Summary: The fundamental teachings on the root sequence of cognition expound how uninstructed worldlings proliferate conceit by appropriating phenomena—from the physical elements and divine realms up to Nirvāṇa itself—as ‘mine’. In contrast, noble trainees train to abandon such cognitive distortion, while Arhats and the Tathāgata, having fully understood reality and eradicated craving, abide entirely free from conceptual reification and attachment.
मध्यमनिकाये मूलपञ्चाशत्पाठे मूलपर्यायवर्गे मूलपर्यायसूत्रं प्रथमम्
एवं मया श्रुतम्। एकस्मिन्समये भगवानुत्कृष्टायां विहरति स्म शुभगवने शालराजमूले। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनाममन्त्रत भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत्— सर्वधर्ममूलपर्यायं वो भिक्षवो देशयिष्यामि। तं शृणुत साधु मनसिकुरुत भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खलु ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत्—
इह भिक्षवोऽश्रुतवान्पृथग्जन आर्याणामदर्शी आर्यधर्मस्याकोविद आर्यधर्मेऽविनीतः सत्पुरुषाणामदर्शी सत्पुरुषधर्मस्याकोविदः सत्पुरुषधर्मेऽविनीतः पृथिवीं पृथिवीत्वेन संजानीते। पृथिवीं पृथिवीत्वेन संज्ञाय पृथिवीं मन्यते पृथिव्यां मन्यते पृथिव्या मन्यते पृथिवीं ममेति मन्यते पृथिवीमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
अपोऽप्त्वेन संजानीते। अपोऽप्त्वेन संज्ञायापो मन्यतेऽप्सु मन्यतेऽद्भ्यो मन्यतेऽपो ममेति मन्यतेऽपोऽभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
तेजस्तेजस्त्वेन संजानीते। तेजस्तेजस्त्वेन संज्ञाय तेजो मन्यते तेजसि मन्यते तेजसो मन्यते तेजो ममेति मन्यते तेजोऽभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
वायुं वायुत्वेन संजानीते। वायुं वायुत्वेन संज्ञाय वायुं मन्यते वायौ मन्यते वायोर्मन्यते वायुं ममेति मन्यते वायुमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
भूतानि भूतत्वेन संजानीते। भूतानि भूतत्वेन संज्ञाय भूतानि मन्यते भूतेषु मन्यते भूतेभ्यो मन्यते भूतानि ममेति मन्यते भूतान्यभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
देवान्देवत्वेन संजानीते। देवान्देवत्वेन संज्ञाय देवान्मन्यते देवेषु मन्यते देवेभ्यो मन्यते देवान्ममेति मन्यते देवानभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
प्रजापतिं प्रजापतित्वेन संजानीते। प्रजापतिं प्रजापतित्वेन संज्ञाय प्रजापतिं मन्यते प्रजापतौ मन्यते प्रजापतेर्मन्यते प्रजापतिं ममेति मन्यते प्रजापतिमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
ब्रह्माणं ब्रह्मत्वेन संजानीते। ब्रह्माणं ब्रह्मत्वेन संज्ञाय ब्रह्माणं मन्यते ब्रह्मणि मन्यते ब्रह्मणो मन्यते ब्रह्माणं ममेति मन्यते ब्रह्माणमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
आभास्वरानाभास्वरत्वेन संजानीते। आभास्वरानाभास्वरत्वेन संज्ञायाभास्वरान्मन्यत आभास्वरेषु मन्यत आभास्वरेभ्यो मन्यत आभास्वरान्ममेति मन्यत आभास्वरानभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
शुभकृत्स्नाञ्शुभकृत्स्नत्वेन संजानीते। शुभकृत्स्नाञ्शुभकृत्स्नत्वेन संज्ञाय शुभकृत्स्नान्मन्यते शुभकृत्स्नेषु मन्यते शुभकृत्स्नेभ्यो मन्यते शुभकृत्स्नान्ममेति मन्यते शुभकृत्स्नानभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
बृहत्फलान्बृहत्फलत्वेन संजानीते। बृहत्फलान्बृहत्फलत्वेन संज्ञाय बृहत्फलान्मन्यते बृहत्फलेषु मन्यते बृहत्फलेभ्यो मन्यते बृहत्फलान्ममेति मन्यते बृहत्फलानभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
अभिभुवमभिभूत्वेन संजानीते। अभिभुवमभिभूत्वेन संज्ञायाभिभुवं मन्यतेऽभिभुवि मन्यतेऽभिभुवो मन्यतेऽभिभुवं ममेति मन्यतेऽभिभुवमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
आकाशानन्त्यायतनमाकाशानन्त्यायतनत्वेन संजानीते। आकाशानन्त्यायतनमाकाशानन्त्यायतनत्वेन संज्ञायाकाशानन्त्यायतनं मन्यत आकाशानन्त्यायतने मन्यत आकाशानन्त्यायतनान्मन्यत आकाशानन्त्यायतनं ममेति मन्यत आकाशानन्त्यायतनमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
विज्ञानानन्त्यायतनं विज्ञानानन्त्यायतनत्वेन संजानीते। विज्ञानानन्त्यायतनं विज्ञानानन्त्यायतनत्वेन संज्ञाय विज्ञानानन्त्यायतनं मन्यते विज्ञानानन्त्यायतने मन्यते विज्ञानानन्त्यायतनान्मन्यते विज्ञानानन्त्यायतनं ममेति मन्यते विज्ञानानन्त्यायतनमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
आकिञ्चन्यायतनमाकिञ्चन्यायतनत्वेन संजानीते। आकिञ्चन्यायतनमाकिञ्चन्यायतनत्वेन संज्ञायाकिञ्चन्यायतनं मन्यत आकिञ्चन्यायतने मन्यत आकिञ्चन्यायतनान्मन्यत आकिञ्चन्यायतनं ममेति मन्यत आकिञ्चन्यायतनमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं नैवसंज्ञानासंज्ञायतनत्वेन संजानीते। नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं नैवसंज्ञानासंज्ञायतनत्वेन संज्ञाय नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं मन्यते नैवसंज्ञानासंज्ञायतने मन्यते नैवसंज्ञानासंज्ञायतनान्मन्यते नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं ममेति मन्यते नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
दृष्टं दृष्टत्वेन संजानीते। दृष्टं दृष्टत्वेन संज्ञाय दृष्टं मन्यते दृष्टे मन्यते दृष्टान्मन्यते दृष्टं ममेति मन्यते दृष्टमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
श्रुतं श्रुतत्वेन संजानीते। श्रुतं श्रुतत्वेन संज्ञाय श्रुतं मन्यते श्रुते मन्यते श्रुतान्मन्यते श्रुतं ममेति मन्यते श्रुतमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
मतं मतत्वेन संजानीते। मतं मतत्वेन संज्ञाय मतं मन्यते मते मन्यते मतान्मन्यते मतं ममेति मन्यते मतमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
विज्ञातं विज्ञातत्वेन संजानीते। विज्ञातं विज्ञातत्वेन संज्ञाय विज्ञातं मन्यते विज्ञाते मन्यते विज्ञातान्मन्यते विज्ञातं ममेति मन्यते विज्ञातमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
एकत्वमेकत्वत्वेन संजानीते। एकत्वमेकत्वत्वेन संज्ञायैकत्वं मन्यत एकत्वे मन्यत एकत्वान्मन्यत एकत्वं ममेति मन्यत एकत्वमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
नानात्वं नानात्वत्वेन संजानीते। नानात्वं नानात्वत्वेन संज्ञाय नानात्वं मन्यते नानात्वे मन्यते नानात्वान्मन्यते नानात्वं ममेति मन्यते नानात्वमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
सर्वं सर्वत्वेन संजानीते। सर्वं सर्वत्वेन संज्ञाय सर्वं मन्यते सर्वस्मिन्मन्यते सर्वस्मान्मन्यते सर्वं ममेति मन्यते सर्वमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
निर्वाणं निर्वाणत्वेन संजानीते। निर्वाणं निर्वाणत्वेन संज्ञाय निर्वाणं मन्यते निर्वाणे मन्यते निर्वाणान्मन्यते निर्वाणं ममेति मन्यते निर्वाणमभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? अपरिज्ञातं तस्येति वदामि।
पृथग्जनवशेन प्रथमनयभूमिपरिच्छेदो निष्ठितः।
योऽपि स भिक्षवो भिक्षुः शैक्षोऽप्राप्तमानसोऽनुत्तरं योगक्षेमं प्रार्थयमानो विहरति सोऽपि पृथिवीं पृथिवीत्वेनाभिजानाति। पृथिवीं पृथिवीत्वेनाभिज्ञाय पृथिवीं मा मंस्त पृथिव्यां मा मंस्त पृथिव्या मा मंस्त पृथिवीं ममेति मा मंस्त पृथिवीं माभ्यनन्दीत्। तत्कस्य हेतोः? परिज्ञेयं तस्येति वदामि।
अपः (पूर्ववत्) तेजः… वायुम्… भूतानि… देवान्… प्रजापतिम्… ब्रह्माणम्… आभास्वरान्… शुभकृत्स्नान्… बृहत्फलान्… अभिभुवम्… आकाशानन्त्यायतनम्… विज्ञानानन्त्यायतनम्… आकिञ्चन्यायतनम्… नैवसंज्ञानासंज्ञायतनम्… दृष्टम्… श्रुतम्… मतम्… विज्ञातम्… एकत्वम्… नानात्वम्… सर्वम्… निर्वाणं निर्वाणत्वेनाभिजानाति। निर्वाणं निर्वाणत्वेनाभिज्ञाय निर्वाणं मा मंस्त निर्वाणे मा मंस्त निर्वाणान्मा मंस्त निर्वाणं ममेति मा मंस्त निर्वाणं माभ्यनन्दीत्। तत्कस्य हेतोः? परिज्ञेयं तस्येति वदामि।
शैक्षवशेन द्वितीयनयभूमिपरिच्छेदो निष्ठितः।
योऽपि स भिक्षवो भिक्षुरर्हन्क्षीणास्रव उषितवान्कृतकरणीयोऽपहृतभारोऽनुप्राप्तस्वार्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञया विमुक्तः सोऽपि पृथिवीं पृथिवीत्वेनाभिजानाति। पृथिवीं पृथिवीत्वेनाभिज्ञाय पृथिवीं न मन्यते पृथिव्यां न मन्यते पृथिव्या न मन्यते पृथिवीं ममेति न मन्यते पृथिवीं नाभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? परिज्ञातं तस्येति वदामि।
अपः (पूर्ववत्) तेजः… वायुम्… भूतानि… देवान्… प्रजापतिम्… ब्रह्माणम्… आभास्वरान्… शुभकृत्स्नान्… बृहत्फलान्… अभिभुवम्… आकाशानन्त्यायतनम्… विज्ञानानन्त्यायतनम्… आकिञ्चन्यायतनम्… नैवसंज्ञानासंज्ञायतनम्… दृष्टम्… श्रुतम्… मतम्… विज्ञातम्… एकत्वम्… नानात्वम्… सर्वम्… निर्वाणं निर्वाणत्वेनाभिजानाति। निर्वाणं निर्वाणत्वेनाभिज्ञाय निर्वाणं न मन्यते निर्वाणे न मन्यते निर्वाणान्न मन्यते निर्वाणं ममेति न मन्यते निर्वाणं नाभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? परिज्ञातं तस्येति वदामि।
क्षीणास्रववशेन तृतीयनयभूमिपरिच्छेदो निष्ठितः।
योऽपि स भिक्षवो भिक्षुरर्हन्क्षीणास्रव उषितवान्कृतकरणीयोऽपहृतभारोऽनुप्राप्तस्वार्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञया विमुक्तः सोऽपि पृथिवीं पृथिवीत्वेनाभिजानाति। पृथिवीं पृथिवीत्वेनाभिज्ञाय पृथिवीं न मन्यते पृथिव्यां न मन्यते पृथिव्या न मन्यते पृथिवीं ममेति न मन्यते पृथिवीं नाभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? क्षयाद्रागस्य वीतरागत्वात्।
अपः (पूर्ववत्) तेजः… वायुम्… भूतानि… देवान्… प्रजापतिम्… ब्रह्माणम्… आभास्वरान्… शुभकृत्स्नान्… बृहत्फलान्… अभिभुवम्… आकाशानन्त्यायतनम्… विज्ञानानन्त्यायतनम्… आकिञ्चन्यायतनम्… नैवसंज्ञानासंज्ञायतनम्… दृष्टम्… श्रुतम्… मतम्… विज्ञातम्… एकत्वम्… नानात्वम्… सर्वम्… निर्वाणं निर्वाणत्वेनाभिजानाति। निर्वाणं निर्वाणत्वेनाभिज्ञाय निर्वाणं न मन्यते निर्वाणे न मन्यते निर्वाणान्न मन्यते निर्वाणं ममेति न मन्यते निर्वाणं नाभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? क्षयाद्रागस्य वीतरागत्वात्।
क्षीणास्रववशेन चतुर्थनयभूमिपरिच्छेदो निष्ठितः।
योऽपि स भिक्षवो भिक्षुरर्हन्क्षीणास्रव उषितवान्कृतकरणीयोऽपहृतभारोऽनुप्राप्तस्वार्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञया विमुक्तः सोऽपि पृथिवीं पृथिवीत्वेनाभिजानाति। पृथिवीं पृथिवीत्वेनाभिज्ञाय पृथिवीं न मन्यते पृथिव्यां न मन्यते पृथिव्या न मन्यते पृथिवीं ममेति न मन्यते पृथिवीं नाभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? क्षयाद्द्वेषस्य वीतद्वेषत्वात्।
अपः (पूर्ववत्) तेजः… वायुम्… भूतानि… देवान्… प्रजापतिम्… ब्रह्माणम्… आभास्वरान्… शुभकृत्स्नान्… बृहत्फलान्… अभिभुवम्… आकाशानन्त्यायतनम्… विज्ञानानन्त्यायतनम्… आकिञ्चन्यायतनम्… नैवसंज्ञानासंज्ञायतनम्… दृष्टम्… श्रुतम्… मतम्… विज्ञातम्… एकत्वम्… नानात्वम्… सर्वम्… निर्वाणं निर्वाणत्वेनाभिजानाति। निर्वाणं निर्वाणत्वेनाभिज्ञाय निर्वाणं न मन्यते निर्वाणे न मन्यते निर्वाणान्न मन्यते निर्वाणं ममेति न मन्यते निर्वाणं नाभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? क्षयाद्द्वेषस्य वीतद्वेषत्वात्।
क्षीणास्रववशेन पञ्चमनयभूमिपरिच्छेदो निष्ठितः।
योऽपि स भिक्षवो भिक्षुरर्हन्क्षीणास्रव उषितवान्कृतकरणीयोऽपहृतभारोऽनुप्राप्तस्वार्थः परिक्षीणभवसंयोजनः सम्यगाज्ञया विमुक्तः सोऽपि पृथिवीं पृथिवीत्वेनाभिजानाति। पृथिवीं पृथिवीत्वेनाभिज्ञाय पृथिवीं न मन्यते पृथिव्यां न मन्यते पृथिव्या न मन्यते पृथिवीं ममेति न मन्यते पृथिवीं नाभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? क्षयान्मोहस्य वीतमोहत्वात्।
अपः (पूर्ववत्) तेजः… वायुम्… भूतानि… देवान्… प्रजापतिम्… ब्रह्माणम्… आभास्वरान्… शुभकृत्स्नान्… बृहत्फलान्… अभिभुवम्… आकाशानन्त्यायतनम्… विज्ञानानन्त्यायतनम्… आकिञ्चन्यायतनम्… नैवसंज्ञानासंज्ञायतनम्… दृष्टम्… श्रुतम्… मतम्… विज्ञातम्… एकत्वम्… नानात्वम्… सर्वम्… निर्वाणं निर्वाणत्वेनाभिजानाति। निर्वाणं निर्वाणत्वेनाभिज्ञाय निर्वाणं न मन्यते निर्वाणे न मन्यते निर्वाणान्न मन्यते निर्वाणं ममेति न मन्यते निर्वाणं नाभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? क्षयान्मोहस्य वीतमोहत्वात्।
क्षीणास्रववशेन षष्ठनयभूमिपरिच्छेदो निष्ठितः।
तथागतोऽपि भिक्षवोऽर्हन्सम्यक्सम्बुद्धः पृथिवीं पृथिवीत्वेनाभिजानाति। पृथिवीं पृथिवीत्वेनाभिज्ञाय पृथिवीं न मन्यते पृथिव्यां न मन्यते पृथिव्या न मन्यते पृथिवीं ममेति न मन्यते पृथिवीं नाभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? परिज्ञातं तत्तथागतस्येति वदामि।
अपः (पूर्ववत्) तेजः… वायुम्… भूतानि… देवान्… प्रजापतिम्… ब्रह्माणम्… आभास्वरान्… शुभकृत्स्नान्… बृहत्फलान्… अभिभुवम्… आकाशानन्त्यायतनम्… विज्ञानानन्त्यायतनम्… आकिञ्चन्यायतनम्… नैवसंज्ञानासंज्ञायतनम्… दृष्टम्… श्रुतम्… मतम्… विज्ञातम्… एकत्वम्… नानात्वम्… सर्वम्… निर्वाणं निर्वाणत्वेनाभिजानाति। निर्वाणं निर्वाणत्वेनाभिज्ञाय निर्वाणं न मन्यते निर्वाणे न मन्यते निर्वाणान्न मन्यते निर्वाणं ममेति न मन्यते निर्वाणं नाभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? परिज्ञातं तत्तथागतस्येति वदामि।
तथागतवशेन सप्तमनयभूमिपरिच्छेदो निष्ठितः।
तथागतोऽपि भिक्षवोऽर्हन्सम्यक्सम्बुद्धः पृथिवीं पृथिवीत्वेनाभिजानाति। पृथिवीं पृथिवीत्वेनाभिज्ञाय पृथिवीं न मन्यते पृथिव्यां न मन्यते पृथिव्या न मन्यते पृथिवीं ममेति न मन्यते पृथिवीं नाभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? नन्दी दुःखस्य मूलमिति विदित्वा भवाज्जातिर्भूतस्य जरामरणमिति। तस्मादिह भिक्षवस्तथागतः सर्वशस्तृष्णानां क्षयाद्विरागान्निरोधात्त्यागात्प्रतिनिःसर्गादनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमभिसम्बुद्ध इति वदामि।
अपः (पूर्ववत्) तेजः… वायुम्… भूतानि… देवान्… प्रजापतिम्… ब्रह्माणम्… आभास्वरान्… शुभकृत्स्नान्… बृहत्फलान्… अभिभुवम्… आकाशानन्त्यायतनम्… विज्ञानानन्त्यायतनम्… आकिञ्चन्यायतनम्… नैवसंज्ञानासंज्ञायतनम्… दृष्टम्… श्रुतम्… मतम्… विज्ञातम्… एकत्वम्… नानात्वम्… सर्वम्… निर्वाणं निर्वाणत्वेनाभिजानाति। निर्वाणं निर्वाणत्वेनाभिज्ञाय निर्वाणं न मन्यते निर्वाणे न मन्यते निर्वाणान्न मन्यते निर्वाणं ममेति न मन्यते निर्वाणं नाभिनन्दति। तत्कस्य हेतोः? नन्दी दुःखस्य मूलमिति विदित्वा भवाज्जातिर्भूतस्य जरामरणमिति। तस्मादिह भिक्षवस्तथागतः सर्वशस्तृष्णानां क्षयाद्विरागान्निरोधात्त्यागात्प्रतिनिःसर्गादनुत्तरां सम्यक्सम्बोधिमभिसम्बुद्ध इति वदामीति।
तथागतवशेनाष्टमनयभूमिपरिच्छेदो निष्ठितः।
इदमवोचद्भगवान्। न ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुः।
मूलपर्यायसूत्रं निष्ठितं प्रथमम्॥
—
madhyamanikāye mūlapañcāśatpāṭhe mūlaparyāyavarge mūlaparyāyasūtraṃ prathamam
evaṃ mayā śrutam. ekasminsamaye bhagavānutkṛṣṭāyāṃ viharati sma śubhagavane śālarājamūle. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmamantrata bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat— sarvadharmamūlaparyāyaṃ vo bhikṣavo deśayiṣyāmi. taṃ śṛṇuta sādhu manasikuruta bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalu te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat—
iha bhikṣavo'śrutavānpṛthagjana āryāṇāmadarśī āryadharmasyākovida āryadharme'vinītaḥ satpuruṣāṇāmadarśī satpuruṣadharmasyākovidaḥ satpuruṣadharme'vinītaḥ pṛthivīṃ pṛthivītvena saṃjānīte. pṛthivīṃ pṛthivītvena saṃjñāya pṛthivīṃ manyate pṛthivyāṃ manyate pṛthivyā manyate pṛthivīṃ mameti manyate pṛthivīmabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
apo'ptvena saṃjānīte. apo'ptvena saṃjñāyāpo manyate'psu manyate'dbhyo manyate'po mameti manyate'po'bhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
tejastejastvena saṃjānīte. tejastejastvena saṃjñāya tejo manyate tejasi manyate tejaso manyate tejo mameti manyate tejo'bhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
vāyuṃ vāyutvena saṃjānīte. vāyuṃ vāyutvena saṃjñāya vāyuṃ manyate vāyau manyate vāyormanyate vāyuṃ mameti manyate vāyumabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
bhūtāni bhūtatvena saṃjānīte. bhūtāni bhūtatvena saṃjñāya bhūtāni manyate bhūteṣu manyate bhūtebhyo manyate bhūtāni mameti manyate bhūtānyabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
devāndevatvena saṃjānīte. devāndevatvena saṃjñāya devānmanyate deveṣu manyate devebhyo manyate devānmameti manyate devānabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
prajāpatiṃ prajāpatitvena saṃjānīte. prajāpatiṃ prajāpatitvena saṃjñāya prajāpatiṃ manyate prajāpatau manyate prajāpatermanyate prajāpatiṃ mameti manyate prajāpatimabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
brahmāṇaṃ brahmatvena saṃjānīte. brahmāṇaṃ brahmatvena saṃjñāya brahmāṇaṃ manyate brahmaṇi manyate brahmaṇo manyate brahmāṇaṃ mameti manyate brahmāṇamabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
ābhāsvarānābhāsvaratvena saṃjānīte. ābhāsvarānābhāsvaratvena saṃjñāyābhāsvarānmanyata ābhāsvareṣu manyata ābhāsvarebhyo manyata ābhāsvarānmameti manyata ābhāsvarānabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
śubhakṛtsnāñśubhakṛtsnatvena saṃjānīte. śubhakṛtsnāñśubhakṛtsnatvena saṃjñāya śubhakṛtsnānmanyate śubhakṛtsneṣu manyate śubhakṛtsnebhyo manyate śubhakṛtsnānmameti manyate śubhakṛtsnānabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
bṛhatphalānbṛhatphalatvena saṃjānīte. bṛhatphalānbṛhatphalatvena saṃjñāya bṛhatphalānmanyate bṛhatphaleṣu manyate bṛhatphalebhyo manyate bṛhatphalānmameti manyate bṛhatphalānabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
abhibhuvamabhibhūtvena saṃjānīte. abhibhuvamabhibhūtvena saṃjñāyābhibhuvaṃ manyate'bhibhuvi manyate'bhibhuvo manyate'bhibhuvaṃ mameti manyate'bhibhuvamabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
ākāśānantyāyatanamākāśānantyāyatanatvena saṃjānīte. ākāśānantyāyatanamākāśānantyāyatanatvena saṃjñāyākāśānantyāyatanaṃ manyata ākāśānantyāyatane manyata ākāśānantyāyatanānmanyata ākāśānantyāyatanaṃ mameti manyata ākāśānantyāyatanamabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
vijñānānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanatvena saṃjānīte. vijñānānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanatvena saṃjñāya vijñānānantyāyatanaṃ manyate vijñānānantyāyatane manyate vijñānānantyāyatanānmanyate vijñānānantyāyatanaṃ mameti manyate vijñānānantyāyatanamabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
ākiñcanyāyatanamākiñcanyāyatanatvena saṃjānīte. ākiñcanyāyatanamākiñcanyāyatanatvena saṃjñāyākiñcanyāyatanaṃ manyata ākiñcanyāyatane manyata ākiñcanyāyatanānmanyata ākiñcanyāyatanaṃ mameti manyata ākiñcanyāyatanamabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanatvena saṃjānīte. naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanatvena saṃjñāya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ manyate naivasaṃjñānāsaṃjñāyatane manyate naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanānmanyate naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ mameti manyate naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
dṛṣṭaṃ dṛṣṭatvena saṃjānīte. dṛṣṭaṃ dṛṣṭatvena saṃjñāya dṛṣṭaṃ manyate dṛṣṭe manyate dṛṣṭānmanyate dṛṣṭaṃ mameti manyate dṛṣṭamabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
śrutaṃ śrutatvena saṃjānīte. śrutaṃ śrutatvena saṃjñāya śrutaṃ manyate śrute manyate śrutānmanyate śrutaṃ mameti manyate śrutamabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
mataṃ matatvena saṃjānīte. mataṃ matatvena saṃjñāya mataṃ manyate mate manyate matānmanyate mataṃ mameti manyate matamabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
vijñātaṃ vijñātatvena saṃjānīte. vijñātaṃ vijñātatvena saṃjñāya vijñātaṃ manyate vijñāte manyate vijñātānmanyate vijñātaṃ mameti manyate vijñātamabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
ekatvamekatvatvena saṃjānīte. ekatvamekatvatvena saṃjñāyaikatvaṃ manyata ekatve manyata ekatvānmanyata ekatvaṃ mameti manyata ekatvamabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
nānātvaṃ nānātvatvena saṃjānīte. nānātvaṃ nānātvatvena saṃjñāya nānātvaṃ manyate nānātve manyate nānātvānmanyate nānātvaṃ mameti manyate nānātvamabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
sarvaṃ sarvatvena saṃjānīte. sarvaṃ sarvatvena saṃjñāya sarvaṃ manyate sarvasminmanyate sarvasmānmanyate sarvaṃ mameti manyate sarvamabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
nirvāṇaṃ nirvāṇatvena saṃjānīte. nirvāṇaṃ nirvāṇatvena saṃjñāya nirvāṇaṃ manyate nirvāṇe manyate nirvāṇānmanyate nirvāṇaṃ mameti manyate nirvāṇamabhinandati. tatkasya hetoḥ? aparijñātaṃ tasyeti vadāmi.
pṛthagjanavaśena prathamanayabhūmiparicchedo niṣṭhitaḥ.
yo'pi sa bhikṣavo bhikṣuḥ śaikṣo'prāptamānaso'nuttaraṃ yogakṣemaṃ prārthayamāno viharati so'pi pṛthivīṃ pṛthivītvenābhijānāti. pṛthivīṃ pṛthivītvenābhijñāya pṛthivīṃ mā maṃsta pṛthivyāṃ mā maṃsta pṛthivyā mā maṃsta pṛthivīṃ mameti mā maṃsta pṛthivīṃ mābhyanandīt. tatkasya hetoḥ? parijñeyaṃ tasyeti vadāmi.
apaḥ (pūrvavat) tejaḥ… vāyum… bhūtāni… devān… prajāpatim… brahmāṇam… ābhāsvarān… śubhakṛtsnān… bṛhatphalān… abhibhuvam… ākāśānantyāyatanam… vijñānānantyāyatanam… ākiñcanyāyatanam… naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam… dṛṣṭam… śrutam… matam… vijñātam… ekatvam… nānātvam… sarvam… nirvāṇaṃ nirvāṇatvenābhijānāti. nirvāṇaṃ nirvāṇatvenābhijñāya nirvāṇaṃ mā maṃsta nirvāṇe mā maṃsta nirvāṇānmā maṃsta nirvāṇaṃ mameti mā maṃsta nirvāṇaṃ mābhyanandīt. tatkasya hetoḥ? parijñeyaṃ tasyeti vadāmi.
śaikṣavaśena dvitīyanayabhūmiparicchedo niṣṭhitaḥ.
yo'pi sa bhikṣavo bhikṣurarhankṣīṇāsrava uṣitavānkṛtakaraṇīyo'pahṛtabhāro'nuprāptasvārthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñayā vimuktaḥ so'pi pṛthivīṃ pṛthivītvenābhijānāti. pṛthivīṃ pṛthivītvenābhijñāya pṛthivīṃ na manyate pṛthivyāṃ na manyate pṛthivyā na manyate pṛthivīṃ mameti na manyate pṛthivīṃ nābhinandati. tatkasya hetoḥ? parijñātaṃ tasyeti vadāmi.
apaḥ (pūrvavat) tejaḥ… vāyum… bhūtāni… devān… prajāpatim… brahmāṇam… ābhāsvarān… śubhakṛtsnān… bṛhatphalān… abhibhuvam… ākāśānantyāyatanam… vijñānānantyāyatanam… ākiñcanyāyatanam… naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam… dṛṣṭam… śrutam… matam… vijñātam… ekatvam… nānātvam… sarvam… nirvāṇaṃ nirvāṇatvenābhijānāti. nirvāṇaṃ nirvāṇatvenābhijñāya nirvāṇaṃ na manyate nirvāṇe na manyate nirvāṇānna manyate nirvāṇaṃ mameti na manyate nirvāṇaṃ nābhinandati. tatkasya hetoḥ? parijñātaṃ tasyeti vadāmi.
kṣīṇāsravavaśena tṛtīyanayabhūmiparicchedo niṣṭhitaḥ.
yo'pi sa bhikṣavo bhikṣurarhankṣīṇāsrava uṣitavānkṛtakaraṇīyo'pahṛtabhāro'nuprāptasvārthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñayā vimuktaḥ so'pi pṛthivīṃ pṛthivītvenābhijānāti. pṛthivīṃ pṛthivītvenābhijñāya pṛthivīṃ na manyate pṛthivyāṃ na manyate pṛthivyā na manyate pṛthivīṃ mameti na manyate pṛthivīṃ nābhinandati. tatkasya hetoḥ? kṣayādrāgasya vītarāgatvāt.
apaḥ (pūrvavat) tejaḥ… vāyum… bhūtāni… devān… prajāpatim… brahmāṇam… ābhāsvarān… śubhakṛtsnān… bṛhatphalān… abhibhuvam… ākāśānantyāyatanam… vijñānānantyāyatanam… ākiñcanyāyatanam… naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam… dṛṣṭam… śrutam… matam… vijñātam… ekatvam… nānātvam… sarvam… nirvāṇaṃ nirvāṇatvenābhijānāti. nirvāṇaṃ nirvāṇatvenābhijñāya nirvāṇaṃ na manyate nirvāṇe na manyate nirvāṇānna manyate nirvāṇaṃ mameti na manyate nirvāṇaṃ nābhinandati. tatkasya hetoḥ? kṣayādrāgasya vītarāgatvāt.
kṣīṇāsravavaśena caturthanayabhūmiparicchedo niṣṭhitaḥ.
yo'pi sa bhikṣavo bhikṣurarhankṣīṇāsrava uṣitavānkṛtakaraṇīyo'pahṛtabhāro'nuprāptasvārthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñayā vimuktaḥ so'pi pṛthivīṃ pṛthivītvenābhijānāti. pṛthivīṃ pṛthivītvenābhijñāya pṛthivīṃ na manyate pṛthivyāṃ na manyate pṛthivyā na manyate pṛthivīṃ mameti na manyate pṛthivīṃ nābhinandati. tatkasya hetoḥ? kṣayāddveṣasya vītadveṣatvāt.
apaḥ (pūrvavat) tejaḥ… vāyum… bhūtāni… devān… prajāpatim… brahmāṇam… ābhāsvarān… śubhakṛtsnān… bṛhatphalān… abhibhuvam… ākāśānantyāyatanam… vijñānānantyāyatanam… ākiñcanyāyatanam… naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam… dṛṣṭam… śrutam… matam… vijñātam… ekatvam… nānātvam… sarvam… nirvāṇaṃ nirvāṇatvenābhijānāti. nirvāṇaṃ nirvāṇatvenābhijñāya nirvāṇaṃ na manyate nirvāṇe na manyate nirvāṇānna manyate nirvāṇaṃ mameti na manyate nirvāṇaṃ nābhinandati. tatkasya hetoḥ? kṣayāddveṣasya vītadveṣatvāt.
kṣīṇāsravavaśena pañcamanayabhūmiparicchedo niṣṭhitaḥ.
yo'pi sa bhikṣavo bhikṣurarhankṣīṇāsrava uṣitavānkṛtakaraṇīyo'pahṛtabhāro'nuprāptasvārthaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñayā vimuktaḥ so'pi pṛthivīṃ pṛthivītvenābhijānāti. pṛthivīṃ pṛthivītvenābhijñāya pṛthivīṃ na manyate pṛthivyāṃ na manyate pṛthivyā na manyate pṛthivīṃ mameti na manyate pṛthivīṃ nābhinandati. tatkasya hetoḥ? kṣayānmohasya vītamohatvāt.
apaḥ (pūrvavat) tejaḥ… vāyum… bhūtāni… devān… prajāpatim… brahmāṇam… ābhāsvarān… śubhakṛtsnān… bṛhatphalān… abhibhuvam… ākāśānantyāyatanam… vijñānānantyāyatanam… ākiñcanyāyatanam… naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam… dṛṣṭam… śrutam… matam… vijñātam… ekatvam… nānātvam… sarvam… nirvāṇaṃ nirvāṇatvenābhijānāti. nirvāṇaṃ nirvāṇatvenābhijñāya nirvāṇaṃ na manyate nirvāṇe na manyate nirvāṇānna manyate nirvāṇaṃ mameti na manyate nirvāṇaṃ nābhinandati. tatkasya hetoḥ? kṣayānmohasya vītamohatvāt.
kṣīṇāsravavaśena ṣaṣṭhanayabhūmiparicchedo niṣṭhitaḥ.
tathāgato'pi bhikṣavo'rhansamyaksambuddhaḥ pṛthivīṃ pṛthivītvenābhijānāti. pṛthivīṃ pṛthivītvenābhijñāya pṛthivīṃ na manyate pṛthivyāṃ na manyate pṛthivyā na manyate pṛthivīṃ mameti na manyate pṛthivīṃ nābhinandati. tatkasya hetoḥ? parijñātaṃ tattathāgatasyeti vadāmi.
apaḥ (pūrvavat) tejaḥ… vāyum… bhūtāni… devān… prajāpatim… brahmāṇam… ābhāsvarān… śubhakṛtsnān… bṛhatphalān… abhibhuvam… ākāśānantyāyatanam… vijñānānantyāyatanam… ākiñcanyāyatanam… naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam… dṛṣṭam… śrutam… matam… vijñātam… ekatvam… nānātvam… sarvam… nirvāṇaṃ nirvāṇatvenābhijānāti. nirvāṇaṃ nirvāṇatvenābhijñāya nirvāṇaṃ na manyate nirvāṇe na manyate nirvāṇānna manyate nirvāṇaṃ mameti na manyate nirvāṇaṃ nābhinandati. tatkasya hetoḥ? parijñātaṃ tattathāgatasyeti vadāmi.
tathāgatavaśena saptamanayabhūmiparicchedo niṣṭhitaḥ.
tathāgato'pi bhikṣavo'rhansamyaksambuddhaḥ pṛthivīṃ pṛthivītvenābhijānāti. pṛthivīṃ pṛthivītvenābhijñāya pṛthivīṃ na manyate pṛthivyāṃ na manyate pṛthivyā na manyate pṛthivīṃ mameti na manyate pṛthivīṃ nābhinandati. tatkasya hetoḥ? nandī duḥkhasya mūlamiti viditvā bhavājjātirbhūtasya jarāmaraṇamiti. tasmādiha bhikṣavastathāgataḥ sarvaśastṛṣṇānāṃ kṣayādvirāgānnirodhāttyāgātpratiniḥsargādanuttarāṃ samyaksambodhimabhisambuddha iti vadāmi.
apaḥ (pūrvavat) tejaḥ… vāyum… bhūtāni… devān… prajāpatim… brahmāṇam… ābhāsvarān… śubhakṛtsnān… bṛhatphalān… abhibhuvam… ākāśānantyāyatanam… vijñānānantyāyatanam… ākiñcanyāyatanam… naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam… dṛṣṭam… śrutam… matam… vijñātam… ekatvam… nānātvam… sarvam… nirvāṇaṃ nirvāṇatvenābhijānāti. nirvāṇaṃ nirvāṇatvenābhijñāya nirvāṇaṃ na manyate nirvāṇe na manyate nirvāṇānna manyate nirvāṇaṃ mameti na manyate nirvāṇaṃ nābhinandati. tatkasya hetoḥ? nandī duḥkhasya mūlamiti viditvā bhavājjātirbhūtasya jarāmaraṇamiti. tasmādiha bhikṣavastathāgataḥ sarvaśastṛṣṇānāṃ kṣayādvirāgānnirodhāttyāgātpratiniḥsargādanuttarāṃ samyaksambodhimabhisambuddha iti vadāmīti.
tathāgatavaśenāṣṭamanayabhūmiparicchedo niṣṭhitaḥ.
idamavocadbhagavān. na te bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuḥ.
mūlaparyāyasūtraṃ niṣṭhitaṃ prathamam..