← mn105 
 mn107 →

MN106 āniñjyasaprāyasūtram

Summary: The Buddha outlines the meditative pathways leading to the imperturbable attainments (āneñja), the base of nothingness (ākiṃcanyāyatana), and the base of neither-perception-nor-non-perception. Moving beyond mere yogic absorption, he reveals how radical contemplation of these refined states as conditioned, transient, and devoid of self leads to noble deliverance and unshakeable Nirvāṇa.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे देवदहवर्गे आनिञ्ज्यसप्रायसूत्रं षष्ठम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्कुरुषु विहरति स्म कल्माषदम्ये नाम कुरूणां निगमे । तत्र खलु भगवान्भिक्षूनामन्त्रयिष्ट — भिक्षव इति । भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्याश्रौषुः । भगवानेतदवोचत् — अनित्या भिक्षवः कामास्तुच्छा मृषा मोषधर्माणः । मायाकृतमेतद्भिक्षवो बाललापनम् । ये च दृष्टधार्मिकाः कामा, ये च साम्परायिकाः कामाः, या च दृष्टधार्मिकी कामसंज्ञा, या च साम्परायिकी कामसंज्ञा — उभयमेतन्मारधेयं मारस्यैष विषयो मारस्यैष निवापो मारस्यैष गोचरः । अत्रैते पापका अकुशला मानसा अभिध्या अपि व्यापादा अपि संरम्भा अपि संवर्तन्ते । त एवार्यश्रावकस्येहानुशिक्षमाणस्यान्तरायाय सम्भवन्ति । तत्र भिक्षव आर्यश्रावक इति प्रतिसञ्चष्टे — ये च दृष्टधार्मिकाः कामा, ये च साम्परायिकाः कामाः, या च दृष्टधार्मिकी कामसंज्ञा, या च साम्परायिकी कामसंज्ञा — उभयमेतन्मारधेयं मारस्यैष विषयो मारस्यैष निवापो मारस्यैष गोचरः । अत्रैते पापका अकुशला मानसा अभिध्या अपि व्यापादा अपि संरम्भा अपि संवर्तन्ते, त एवार्यश्रावकस्येहानुशिक्षमाणस्यान्तरायाय सम्भवन्ति । यन्नूनमहं विपुलेन महद्गतेन चेतसा विहरेयमभिभूय लोकमधिष्ठाय मनसा । विपुलेन हि मे महद्गतेन चेतसा विहरतोऽभिभूय लोकमधिष्ठाय मनसा ये पापका अकुशला मानसा अभिध्या अपि व्यापादा अपि संरम्भा अपि ते न भविष्यन्ति । तेषां प्रहाणादपरित्तं च मे चित्तं भविष्यत्यप्रमाणं सुभावितमिति । तस्यैवंप्रतिपन्नस्य तद्बहुलविहारिण आयतने चित्तं प्रसीदति । सम्प्रसादे सत्येतर्हि वानिञ्ज्यं समापद्यते प्रज्ञया वाधिमुच्यते । कायस्य भेदात्परं मरणात्स्थानमेतद्विद्यते यत्तत्संवर्तनीयं विज्ञानं स्यादानिञ्ज्योपगम् । इयं भिक्षवः प्रथमानिञ्ज्यसप्राया प्रतिपदाख्यायते ।

पुनश्चापरं भिक्षव आर्यश्रावक इति प्रतिसञ्चष्टे — ये च दृष्टधार्मिकाः कामा, ये च साम्परायिकाः कामाः, या च दृष्टधार्मिकी कामसंज्ञा, या च साम्परायिकी कामसंज्ञा, यत्किञ्चिद्रूपं सर्वं रूपं चत्वारि च महाभूतानि चतुर्णां च महाभूतानामुपादायरूपमिति । तस्यैवंप्रतिपन्नस्य तद्बहुलविहारिण आयतने चित्तं प्रसीदति । सम्प्रसादे सत्येतर्हि वानिञ्ज्यं समापद्यते प्रज्ञया वाधिमुच्यते । कायस्य भेदात्परं मरणात्स्थानमेतद्विद्यते यत्तत्संवर्तनीयं विज्ञानं स्यादानिञ्ज्योपगम् । इयं भिक्षवो द्वितीयानिञ्ज्यसप्राया प्रतिपदाख्यायते ।

पुनश्चापरं भिक्षव आर्यश्रावक इति प्रतिसञ्चष्टे — ये च दृष्टधार्मिकाः कामा, ये च साम्परायिकाः कामाः, या च दृष्टधार्मिकी कामसंज्ञा, या च साम्परायिकी कामसंज्ञा, यानि च दृष्टधार्मिकाणि रूपाणि, यानि च साम्परायिकाणि रूपाणि, या च दृष्टधार्मिकी रूपसंज्ञा, या च साम्परायिकी रूपसंज्ञा — उभयमेतदनित्यम् । यदनित्यं तन्नालमभिनन्दितुं नालमभिवदितुं नालमध्यवसातुमिति । तस्यैवंप्रतिपन्नस्य तद्बहुलविहारिण आयतने चित्तं प्रसीदति । सम्प्रसादे सत्येतर्हि वानिञ्ज्यं समापद्यते प्रज्ञया वाधिमुच्यते । कायस्य भेदात्परं मरणात्स्थानमेतद्विद्यते यत्तत्संवर्तनीयं विज्ञानं स्यादानिञ्ज्योपगम् । इयं भिक्षवस्तृतीयानिञ्ज्यसप्राया प्रतिपदाख्यायते ।

पुनश्चापरं भिक्षव आर्यश्रावक इति प्रतिसञ्चष्टे — ये च दृष्टधार्मिकाः कामा, ये च साम्परायिकाः कामाः, या च दृष्टधार्मिकी कामसंज्ञा, या च साम्परायिकी कामसंज्ञा, यानि च दृष्टधार्मिकाणि रूपाणि, यानि च साम्परायिकाणि रूपाणि, या च दृष्टधार्मिकी रूपसंज्ञा, या च साम्परायिकी रूपसंज्ञा, या चानिञ्ज्यसंज्ञा — सर्वाः संज्ञाः । यत्रैता अपरिशेषा निरुध्यन्त एतच्छान्तमेतत्प्रणीतम् — यदिदमाकिञ्चन्यायतनमिति । तस्यैवंप्रतिपन्नस्य तद्बहुलविहारिण आयतने चित्तं प्रसीदति । सम्प्रसादे सत्येतर्हि वाकिञ्चन्यायतनं समापद्यते प्रज्ञया वाधिमुच्यते । कायस्य भेदात्परं मरणात्स्थानमेतद्विद्यते यत्तत्संवर्तनीयं विज्ञानं स्यादाकिञ्चन्यायतनोपगम् । इयं भिक्षवः प्रथमाकिञ्चन्यायतनसप्राया प्रतिपदाख्यायते ।

पुनश्चापरं भिक्षव आर्यश्रावकोऽरण्यगतो वा वृक्षमूलगतो वा शून्यागारगतो वेति प्रतिसञ्चष्टे — शून्यमिदमात्मना वात्मीयेन वेति । तस्यैवंप्रतिपन्नस्य तद्बहुलविहारिण आयतने चित्तं प्रसीदति । सम्प्रसादे सत्येतर्हि वाकिञ्चन्यायतनं समापद्यते प्रज्ञया वाधिमुच्यते । कायस्य भेदात्परं मरणात्स्थानमेतद्विद्यते यत्तत्संवर्तनीयं विज्ञानं स्यादाकिञ्चन्यायतनोपगम् । इयं भिक्षवो द्वितीयाकिञ्चन्यायतनसप्राया प्रतिपदाख्यायते ।

पुनश्चापरं भिक्षव आर्यश्रावक इति प्रतिसञ्चष्टे — नाहं क्वचन कस्यचित्किञ्चन तस्मिन्, न च मम क्वचन कस्मिंश्चित्किञ्चनास्तीति । तस्यैवंप्रतिपन्नस्य तद्बहुलविहारिण आयतने चित्तं प्रसीदति । सम्प्रसादे सत्येतर्हि वाकिञ्चन्यायतनं समापद्यते प्रज्ञया वाधिमुच्यते । कायस्य भेदात्परं मरणात्स्थानमेतद्विद्यते यत्तत्संवर्तनीयं विज्ञानं स्यादाकिञ्चन्यायतनोपगम् । इयं भिक्षवस्तृतीयाकिञ्चन्यायतनसप्राया प्रतिपदाख्यायते ।

पुनश्चापरं भिक्षव आर्यश्रावक इति प्रतिसञ्चष्टे — ये च दृष्टधार्मिकाः कामा, ये च साम्परायिकाः कामाः, या च दृष्टधार्मिकी कामसंज्ञा, या च साम्परायिकी कामसंज्ञा, यानि च दृष्टधार्मिकाणि रूपाणि, यानि च साम्परायिकाणि रूपाणि, या च दृष्टधार्मिकी रूपसंज्ञा, या च साम्परायिकी रूपसंज्ञा, या चानिञ्ज्यसंज्ञा, या चाकिञ्चन्यायतनसंज्ञा — सर्वाः संज्ञाः । यत्रैता अपरिशेषा निरुध्यन्त एतच्छान्तमेतत्प्रणीतम् — यदिदं नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमिति । तस्यैवंप्रतिपन्नस्य तद्बहुलविहारिण आयतने चित्तं प्रसीदति । सम्प्रसादे सत्येतर्हि वा नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं समापद्यते प्रज्ञया वाधिमुच्यते । कायस्य भेदात्परं मरणात्स्थानमेतद्विद्यते यत्तत्संवर्तनीयं विज्ञानं स्यान्नैवसंज्ञानासंज्ञायतनोपगम् । इयं भिक्षवो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसप्राया प्रतिपदाख्यायत इति ।

एवमुक्ते आयुष्मानानन्दो भगवन्तमेतदवोचत् — इह भदन्त भिक्षुरेवंप्रतिपन्नो भवति — नो च स्यान्नो च मे स्यात् — न भविष्यति न मे भविष्यति — यदस्ति यद्भूतं तत्प्रजहामीति । एवमुपेक्षां प्रतिलभते । परिनिर्वायान्नु खलु स भदन्त भिक्षुर्न वा परिनिर्वायादिति ? अप्यत्रानन्द कश्चिद्भिक्षुः परिनिर्वायादप्यत्र कश्चिद्भिक्षुर्न परिनिर्वायादिति । को नु खलु भदन्त हेतुः कः प्रत्ययो येनाप्यत्र कश्चिद्भिक्षुः परिनिर्वायादप्यत्र कश्चिद्भिक्षुर्न परिनिर्वायादिति ? इहानन्द भिक्षुरेवंप्रतिपन्नो भवति — नो च स्यान्नो च मे स्यात् — न भविष्यति न मे भविष्यति — यदस्ति यद्भूतं तत्प्रजहामीति । एवमुपेक्षां प्रतिलभते । स तामुपेक्षामभिनन्दत्यभिवदत्यध्यवसाय तिष्ठति । तस्य तामुपेक्षामभिनन्दतोऽभिवदतोऽध्यवसाय तिष्ठतस्तन्निश्रितं भवति विज्ञानं तदुपादानम् । सोपादान आनन्द भिक्षुर्न परिनिर्वातीति । क्व पुनः स भदन्त भिक्षुरुपाददान उपादत्त इति ? नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमानन्देति । उपादानश्रेष्ठं किल स भदन्त भिक्षुरुपाददान उपादत्त इति ? उपादानश्रेष्ठं हि स आनन्द भिक्षुरुपाददान उपादत्ते । उपादानश्रेष्ठं ह्येतदानन्द यदिदं नैवसंज्ञानासंज्ञायतनम् ।

इहानन्द भिक्षुरेवंप्रतिपन्नो भवति — नो च स्यान्नो च मे स्यात् — न भविष्यति न मे भविष्यति — यदस्ति यद्भूतं तत्प्रजहामीति । एवमुपेक्षां प्रतिलभते । स तामुपेक्षां नाभिनन्दति, नाभिवदति, नाध्यवसाय तिष्ठति । तस्य तामुपेक्षामनभिनन्दतोऽनभिवदतोऽनध्यवसाय तिष्ठतो न तन्निश्रितं भवति विज्ञानं न तदुपादानम् । अनुपादान आनन्द भिक्षुः परिनिर्वातीति ।

आश्चर्यं भदन्ताद्भुतं भदन्त ! निश्रित्य निश्रित्य किल नो भदन्त भगवतोघस्य निस्तरणमाख्यातम् । कतमः पुनर्भदन्तार्यो विमोक्ष इति ? इहानन्द भिक्षुरार्यश्रावक इति प्रतिसञ्चष्टे — ये च दृष्टधार्मिकाः कामा, ये च साम्परायिकाः कामाः, या च दृष्टधार्मिकी कामसंज्ञा, या च साम्परायिकी कामसंज्ञा, यानि च दृष्टधार्मिकाणि रूपाणि, यानि च साम्परायिकाणि रूपाणि, या च दृष्टधार्मिकी रूपसंज्ञा, या च साम्परायिकी रूपसंज्ञा, या चानिञ्ज्यसंज्ञा, या चाकिञ्चन्यायतनसंज्ञा, या च नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसंज्ञा — एष सत्कायो यावता सत्कायः । एतदमृतं यदिदमनुपादाय चित्तस्य विमोक्ष इति । इति खल्वानन्द देशिता मयानिञ्ज्यसप्राया प्रतिपत् — देशिताकिञ्चन्यायतनसप्राया प्रतिपत् — देशिता नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसप्राया प्रतिपत् — देशितं निश्रित्य निश्रित्योघस्य निस्तरणम् — देशित आर्यो विमोक्षः । यत्खल्वानन्द शास्त्रा करणीयं श्रावकाणां हितैषिणानुकम्पकेनानुकम्पामुपादाय, कृतं वस्तन्मया । एतान्यानन्द वृक्षमूलान्येतानि शून्यागाराणि । ध्यायतानन्द, मा प्रमदत, मा पश्चाद्विप्रतिसारिणो भूत । इयं वोऽस्माकमनुशासनीति ।

इदमवोचद्भगवान् । आत्तमना आयुष्मानानन्दो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति ।

आनिञ्ज्यसप्रायसूत्रं निष्ठितं षष्ठम् ।

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe devadahavarge āniñjyasaprāyasūtraṃ ṣaṣṭham

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānkuruṣu viharati sma kalmāṣadamye nāma kurūṇāṃ nigame . tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmantrayiṣṭa — bhikṣava iti . bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyāśrauṣuḥ . bhagavānetadavocat — anityā bhikṣavaḥ kāmāstucchā mṛṣā moṣadharmāṇaḥ . māyākṛtametadbhikṣavo bālalāpanam . ye ca dṛṣṭadhārmikāḥ kāmā, ye ca sāmparāyikāḥ kāmāḥ, yā ca dṛṣṭadhārmikī kāmasaṃjñā, yā ca sāmparāyikī kāmasaṃjñā — ubhayametanmāradheyaṃ mārasyaiṣa viṣayo mārasyaiṣa nivāpo mārasyaiṣa gocaraḥ . atraite pāpakā akuśalā mānasā abhidhyā api vyāpādā api saṃrambhā api saṃvartante . ta evāryaśrāvakasyehānuśikṣamāṇasyāntarāyāya sambhavanti . tatra bhikṣava āryaśrāvaka iti pratisañcaṣṭe — ye ca dṛṣṭadhārmikāḥ kāmā, ye ca sāmparāyikāḥ kāmāḥ, yā ca dṛṣṭadhārmikī kāmasaṃjñā, yā ca sāmparāyikī kāmasaṃjñā — ubhayametanmāradheyaṃ mārasyaiṣa viṣayo mārasyaiṣa nivāpo mārasyaiṣa gocaraḥ . atraite pāpakā akuśalā mānasā abhidhyā api vyāpādā api saṃrambhā api saṃvartante, ta evāryaśrāvakasyehānuśikṣamāṇasyāntarāyāya sambhavanti . yannūnamahaṃ vipulena mahadgatena cetasā vihareyamabhibhūya lokamadhiṣṭhāya manasā . vipulena hi me mahadgatena cetasā viharato'bhibhūya lokamadhiṣṭhāya manasā ye pāpakā akuśalā mānasā abhidhyā api vyāpādā api saṃrambhā api te na bhaviṣyanti . teṣāṃ prahāṇādaparittaṃ ca me cittaṃ bhaviṣyatyapramāṇaṃ subhāvitamiti . tasyaivaṃpratipannasya tadbahulavihāriṇa āyatane cittaṃ prasīdati . samprasāde satyetarhi vāniñjyaṃ samāpadyate prajñayā vādhimucyate . kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsthānametadvidyate yattatsaṃvartanīyaṃ vijñānaṃ syādāniñjyopagam . iyaṃ bhikṣavaḥ prathamāniñjyasaprāyā pratipadākhyāyate .

punaścāparaṃ bhikṣava āryaśrāvaka iti pratisañcaṣṭe — ye ca dṛṣṭadhārmikāḥ kāmā, ye ca sāmparāyikāḥ kāmāḥ, yā ca dṛṣṭadhārmikī kāmasaṃjñā, yā ca sāmparāyikī kāmasaṃjñā, yatkiñcidrūpaṃ sarvaṃ rūpaṃ catvāri ca mahābhūtāni caturṇāṃ ca mahābhūtānāmupādāyarūpamiti . tasyaivaṃpratipannasya tadbahulavihāriṇa āyatane cittaṃ prasīdati . samprasāde satyetarhi vāniñjyaṃ samāpadyate prajñayā vādhimucyate . kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsthānametadvidyate yattatsaṃvartanīyaṃ vijñānaṃ syādāniñjyopagam . iyaṃ bhikṣavo dvitīyāniñjyasaprāyā pratipadākhyāyate .

punaścāparaṃ bhikṣava āryaśrāvaka iti pratisañcaṣṭe — ye ca dṛṣṭadhārmikāḥ kāmā, ye ca sāmparāyikāḥ kāmāḥ, yā ca dṛṣṭadhārmikī kāmasaṃjñā, yā ca sāmparāyikī kāmasaṃjñā, yāni ca dṛṣṭadhārmikāṇi rūpāṇi, yāni ca sāmparāyikāṇi rūpāṇi, yā ca dṛṣṭadhārmikī rūpasaṃjñā, yā ca sāmparāyikī rūpasaṃjñā — ubhayametadanityam . yadanityaṃ tannālamabhinandituṃ nālamabhivadituṃ nālamadhyavasātumiti . tasyaivaṃpratipannasya tadbahulavihāriṇa āyatane cittaṃ prasīdati . samprasāde satyetarhi vāniñjyaṃ samāpadyate prajñayā vādhimucyate . kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsthānametadvidyate yattatsaṃvartanīyaṃ vijñānaṃ syādāniñjyopagam . iyaṃ bhikṣavastṛtīyāniñjyasaprāyā pratipadākhyāyate .

punaścāparaṃ bhikṣava āryaśrāvaka iti pratisañcaṣṭe — ye ca dṛṣṭadhārmikāḥ kāmā, ye ca sāmparāyikāḥ kāmāḥ, yā ca dṛṣṭadhārmikī kāmasaṃjñā, yā ca sāmparāyikī kāmasaṃjñā, yāni ca dṛṣṭadhārmikāṇi rūpāṇi, yāni ca sāmparāyikāṇi rūpāṇi, yā ca dṛṣṭadhārmikī rūpasaṃjñā, yā ca sāmparāyikī rūpasaṃjñā, yā cāniñjyasaṃjñā — sarvāḥ saṃjñāḥ . yatraitā apariśeṣā nirudhyanta etacchāntametatpraṇītam — yadidamākiñcanyāyatanamiti . tasyaivaṃpratipannasya tadbahulavihāriṇa āyatane cittaṃ prasīdati . samprasāde satyetarhi vākiñcanyāyatanaṃ samāpadyate prajñayā vādhimucyate . kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsthānametadvidyate yattatsaṃvartanīyaṃ vijñānaṃ syādākiñcanyāyatanopagam . iyaṃ bhikṣavaḥ prathamākiñcanyāyatanasaprāyā pratipadākhyāyate .

punaścāparaṃ bhikṣava āryaśrāvako'raṇyagato vā vṛkṣamūlagato vā śūnyāgāragato veti pratisañcaṣṭe — śūnyamidamātmanā vātmīyena veti . tasyaivaṃpratipannasya tadbahulavihāriṇa āyatane cittaṃ prasīdati . samprasāde satyetarhi vākiñcanyāyatanaṃ samāpadyate prajñayā vādhimucyate . kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsthānametadvidyate yattatsaṃvartanīyaṃ vijñānaṃ syādākiñcanyāyatanopagam . iyaṃ bhikṣavo dvitīyākiñcanyāyatanasaprāyā pratipadākhyāyate .

punaścāparaṃ bhikṣava āryaśrāvaka iti pratisañcaṣṭe — nāhaṃ kvacana kasyacitkiñcana tasmin, na ca mama kvacana kasmiṃścitkiñcanāstīti . tasyaivaṃpratipannasya tadbahulavihāriṇa āyatane cittaṃ prasīdati . samprasāde satyetarhi vākiñcanyāyatanaṃ samāpadyate prajñayā vādhimucyate . kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsthānametadvidyate yattatsaṃvartanīyaṃ vijñānaṃ syādākiñcanyāyatanopagam . iyaṃ bhikṣavastṛtīyākiñcanyāyatanasaprāyā pratipadākhyāyate .

punaścāparaṃ bhikṣava āryaśrāvaka iti pratisañcaṣṭe — ye ca dṛṣṭadhārmikāḥ kāmā, ye ca sāmparāyikāḥ kāmāḥ, yā ca dṛṣṭadhārmikī kāmasaṃjñā, yā ca sāmparāyikī kāmasaṃjñā, yāni ca dṛṣṭadhārmikāṇi rūpāṇi, yāni ca sāmparāyikāṇi rūpāṇi, yā ca dṛṣṭadhārmikī rūpasaṃjñā, yā ca sāmparāyikī rūpasaṃjñā, yā cāniñjyasaṃjñā, yā cākiñcanyāyatanasaṃjñā — sarvāḥ saṃjñāḥ . yatraitā apariśeṣā nirudhyanta etacchāntametatpraṇītam — yadidaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamiti . tasyaivaṃpratipannasya tadbahulavihāriṇa āyatane cittaṃ prasīdati . samprasāde satyetarhi vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samāpadyate prajñayā vādhimucyate . kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsthānametadvidyate yattatsaṃvartanīyaṃ vijñānaṃ syānnaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanopagam . iyaṃ bhikṣavo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasaprāyā pratipadākhyāyata iti .

evamukte āyuṣmānānando bhagavantametadavocat — iha bhadanta bhikṣurevaṃpratipanno bhavati — no ca syānno ca me syāt — na bhaviṣyati na me bhaviṣyati — yadasti yadbhūtaṃ tatprajahāmīti . evamupekṣāṃ pratilabhate . parinirvāyānnu khalu sa bhadanta bhikṣurna vā parinirvāyāditi ? apyatrānanda kaścidbhikṣuḥ parinirvāyādapyatra kaścidbhikṣurna parinirvāyāditi . ko nu khalu bhadanta hetuḥ kaḥ pratyayo yenāpyatra kaścidbhikṣuḥ parinirvāyādapyatra kaścidbhikṣurna parinirvāyāditi ? ihānanda bhikṣurevaṃpratipanno bhavati — no ca syānno ca me syāt — na bhaviṣyati na me bhaviṣyati — yadasti yadbhūtaṃ tatprajahāmīti . evamupekṣāṃ pratilabhate . sa tāmupekṣāmabhinandatyabhivadatyadhyavasāya tiṣṭhati . tasya tāmupekṣāmabhinandato'bhivadato'dhyavasāya tiṣṭhatastanniśritaṃ bhavati vijñānaṃ tadupādānam . sopādāna ānanda bhikṣurna parinirvātīti . kva punaḥ sa bhadanta bhikṣurupādadāna upādatta iti ? naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamānandeti . upādānaśreṣṭhaṃ kila sa bhadanta bhikṣurupādadāna upādatta iti ? upādānaśreṣṭhaṃ hi sa ānanda bhikṣurupādadāna upādatte . upādānaśreṣṭhaṃ hyetadānanda yadidaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam .

ihānanda bhikṣurevaṃpratipanno bhavati — no ca syānno ca me syāt — na bhaviṣyati na me bhaviṣyati — yadasti yadbhūtaṃ tatprajahāmīti . evamupekṣāṃ pratilabhate . sa tāmupekṣāṃ nābhinandati, nābhivadati, nādhyavasāya tiṣṭhati . tasya tāmupekṣāmanabhinandato'nabhivadato'nadhyavasāya tiṣṭhato na tanniśritaṃ bhavati vijñānaṃ na tadupādānam . anupādāna ānanda bhikṣuḥ parinirvātīti .

āścaryaṃ bhadantādbhutaṃ bhadanta ! niśritya niśritya kila no bhadanta bhagavatoghasya nistaraṇamākhyātam . katamaḥ punarbhadantāryo vimokṣa iti ? ihānanda bhikṣurāryaśrāvaka iti pratisañcaṣṭe — ye ca dṛṣṭadhārmikāḥ kāmā, ye ca sāmparāyikāḥ kāmāḥ, yā ca dṛṣṭadhārmikī kāmasaṃjñā, yā ca sāmparāyikī kāmasaṃjñā, yāni ca dṛṣṭadhārmikāṇi rūpāṇi, yāni ca sāmparāyikāṇi rūpāṇi, yā ca dṛṣṭadhārmikī rūpasaṃjñā, yā ca sāmparāyikī rūpasaṃjñā, yā cāniñjyasaṃjñā, yā cākiñcanyāyatanasaṃjñā, yā ca naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasaṃjñā — eṣa satkāyo yāvatā satkāyaḥ . etadamṛtaṃ yadidamanupādāya cittasya vimokṣa iti . iti khalvānanda deśitā mayāniñjyasaprāyā pratipat — deśitākiñcanyāyatanasaprāyā pratipat — deśitā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasaprāyā pratipat — deśitaṃ niśritya niśrityoghasya nistaraṇam — deśita āryo vimokṣaḥ . yatkhalvānanda śāstrā karaṇīyaṃ śrāvakāṇāṃ hitaiṣiṇānukampakenānukampāmupādāya, kṛtaṃ vastanmayā . etānyānanda vṛkṣamūlānyetāni śūnyāgārāṇi . dhyāyatānanda, mā pramadata, mā paścādvipratisāriṇo bhūta . iyaṃ vo'smākamanuśāsanīti .

idamavocadbhagavān . āttamanā āyuṣmānānando bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi .

āniñjyasaprāyasūtraṃ niṣṭhitaṃ ṣaṣṭham .

← mn105 
mn 
 mn107 →