sambahulaiḥ śrāvakaiḥ sārdhaṃ yena maghadevāmravanaṃ tenopāsaṅkramīt. atha khalu brahmāyuṣo brāhmaṇasyāvidūra āmravanasyaitadabhūt — na khalu ma etatpratirūpaṃ yo'haṃ pūrvamapratisaṃviditaḥ śramaṇaṃ gautamaṃ darśanāyopasaṅkrameyamiti. atha khalu brahmāyurbrāhmaṇo'nyataraṃ māṇavakamāmantrayata — ehi tvaṃ māṇavaka yena śramaṇo gautamastenopasaṅkrama; upasaṅkramya mama vacanena śramaṇaṃ gautamamalpābādhamalpātaṅkaṃ laghūtthānaṃ balaṃ sparśavihāraṃ pṛccha — brahmāyuḥ, bho gautama, brāhmaṇo bhavantaṃ gautamamalpābādhamalpātaṅkaṃ laghūtthānaṃ balaṃ sparśavihāraṃ pṛcchatīti. evaṃ ca vada — brahmāyuḥ, bho gautama, brāhmaṇo jīrṇo vṛddho mahallako'dhvagato vayo'nuprāpto viṃśativarṣaśatiko jātyā trayāṇāṃ vedānāṃ pāragaḥ sanighaṇṭukaiṭabhānāṃ sākṣaraprabhedānāmitihāsapañcamānām, padako vaiyākaraṇo lokāyatamahāpuruṣalakṣaṇeṣvanavayaḥ. yāvantaḥ, bhoḥ, brāhmaṇagṛhapatayo mithilāyāṃ prativasanti, brahmāyusteṣāṃ brāhmaṇo'gra ākhyāyate — yadidaṃ bhogaiḥ; brahmāyusteṣāṃ brāhmaṇo'gra ākhyāyate — yadidaṃ mantraiḥ; brahmāyusteṣāṃ brāhmaṇo'gra ākhyāyate — yadidamāyuṣā caiva yaśasā ca. sa bhavato gautamasya darśanakāma iti.
evaṃ bhoriti khalu sa māṇavako brahmāyuṣe brāhmaṇāya pratiśrutya yena bhagavāṃstenopāsaṅkramīt; upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte'sthāt. ekānte sthitaḥ khalu sa māṇavako bhagavantametadavocat — brahmāyuḥ, bho gautama, brāhmaṇo bhavantaṃ gautamamalpābādhamalpātaṅkaṃ laghūtthānaṃ balaṃ sparśavihāraṃ pṛcchati; evaṃ ca vadati — brahmāyuḥ, bho gautama, brāhmaṇo jīrṇo vṛddho mahallako'dhvagato vayo'nuprāpto viṃśativarṣaśatiko jātyā trayāṇāṃ vedānāṃ pāragaḥ sanighaṇṭukaiṭabhānāṃ sākṣaraprabhedānāmitihāsapañcamānām, padako vaiyākaraṇo lokāyatamahāpuruṣalakṣaṇeṣvanavayaḥ. yāvantaḥ, bhoḥ, brāhmaṇagṛhapatayo mithilāyāṃ prativasanti, brahmāyusteṣāṃ brāhmaṇo'gra ākhyāyate — yadidaṃ bhogaiḥ; brahmāyusteṣāṃ brāhmaṇo'gra ākhyāyate — yadidaṃ mantraiḥ; brahmāyusteṣāṃ brāhmaṇo'gra ākhyāyate — yadidamāyuṣā caiva yaśasā ca. sa bhavato gautamasya darśanakāma iti. yasyedānīṃ māṇava brahmāyurbrāhmaṇaḥ kālaṃ manyata iti. atha khalu sa māṇavako yena brahmāyurbrāhmaṇastenopāsaṅkramīt; upasaṅkramya brahmāyuṣaṃ brāhmaṇametadavocat — kṛtāvakāśaḥ khalvasmi bhavatā śramaṇena gautamena. yasyedānīṃ bhavānkālaṃ manyata iti.
atha khalu brahmāyurbrāhmaṇo yena bhagavāṃstenopāsaṅkramīt. adrākṣītkhalu sā pariṣadbrahmāyuṣaṃ brāhmaṇaṃ dūrata evāgacchantam. dṛṣṭvoparamyāvakāśamakārṣīdyathā tajjñātasya yaśasvinaḥ. atha khalu brahmāyurbrāhmaṇastāṃ pariṣadamatedavocat — alam, bhoḥ! niṣīdata yūyaṃ sva āsane. ihāhaṃ śramaṇasya gautamasya santike niṣatsyāmīti.
atha khalu brahmāyurbrāhmaṇo yena bhagavāṃstenopāsaṅkramīt; upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu brahmāyurbrāhmaṇo bhagavataḥ kāye dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni samanvaiṣīt. adrākṣītkhalu brahmāyurbrāhmaṇo bhagavataḥ kāye dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni, bhūyasā sthāpayitvā dve. dvayormahāpuruṣalakṣaṇayorakāṅkṣadvyacikitsannādhyamucyata na samaprasīdat — kośāvahite ca vastraguhye, prabhūtajihvatāyāṃ ca. atha khalu brahmāyurbrāhmaṇo bhagavantaṃ gāthābhiradhyabhāṣiṣṭa —
yaddvātriṃśaditi śrutaṃ mahāpuruṣalakṣaṇam. teṣāṃ dve naiva paśyāmi bhavatkāye tu gautama..
kaccitkośāvahitaṃ te vastraguhyaṃ narottama. nārīsamānasāhvayā kaccijjihvā na darśikā..
kaccitprabhūtajihvo'si yathā tadvidmahe vayam. nirṇāmayaitatprabhūtaṃ kāṅkṣāṃ vinaya no ṛṣe..
dṛṣṭadharmahitārthāya samparāyasukhāya ca. kṛtāvakāśāḥ pṛcchāmo yatkiñcidabhiprārthitamiti..
atha khalu bhagavata etadabhūt — paśyati khalu mamāyaṃ brahmāyurbrāhmaṇo dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni, bhūyasā sthāpayitvā dve. dvayormahāpuruṣalakṣaṇayoḥ kāṅkṣati vicikitsati nādhimucyate na samprasīdati — kośāvahite ca vastraguhye, prabhūtajihvatāyāṃ ceti. atha khalu bhagavāṃstathārūpamṛddhyabhisaṃskāramabhyasaṃskārīdyathādrākṣīdbrahmāyurbrāhmaṇo bhagavataḥ kośāvahitaṃ vastraguhyam. atha khalu bhagavānjihvāṃ nirṇāmyobhe api karṇasrotasī anvamārkṣītpratyamārkṣīt; ubhe api nāsikāsrotasī anvamārkṣītpratyamārkṣīt; kevalamapi lalāṭamaṇḍalaṃ jihvayācacchadat. atha khalu bhagavānbrahmāyuṣaṃ brāhmaṇaṃ gāthābhiḥ pratyabhāṣiṣṭa —
yatte dvātriṃśaditi śrutaṃ mahāpuruṣalakṣaṇam. sarvaṃ tanmama kāye'sti mā te kāṅkṣābhūdbrāhmaṇa..
abhijñeyamabhijñātaṃ bhāvayitavyaṃ bhāvitam. prahātavyaṃ prahīṇaṃ me tasmādbuddho'smi brāhmaṇa..
dṛṣṭadharmahitārthāya samparāyasukhāya ca. kṛtāvakāśaḥ pṛcchasva yatkiñcidabhiprārthitamiti..
atha khalu brahmāyuṣo brāhmaṇasyaitadabhūt — kṛtāvakāśaḥ khalvasmi śramaṇena gautamena. kiṃ nu khalvahaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ pṛccheyam — dṛṣṭadhārmikaṃ vārthaṃ sāmparāyikaṃ veti? atha khalu brahmāyuṣo brāhmaṇasyaitadabhūt — kuśalaḥ khalvahaṃ dṛṣṭadhārmikāṇāmarthānām. anye'pi māṃ dṛṣṭadhārmikamarthaṃ pṛcchanti. yannūnamahaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ sāmparāyikamevārthaṃ pṛccheyamiti. atha khalu brahmāyurbrāhmaṇo bhagavantaṃ gāthābhiradhyabhāṣiṣṭa —
kathaṃ bhavati brāhmaṇaḥ kathaṃ bhavati vedagaḥ. traividyo bhoḥ kathaṃ syācca śrotriyaḥ kimityucyate..
arhanbhavati bhoḥ kathaṃ kathaṃ bhavati kevalī. munirbhavati bhoḥ kathaṃ buddhaḥ kimiti procyata iti..
atha khalu bhagavānbrahmāyuṣaṃ brāhmaṇaṃ gāthābhiḥ pratyabhāṣiṣṭa —
pūrvanivāsaṃ yo vetti svargāpāyaṃ ca paśyati. atho jātikṣayaṃ prāpto'bhijñāvyuṣito muniḥ..
cittaṃ viśuddhaṃ jānāti muktaṃ rāgaiśca sarvaśaḥ. prahīṇajātimaraṇo brahmacaryasya kevalī. pāragaḥ sarvadharmāṇāṃ buddhastādīti procyata iti..
evamukte brahmāyurbrāhmaṇa utthāyāsanādekāṃsamuttarāsaṅgaṃ kṛtvā bhagavataḥ pādayoḥ śirasā nipatya bhagavataḥ pādau mukhena ca paryacumbat, pāṇibhyāṃ ca parisamavāhayat, nāma cāśrāvayat — brahmāyuraham, bho gautama, brāhmaṇaḥ; brahmāyuraham, bho gautama, brāhmaṇa iti. atha khalu sā pariṣadāścaryādbhutacittajātābhūt — āścaryaṃ bata, bhoḥ, adbhutaṃ bata, bhoḥ! yatra hi nāmāyaṃ brahmāyurbrāhmaṇo jñāto yaśasvyevaṃrūpaṃ paramanipatyakāraṃ kariṣyatīti. atha khalu bhagavānbrahmāyuṣaṃ brāhmaṇametadavocat — alaṃ brāhmaṇottiṣṭha niṣīda tvaṃ sva āsane yataste mayi cittaṃ prasannamiti. atha khalu brahmāyurbrāhmaṇa utthāya sva āsane nyaṣadat.
atha khalu bhagavānbrahmāyuṣe brāhmaṇāyānupūrvīṃ kathāṃ kathayāmāsa, tadyathā — dānakathām, śīlakathām, svargakathām; kāmānāmādīnavamavakāraṃ saṅkleśaṃ naiṣkramye cānuśaṃsaṃ prākāśayīt. yadā bhagavānājñāsīdbrahmāyuṣaṃ brāhmaṇaṃ kalyacittaṃ mṛducittaṃ vinīvaraṇacittamudagracittaṃ prasannacittam, atha yā buddhānāṃ sāmutkarṣikī dharmadeśanā tāṃ prākāśayīt — duḥkham, samudayam, nirodham, mārgam. tadyathāpi nāma śuddhaṃ vastramapagatakālakaṃ samyageva rajanaṃ pratigṛhṇīyāt, evameva brahmāyuṣo brāhmaṇasya tasminnevāsane virajo vītamalaṃ dharmacakṣurudapādi — yatkiñcitsamudayadharma sarvaṃ tannirodhadharmeti. atha khalu brahmāyurbrāhmaṇo dṛṣṭadharmā prāptadharmā viditadharmā paryavagāḍhadharmā tīrṇavicikitso vigatakathaṅkatho vaiśāradyaprāpto'parapratyayaḥ śāstuḥ śāsane bhagavantametadavocat — abhikrāntam, bho gautama, abhikrāntam, bho gautama! tadyathāpi, bho gautama, nikubjitaṃ votkubjayet, praticchannaṃ vā vivṛṇuyāt, mūḍhasya vā mārgamācakṣīta, andhakāre vā tailapradyotaṃ dhārayet — cakṣuṣmanto rūpāṇi drakṣyantīti — evamevaṃ bhavatā gautamenānekaparyāyeṇa dharmaḥ prakāśitaḥ. eṣo'haṃ bhavantaṃ gautamaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmaṃ ca bhikṣusaṅghaṃ ca. upāsakaṃ māṃ bhavāngautamo dhārayatvadyaprabhṛti prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatam. adhivāsayatu ca me bhavāngautamaḥ śvastanāya bhaktaṃ sārdhaṃ bhikṣusaṅgheneti. adhyavāsayadbhagavāṃstūṣṇīmbhāvena. atha khalu brahmāyurbrāhmaṇo bhagavato'dhivāsanaṃ viditvotthāyāsanādbhagavantamabhivādya pradakṣiṇīkṛtya prākramīt. atha khalu brahmāyurbrāhmaṇastasyā rātryā atyayena sve niveśane praṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ pratipādayitvā bhagavate kālamārocayāmāsa — kālaḥ, bho gautama, niṣṭhitaṃ bhaktamiti.
atha khalu bhagavānpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya yena brahmāyuṣo brāhmaṇasya niveśanaṃ tenopāsaṅkramīt; upasaṅkramya prajñapta āsane nyaṣadatsārdhaṃ bhikṣusaṅghena. atha khalu brahmāyurbrāhmaṇaḥ saptāhaṃ buddhapramukhaṃ bhikṣusaṅghaṃ praṇītena khādanīyena bhojanīyena svahastātsamatarpayatsamapravārayat. atha khalu bhagavāṃstasya saptāhasyātyayena videheṣu cārikāṃ prākramīt. atha khalu brahmāyurbrāhmaṇo'ciraprakrāntasya bhagavataḥ kālamakārṣīt. atha khalu sambahulā bhikṣavo yena bhagavāṃstenopāsaṅkramiṣuḥ; upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadan. ekānte niṣaṇṇāḥ khalu te bhikṣavo bhagavantametadavocan — brahmāyuḥ, bhadanta, brāhmaṇaḥ kālaṅgataḥ. tasya kā gatiḥ, ko'bhisamparāya iti? paṇḍitaḥ, bhikṣavaḥ, brahmāyurbrāhmaṇaḥ pratyapādi dharmasyānudharmam, na ca māṃ dharmādhikaraṇaṃ viheṭhitavān. brahmāyuḥ, bhikṣavaḥ, brāhmaṇaḥ pañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ parikṣayādaupapāduko bhavati, tatra parinirvāyī, anāvṛttidharmā tasmāllokāditi.
idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.
brahmāyuḥsūtraṃ niṣṭhitaṃ prathamam.