MN105 sunakṣatrasūtram
Summary: The Buddha instructs Sunakṣatra on the deceptive nature of premature spiritual complacency, warning that subtle attachments to sensual pleasures or meditative formless states can easily rekindle defilement. Employing the metaphor of a surgeon probing and excising a poisoned arrow, he demonstrates how the Tathāgata extracts the embedded dart of craving (tṛṣṇā) to ensure definitive healing.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे देवदहवर्गे सुनक्षत्रसूत्रं पञ्चमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्वैशाल्यां विहरति स्म महावने कूटागारशालायाम्। तेन खलु पुनः समयेन संबहुलैर्भिक्षुभिर्भगवतोऽन्तिक आज्ञा व्याकृताभूत् — क्षीणा जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं कृतं करणीयं नापरमित्थंभावायेति प्रजानीम इति। अश्रौषीत्खलु सुनक्षत्रो लिच्छविपुत्रः — संबहुलैः किल भिक्षुभिर्भगवतोऽन्तिक आज्ञा व्याकृताभूत् — क्षीणा जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं कृतं करणीयं नापरमित्थंभावायेति प्रजानीम इति। अथ खलु सुनक्षत्रो लिच्छविपुत्रो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु सुनक्षत्रो लिच्छविपुत्रो भगवन्तमेतदवोचत् — श्रुतं म एतद्भदन्त — संबहुलैः किल भिक्षुभिर्भगवतोऽन्तिक आज्ञा व्याकृता — क्षीणा जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं कृतं करणीयं नापरमित्थंभावायेति प्रजानीम इति। ये ते भदन्त भिक्षवो भगवतोऽन्तिक आज्ञां व्याकार्षुः — क्षीणा जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं कृतं करणीयं नापरमित्थंभावायेति प्रजानीम इति — कच्चित्ते भदन्त भिक्षवः सम्यगेवाज्ञां व्याकार्षुरुताहो सन्त्यत्रैके भिक्षवो येऽधिमानेनाज्ञां व्याकार्षुरिति?
ये ते सुनक्षत्र भिक्षवो ममान्तिक आज्ञां व्याकार्षुः — क्षीणा जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं कृतं करणीयं नापरमित्थंभावायेति प्रजानीम इति — सन्त्यत्रैके भिक्षवो ये सम्यगेवाज्ञां व्याकार्षुः, सन्ति पुनरिहैके भिक्षवो येऽधिमानेनाप्याज्ञां व्याकार्षुः। तत्र सुनक्षत्र ये ते भिक्षवः सम्यगेवाज्ञां व्याकार्षुस्तेषां तत्तथैव भवति। ये पुनस्ते भिक्षवोऽधिमानेनाज्ञां व्याकार्षुस्तत्र सुनक्षत्र तथागतस्यैवं भवति — धर्ममेषां देशयिष्यामीति। एवञ्चात्र सुनक्षत्र तथागतस्य भवति — धर्ममेषां देशयिष्यामीति। अथ च पुनरिहैके मोघपुरुषाः प्रश्नमभिसंस्कृत्याभिसंस्कृत्य तथागतमुपसङ्क्रम्य पृच्छन्ति। तत्र सुनक्षत्र यदपि तथागतस्यैवं भवति — धर्ममेषां देशयिष्यामीति — तस्यापि भवत्यन्यथात्वमिति। एतस्य भगवन्काल एतस्य सुगत कालो यद्भगवान्धर्मं देशयेत्। भगवतः श्रुत्वा भिक्षवो धारयिष्यन्तीति। तेन हि सुनक्षत्र शृणु, साधु मनसि कुरु, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खलु सुनक्षत्रो लिच्छविपुत्रो भगवते प्रत्यश्रौषीत्। भगवानेतदवोचत् —
पञ्च खल्विमे सुनक्षत्र कामगुणाः। कतमे पञ्च? चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणीष्टानि कान्तानि मनोज्ञानि प्रियरूपाणि कामोपसंहितानि रञ्जनीयानि, श्रोत्रविज्ञेयाः शब्दाः (पूर्ववत्) घ्राणविज्ञेया गन्धा जिह्वाविज्ञेया रसाः कायविज्ञेयानि स्प्रष्टव्यानीष्टानि कान्तानि मनोज्ञानि प्रियरूपाणि कामोपसंहितानि रञ्जनीयानि — इमे खलु सुनक्षत्र पञ्च कामगुणाः।
स्थानं खलु पुनरेतत्सुनक्षत्र विद्यते यदिहैकः पुरुषपुद्गलो लोकामिषाधिमुक्तः स्यात्। लोकामिषाधिमुक्तस्य खलु सुनक्षत्र पुरुषपुद्गलस्य तत्प्रतिरूपिणी चैव कथा संतिष्ठते, तदनुधर्मञ्चानुवितर्कयत्यनुविचारयति, तञ्च पुरुषं भजति, तेन च वित्तिमापद्यते। आनेज्यप्रतिसंयुक्तायां च पुनः कथायां कथ्यमानायां न शुश्रूषते, न श्रोत्रमवदधाति, नाज्ञायै चित्तमुपस्थापयति, न च तं पुरुषं भजति, न च तेन वित्तिमापद्यते। तद्यथापि नाम सुनक्षत्र पुरुषः स्वकाद्ग्रामाद्वा निगमाद्वा चिरविप्रोषितः स्यात्। सोऽन्यतरं पुरुषं पश्येत्तस्माद्ग्रामाद्वा निगमाद्वाचिरप्रक्रान्तम्। स तं पुरुषं तस्य ग्रामस्य वा निगमस्य वा क्षेमतां च सुभिक्षतां चाल्पाबाधतां च पृच्छेत्। तस्मै स पुरुषस्तस्य ग्रामस्य वा निगमस्य वा क्षेमतां च सुभिक्षतां चाल्पाबाधतां च शंसेत्। तत्किं मन्यसे सुनक्षत्र — अपि नु स पुरुषस्तस्य पुरुषस्य शुश्रूषेत, श्रोत्रमवदध्यात्, आज्ञायै चित्तमुपस्थापयेत्, तञ्च पुरुषं भजेत्, तेन च वित्तिमापद्येतेति? एवं भदन्त। एवमेव खलु सुनक्षत्र स्थानमेतद्विद्यते यदिहैकः पुरुषपुद्गलो लोकामिषाधिमुक्तः स्यात्। लोकामिषाधिमुक्तस्य खलु सुनक्षत्र पुरुषपुद्गलस्य तत्प्रतिरूपिणी चैव कथा संतिष्ठते, तदनुधर्मञ्चानुवितर्कयत्यनुविचारयति, तञ्च पुरुषं भजति, तेन च वित्तिमापद्यते। आनेज्यप्रतिसंयुक्तायां च पुनः कथायां कथ्यमानायां न शुश्रूषते, न श्रोत्रमवदधाति, नाज्ञायै चित्तमुपस्थापयति, न च तं पुरुषं भजति, न च तेन वित्तिमापद्यते। स एवं स्याद्वेदितव्यः — आनेज्यसंयोजनेन हि खलु विसंयुक्तो लोकामिषाधिमुक्तः पुरुषपुद्गल इति।
स्थानं खलु पुनरेतत्सुनक्षत्र विद्यते यदिहैकः पुरुषपुद्गल आनेज्याधिमुक्तः स्यात्। आनेज्याधिमुक्तस्य खलु सुनक्षत्र पुरुषपुद्गलस्य तत्प्रतिरूपिणी चैव कथा संतिष्ठते, तदनुधर्मञ्चानुवितर्कयत्यनुविचारयति, तञ्च पुरुषं भजति, तेन च वित्तिमापद्यते। लोकामिषप्रतिसंयुक्तायां च पुनः कथायां कथ्यमानायां न शुश्रूषते, न श्रोत्रमवदधाति, नाज्ञायै चित्तमुपस्थापयति, न च तं पुरुषं भजति, न च तेन वित्तिमापद्यते। तद्यथापि नाम सुनक्षत्र पाण्डुपलाशं बन्धनात्प्रवृक्तमभव्यं हरितत्वाय — एवमेव खलु सुनक्षत्रानेज्याधिमुक्तस्य पुरुषपुद्गलस्य यल्लोकामिषसंयोजनं तत्प्रवृक्तम्। स एवं स्याद्वेदितव्यः — लोकामिषसंयोजनेन हि खलु विसंयुक्त आनेज्याधिमुक्तः पुरुषपुद्गल इति।
स्थानं खलु पुनरेतत्सुनक्षत्र विद्यते यदिहैकः पुरुषपुद्गल आकिञ्चन्यायतनाधिमुक्तः स्यात्। आकिञ्चन्यायतनाधिमुक्तस्य खलु सुनक्षत्र पुरुषपुद्गलस्य तत्प्रतिरूपिणी चैव कथा संतिष्ठते, तदनुधर्मञ्चानुवितर्कयत्यनुविचारयति, तञ्च पुरुषं भजति, तेन च वित्तिमापद्यते। आनेज्यप्रतिसंयुक्तायां च पुनः कथायां कथ्यमानायां न शुश्रूषते, न श्रोत्रमवदधाति, नाज्ञायै चित्तमुपस्थापयति, न च तं पुरुषं भजति, न च तेन वित्तिमापद्यते। तद्यथापि नाम सुनक्षत्र पृथुशिला द्विधाभिन्नाप्रतिसन्धिका भवति — एवमेव खलु सुनक्षत्राकिञ्चन्यायतनाधिमुक्तस्य पुरुषपुद्गलस्य यदानेज्यसंयोजनं तद्भिन्नम्। स एवं स्याद्वेदितव्यः — आनेज्यसंयोजनेन हि खलु विसंयुक्त आकिञ्चन्यायतनाधिमुक्तः पुरुषपुद्गल इति।
स्थानं खलु पुनरेतत्सुनक्षत्र विद्यते यदिहैकः पुरुषपुद्गलो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाधिमुक्तः स्यात्। नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाधिमुक्तस्य खलु सुनक्षत्र पुरुषपुद्गलस्य तत्प्रतिरूपिणी चैव कथा संतिष्ठते, तदनुधर्मञ्चानुवितर्कयत्यनुविचारयति, तञ्च पुरुषं भजति, तेन च वित्तिमापद्यते। आकिञ्चन्यायतनप्रतिसंयुक्तायां च पुनः कथायां कथ्यमानायां न शुश्रूषते, न श्रोत्रमवदधाति, नाज्ञायै चित्तमुपस्थापयति, न च तं पुरुषं भजति, न च तेन वित्तिमापद्यते। तद्यथापि नाम सुनक्षत्र पुरुषो मनोज्ञभोजनं भुक्तवांश्छर्दयेत्। तत्किं मन्यसे सुनक्षत्र — अपि नु तस्य पुरुषस्य तस्मिन्भक्ते पुनर्भोक्तुकामता स्यादिति? नो ह्येतद्भदन्त। तत्कस्य हेतोः? अदो हि भदन्त भक्तं प्रतिकूलसंमतमिति। एवमेव खलु सुनक्षत्र नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाधिमुक्तस्य पुरुषपुद्गलस्य यदाकिञ्चन्यायतनसंयोजनं तद्वान्तम्। स एवं स्याद्वेदितव्यः — आकिञ्चन्यायतनसंयोजनेन हि खलु विसंयुक्तो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाधिमुक्तः पुरुषपुद्गल इति।
स्थानं खलु पुनरेतत्सुनक्षत्र विद्यते यदिहैकः पुरुषपुद्गलः सम्यग्निर्वाणाधिमुक्तः स्यात्। सम्यग्निर्वाणाधिमुक्तस्य खलु सुनक्षत्र पुरुषपुद्गलस्य तत्प्रतिरूपिणी चैव कथा संतिष्ठते, तदनुधर्मञ्चानुवितर्कयत्यनुविचारयति, तञ्च पुरुषं भजति, तेन च वित्तिमापद्यते। नैवसंज्ञानासंज्ञायतनप्रतिसंयुक्तायां च पुनः कथायां कथ्यमानायां न शुश्रूषते, न श्रोत्रमवदधाति, नाज्ञायै चित्तमुपस्थापयति, न च तं पुरुषं भजति, न च तेन वित्तिमापद्यते। तद्यथापि नाम सुनक्षत्र तालो मस्तकच्छिन्नोऽभव्यः पुनर्विरूढये — एवमेव खलु सुनक्षत्र सम्यग्निर्वाणाधिमुक्तस्य पुरुषपुद्गलस्य यन्नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसंयोजनं तदुच्छिन्नमूलं तालावस्तुकृतमन्वभावीकृतमायत्यामनुत्पादधर्मकम्। स एवं स्याद्वेदितव्यः — नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसंयोजनेन हि खलु विसंयुक्तः सम्यग्निर्वाणाधिमुक्तः पुरुषपुद्गल इति।
स्थानं खलु पुनरेतत्सुनक्षत्र विद्यते यदिहैकस्य भिक्षोरेवं स्यात् — तृष्णा खलु शल्यं श्रमणेनोक्तम्, अविद्याविषदोषश्छन्दरागव्यापादेन रुप्यति, तन्मे तृष्णाशल्यं प्रहीणम्, अपनीतोऽविद्याविषदोषः, सम्यग्निर्वाणाधिमुक्तोऽहमस्मीति। एवंमानी स्यादतथ्य एव सति। स यानि सम्यग्निर्वाणाधिमुक्तस्यासप्रायाणि तान्यनुयुञ्जीत — असप्रायं चक्षुषा रूपदर्शनमनुयुञ्जीत, असप्रायं श्रोत्रेण शब्दमनुयुञ्जीत, असप्रायं घ्राणेन गन्धमनुयुञ्जीत, असप्रायं जिह्वया रसमनुयुञ्जीत, असप्रायं कायेन स्प्रष्टव्यमनुयुञ्जीत, असप्रायं मनसा धर्ममनुयुञ्जीत। तस्यासप्रायं चक्षुषा रूपदर्शनमनुयुक्तस्यासप्रायं श्रोत्रेण शब्दमनुयुक्तस्यासप्रायं घ्राणेन गन्धमनुयुक्तस्यासप्रायं जिह्वया रसमनुयुक्तस्यासप्रायं कायेन स्प्रष्टव्यमनुयुक्तस्यासप्रायं मनसा धर्ममनुयुक्तस्य रागश्चित्तमनुध्वंसयेत्। स रागानुध्वंसितेन चित्तेन मरणं वा निगच्छेन्मरणमात्रं वा दुःखम्।
तद्यथापि नाम सुनक्षत्र पुरुषः शल्येन विद्धः स्यात्सविषेण गाढोपलेपनेन। तस्य मित्रामात्या ज्ञातिसालोहिता भिषजं शल्यकर्तमुपस्थापयेयुः। तस्य स भिषक्शल्यकर्तः शस्त्रेण व्रणमुखं परिकृन्तेत्। शस्त्रेण व्रणमुखं परिकृत्यैषण्या शल्यमेषेत। एषण्या शल्यमेषित्वा शल्यमाबृहेत्, अपनयेद्विषदोषं सोपधिशेषम्। सोपधिशेष इति जानन्स एवं वदेत् — अम्भो पुरुष, उद्धृतं खलु ते शल्यम्, अपनीतो विषदोषः सोपधिशेषः, अनलञ्च तेऽन्तरायाय। सप्रायाणि चैव भोजनानि भुञ्जीथाः, मा तेऽसप्रायाणि भोजनानि भुञ्जानस्य व्रण आस्रावी स्यात्। कालेन कालञ्च व्रणं धावेः, कालेन कालं व्रणमुखमालिम्पेः, मा ते न कालेन कालं व्रणं धावतो न कालेन कालं व्रणमुखमालिम्पतः पूयलोहितं व्रणमुखं पर्यवनत्सीत्। मा च वातातपे चारित्रमनुयुजः, मा ते वातातपे चारित्रमनुयुक्तस्य रजःशूकं व्रणमुखमनुध्वंसीत्। व्रणानुरक्षी चाम्भो पुरुष विहरेर्व्रणसंरोपीति। तस्यैवं स्यात् — उद्धृतं खलु मे शल्यम्, अपनीतो विषदोषोऽनुपधिशेषः, अनलञ्च मेऽन्तरायायेति। सोऽसप्रायाणि चैव भोजनानि भुञ्जीत। तस्यासप्रायाणि भोजनानि भुञ्जानस्य व्रण आस्रावी स्यात्। न च कालेन कालं व्रणं धावेत्, न च कालेन कालं व्रणमुखमालिम्पेत्। तस्य न कालेन कालं व्रणं धावतो न कालेन कालं व्रणमुखमालिम्पतः पूयलोहितं व्रणमुखं पर्यवनह्येत्। वातातपे च चारित्रमनुयुञ्जीत। तस्य वातातपे चारित्रमनुयुक्तस्य रजःशूकं व्रणमुखमनुध्वंसयेत्। न च व्रणानुरक्षी विहरेन्न व्रणसंरोपी। तस्यानया चासप्रायक्रियया यश्चाशुचिर्विषदोषोऽपनीतः सोपधिशेषस्तदुभयेन व्रणः पृथुत्वं गच्छेत्। स पृथुत्वं गतेन व्रणेन मरणं वा निगच्छेन्मरणमात्रं वा दुःखम्।
एवमेव खलु सुनक्षत्र स्थानमेतद्विद्यते यदिहैकस्य भिक्षोरेवं स्यात् — तृष्णा खलु शल्यं श्रमणेनोक्तम्, अविद्याविषदोषश्छन्दरागव्यापादेन रुप्यति, तन्मे तृष्णाशल्यं प्रहीणम्, अपनीतोऽविद्याविषदोषः, सम्यग्निर्वाणाधिमुक्तोऽहमस्मीति। एवंमानी स्यादतथ्य एव सति। स यानि सम्यग्निर्वाणाधिमुक्तस्यासप्रायाणि तान्यनुयुञ्जीत — असप्रायं चक्षुषा रूपदर्शनमनुयुञ्जीत, असप्रायं श्रोत्रेण शब्दमनुयुञ्जीत, असप्रायं घ्राणेन गन्धमनुयुञ्जीत, असप्रायं जिह्वया रसमनुयुञ्जीत, असप्रायं कायेन स्प्रष्टव्यमनुयुञ्जीत, असप्रायं मनसा धर्ममनुयुञ्जीत। तस्यासप्रायं चक्षुषा रूपदर्शनमनुयुक्तस्यासप्रायं श्रोत्रेण शब्दमनुयुक्तस्यासप्रायं घ्राणेन गन्धमनुयुक्तस्यासप्रायं जिह्वया रसमनुयुक्तस्यासप्रायं कायेन स्प्रष्टव्यमनुयुक्तस्यासप्रायं मनसा धर्ममनुयुक्तस्य रागश्चित्तमनुध्वंसयेत्। स रागानुध्वंसितेन चित्तेन मरणं वा निगच्छेन्मरणमात्रं वा दुःखम्। मरणं ह्येतत्सुनक्षत्रार्यस्य विनये यः शिक्षां प्रत्याख्याय हीनायावर्तते, मरणमात्रं ह्येतत्सुनक्षत्र दुःखं यदन्यतरां संक्लिष्टामापत्तिमापद्यते।
स्थानं खलु पुनरेतत्सुनक्षत्र विद्यते यदिहैकस्य भिक्षोरेवं स्यात् — तृष्णा खलु शल्यं श्रमणेनोक्तम्, अविद्याविषदोषश्छन्दरागव्यापादेन रुप्यति, तन्मे तृष्णाशल्यं प्रहीणम्, अपनीतोऽविद्याविषदोषः, सम्यग्निर्वाणाधिमुक्तोऽहमस्मीति। सम्यग्निर्वाणाधिमुक्तस्यैव सतः स यानि सम्यग्निर्वाणाधिमुक्तस्यासप्रायाणि तानि नानुयुञ्जीत — असप्रायं चक्षुषा रूपदर्शनं नानुयुञ्जीत, असप्रायं श्रोत्रेण शब्दं नानुयुञ्जीत, असप्रायं घ्राणेन गन्धं नानुयुञ्जीत, असप्रायं जिह्वया रसं नानुयुञ्जीत, असप्रायं कायेन स्प्रष्टव्यं नानुयुञ्जीत, असप्रायं मनसा धर्मं नानुयुञ्जीत। तस्यासप्रायं चक्षुषा रूपदर्शनमननुयुक्तस्यासप्रायं श्रोत्रेण शब्दमननुयुक्तस्यासप्रायं घ्राणेन गन्धमननुयुक्तस्यासप्रायं जिह्वया रसमननुयुक्तस्यासप्रायं कायेन स्प्रष्टव्यमननुयुक्तस्यासप्रायं मनसा धर्ममननुयुक्तस्य रागश्चित्तं नानुध्वंसयेत्। सोऽरागानुध्वंसितेन चित्तेन नैव मरणं वा निगच्छेन्न मरणमात्रं वा दुःखम्।
तद्यथापि नाम सुनक्षत्र पुरुषः शल्येन विद्धः स्यात्सविषेण गाढोपलेपनेन। तस्य मित्रामात्या ज्ञातिसालोहिता भिषजं शल्यकर्तमुपस्थापयेयुः। तस्य स भिषक्शल्यकर्तः शस्त्रेण व्रणमुखं परिकृन्तेत्। शस्त्रेण व्रणमुखं परिकृत्यैषण्या शल्यमेषेत। एषण्या शल्यमेषित्वा शल्यमाबृहेत्, अपनयेद्विषदोषमनुपधिशेषम्। अनुपधिशेष इति जानन्स एवं वदेत् — अम्भो पुरुष, उद्धृतं खलु ते शल्यम्, अपनीतो विषदोषोऽनुपधिशेषः, अनलञ्च तेऽन्तरायाय। सप्रायाणि चैव भोजनानि भुञ्जीथाः, मा तेऽसप्रायाणि भोजनानि भुञ्जानस्य व्रण आस्रावी स्यात्। कालेन कालञ्च व्रणं धावेः, कालेन कालं व्रणमुखमालिम्पेः, मा ते न कालेन कालं व्रणं धावतो न कालेन कालं व्रणमुखमालिम्पतः पूयलोहितं व्रणमुखं पर्यवनत्सीत्। मा च वातातपे चारित्रमनुयुजः, मा ते वातातपे चारित्रमनुयुक्तस्य रजःशूकं व्रणमुखमनुध्वंसीत्। व्रणानुरक्षी चाम्भो पुरुष विहरेर्व्रणसंरोपीति। तस्यैवं स्यात् — उद्धृतं खलु मे शल्यम्, अपनीतो विषदोषोऽनुपधिशेषः, अनलञ्च मेऽन्तरायायेति। स सप्रायाणि चैव भोजनानि भुञ्जीत। तस्य सप्रायाणि भोजनानि भुञ्जानस्य व्रणो नास्रावी स्यात्। कालेन कालञ्च व्रणं धावेत्, कालेन कालं व्रणमुखमालिम्पेत्। तस्य कालेन कालं व्रणं धावतः कालेन कालं व्रणमुखमालिम्पतो न पूयलोहितं व्रणमुखं पर्यवनह्येत्। न च वातातपे चारित्रमनुयुञ्जीत। तस्य वातातपे चारित्रमननुयुक्तस्य रजःशूकं व्रणमुखं नानुध्वंसयेत्। व्रणानुरक्षी च विहरेद्व्रणसंरोपी। तस्यानया च सप्रायक्रियया यश्चासौ विषदोषोऽपनीतोऽनुपधिशेषस्तदुभयेन व्रणो विरुहेत्। स रूढेन व्रणेन संच्छविना नैव मरणं वा निगच्छेन्न मरणमात्रं वा दुःखम्।
एवमेव खलु सुनक्षत्र स्थानमेतद्विद्यते यदिहैकस्य भिक्षोरेवं स्यात् — तृष्णा खलु शल्यं श्रमणेनोक्तम्, अविद्याविषदोषश्छन्दरागव्यापादेन रुप्यति, तन्मे तृष्णाशल्यं प्रहीणम्, अपनीतोऽविद्याविषदोषः, सम्यग्निर्वाणाधिमुक्तोऽहमस्मीति। सम्यग्निर्वाणाधिमुक्तस्यैव सतः स यानि सम्यग्निर्वाणाधिमुक्तस्यासप्रायाणि तानि नानुयुञ्जीत — असप्रायं चक्षुषा रूपदर्शनं नानुयुञ्जीत, असप्रायं श्रोत्रेण शब्दं नानुयुञ्जीत, असप्रायं घ्राणेन गन्धं नानुयुञ्जीत, असप्रायं जिह्वया रसं नानुयुञ्जीत, असप्रायं कायेन स्प्रष्टव्यं नानुयुञ्जीत, असप्रायं मनसा धर्मं नानुयुञ्जीत। तस्यासप्रायं चक्षुषा रूपदर्शनमननुयुक्तस्यासप्रायं श्रोत्रेण शब्दमननुयुक्तस्यासप्रायं घ्राणेन गन्धमननुयुक्तस्यासप्रायं जिह्वया रसमननुयुक्तस्यासप्रायं कायेन स्प्रष्टव्यमननुयुक्तस्यासप्रायं मनसा धर्ममननुयुक्तस्य रागश्चित्तं नानुध्वंसयेत्। सोऽरागानुध्वंसितेन चित्तेन नैव मरणं वा निगच्छेन्न मरणमात्रं वा दुःखम्।
उपमा खलु म इयं सुनक्षत्र कृतार्थस्य विज्ञापनाय। अयमेवात्रार्थः — व्रण इति खलु सुनक्षत्र षण्णामेतदाध्यात्मिकानामायतनानामधिवचनम्। विषदोष इति खलु सुनक्षत्राविद्याया एतदधिवचनम्। शल्यमिति खलु सुनक्षत्र तृष्णाया एतदधिवचनम्। एषणीति खलु सुनक्षत्र स्मृतेरेतदधिवचनम्। शस्त्रमिति खलु सुनक्षत्रार्याया एतत्प्रज्ञाया अधिवचनम्। भिषक्शल्यकर्त इति खलु सुनक्षत्र तथागतस्यैतदधिवचनमर्हतः सम्यक्सम्बुद्धस्य।
स वत सुनक्षत्र भिक्षुः षट्सु स्पर्शायतनेषु संवृतकारी — उपधिर्दुःखस्य मूलमिति — इति विदित्वा निरुपधिरुपधिसंक्षये विमुक्त उपधौ वा कायमुपसंहरिष्यति चित्तं वोत्पादयिष्यतीति — नैतत्स्थानं विद्यते। तद्यथापि नाम सुनक्षत्रापानीयकंसो वर्णसम्पन्नो गन्धसम्पन्नो रससम्पन्नः, स च खलु विषेण संसृष्टः। अथ पुरुष आगच्छेज्जीवितुकामोऽमर्तुकामः सुखकामो दुःखप्रतिकूलः। तत्किं मन्यसे सुनक्षत्र — अपि नु स पुरुषोऽमुमापानीयकंसं पिबेद्यं जानीयात् — इममहं पीत्वा मरणं वा निगच्छामि मरणमात्रं वा दुःखमिति? नो ह्येतद्भदन्त। एवमेव खलु सुनक्षत्र स वत भिक्षुः षट्सु स्पर्शायतनेषु संवृतकारी — उपधिर्दुःखस्य मूलमिति — इति विदित्वा निरुपधिरुपधिसंक्षये विमुक्त उपधौ वा कायमुपसंहरिष्यति चित्तं वोत्पादयिष्यतीति — नैतत्स्थानं विद्यते। तद्यथापि नाम सुनक्षत्राशीविषो घोरविषः। अथ पुरुष आगच्छेज्जीवितुकामोऽमर्तुकामः सुखकामो दुःखप्रतिकूलः। तत्किं मन्यसे सुनक्षत्र — अपि नु स पुरुषोऽमुष्मा आशीविषाय घोरविषाय हस्तं वाङ्गुष्ठं वा दद्याद्यं जानीयात् — अनेनाहं दष्टो मरणं वा निगच्छामि मरणमात्रं वा दुःखमिति? नो ह्येतद्भदन्त। एवमेव खलु सुनक्षत्र स वत भिक्षुः षट्सु स्पर्शायतनेषु संवृतकारी — उपधिर्दुःखस्य मूलमिति — इति विदित्वा निरुपधिरुपधिसंक्षये विमुक्त उपधौ वा कायमुपसंहरिष्यति चित्तं वोत्पादयिष्यतीति — नैतत्स्थानं विद्यत इति।
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनाः सुनक्षत्रो लिच्छविपुत्रो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।
सुनक्षत्रसूत्रं निष्ठितं पञ्चमम्॥
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe devadahavarge sunakṣatrasūtraṃ pañcamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānvaiśālyāṃ viharati sma mahāvane kūṭāgāraśālāyām. tena khalu punaḥ samayena saṃbahulairbhikṣubhirbhagavato'ntika ājñā vyākṛtābhūt — kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānīma iti. aśrauṣītkhalu sunakṣatro licchaviputraḥ — saṃbahulaiḥ kila bhikṣubhirbhagavato'ntika ājñā vyākṛtābhūt — kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānīma iti. atha khalu sunakṣatro licchaviputro yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu sunakṣatro licchaviputro bhagavantametadavocat — śrutaṃ ma etadbhadanta — saṃbahulaiḥ kila bhikṣubhirbhagavato'ntika ājñā vyākṛtā — kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānīma iti. ye te bhadanta bhikṣavo bhagavato'ntika ājñāṃ vyākārṣuḥ — kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānīma iti — kaccitte bhadanta bhikṣavaḥ samyagevājñāṃ vyākārṣurutāho santyatraike bhikṣavo ye'dhimānenājñāṃ vyākārṣuriti?
ye te sunakṣatra bhikṣavo mamāntika ājñāṃ vyākārṣuḥ — kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānīma iti — santyatraike bhikṣavo ye samyagevājñāṃ vyākārṣuḥ, santi punarihaike bhikṣavo ye'dhimānenāpyājñāṃ vyākārṣuḥ. tatra sunakṣatra ye te bhikṣavaḥ samyagevājñāṃ vyākārṣusteṣāṃ tattathaiva bhavati. ye punaste bhikṣavo'dhimānenājñāṃ vyākārṣustatra sunakṣatra tathāgatasyaivaṃ bhavati — dharmameṣāṃ deśayiṣyāmīti. evañcātra sunakṣatra tathāgatasya bhavati — dharmameṣāṃ deśayiṣyāmīti. atha ca punarihaike moghapuruṣāḥ praśnamabhisaṃskṛtyābhisaṃskṛtya tathāgatamupasaṅkramya pṛcchanti. tatra sunakṣatra yadapi tathāgatasyaivaṃ bhavati — dharmameṣāṃ deśayiṣyāmīti — tasyāpi bhavatyanyathātvamiti. etasya bhagavankāla etasya sugata kālo yadbhagavāndharmaṃ deśayet. bhagavataḥ śrutvā bhikṣavo dhārayiṣyantīti. tena hi sunakṣatra śṛṇu, sādhu manasi kuru, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalu sunakṣatro licchaviputro bhagavate pratyaśrauṣīt. bhagavānetadavocat —
pañca khalvime sunakṣatra kāmaguṇāḥ. katame pañca? cakṣurvijñeyāni rūpāṇīṣṭāni kāntāni manojñāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni, śrotravijñeyāḥ śabdāḥ (pūrvavat) ghrāṇavijñeyā gandhā jihvāvijñeyā rasāḥ kāyavijñeyāni spraṣṭavyānīṣṭāni kāntāni manojñāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni — ime khalu sunakṣatra pañca kāmaguṇāḥ.
sthānaṃ khalu punaretatsunakṣatra vidyate yadihaikaḥ puruṣapudgalo lokāmiṣādhimuktaḥ syāt. lokāmiṣādhimuktasya khalu sunakṣatra puruṣapudgalasya tatpratirūpiṇī caiva kathā saṃtiṣṭhate, tadanudharmañcānuvitarkayatyanuvicārayati, tañca puruṣaṃ bhajati, tena ca vittimāpadyate. ānejyapratisaṃyuktāyāṃ ca punaḥ kathāyāṃ kathyamānāyāṃ na śuśrūṣate, na śrotramavadadhāti, nājñāyai cittamupasthāpayati, na ca taṃ puruṣaṃ bhajati, na ca tena vittimāpadyate. tadyathāpi nāma sunakṣatra puruṣaḥ svakādgrāmādvā nigamādvā ciraviproṣitaḥ syāt. so'nyataraṃ puruṣaṃ paśyettasmādgrāmādvā nigamādvāciraprakrāntam. sa taṃ puruṣaṃ tasya grāmasya vā nigamasya vā kṣematāṃ ca subhikṣatāṃ cālpābādhatāṃ ca pṛcchet. tasmai sa puruṣastasya grāmasya vā nigamasya vā kṣematāṃ ca subhikṣatāṃ cālpābādhatāṃ ca śaṃset. tatkiṃ manyase sunakṣatra — api nu sa puruṣastasya puruṣasya śuśrūṣeta, śrotramavadadhyāt, ājñāyai cittamupasthāpayet, tañca puruṣaṃ bhajet, tena ca vittimāpadyeteti? evaṃ bhadanta. evameva khalu sunakṣatra sthānametadvidyate yadihaikaḥ puruṣapudgalo lokāmiṣādhimuktaḥ syāt. lokāmiṣādhimuktasya khalu sunakṣatra puruṣapudgalasya tatpratirūpiṇī caiva kathā saṃtiṣṭhate, tadanudharmañcānuvitarkayatyanuvicārayati, tañca puruṣaṃ bhajati, tena ca vittimāpadyate. ānejyapratisaṃyuktāyāṃ ca punaḥ kathāyāṃ kathyamānāyāṃ na śuśrūṣate, na śrotramavadadhāti, nājñāyai cittamupasthāpayati, na ca taṃ puruṣaṃ bhajati, na ca tena vittimāpadyate. sa evaṃ syādveditavyaḥ — ānejyasaṃyojanena hi khalu visaṃyukto lokāmiṣādhimuktaḥ puruṣapudgala iti.
sthānaṃ khalu punaretatsunakṣatra vidyate yadihaikaḥ puruṣapudgala ānejyādhimuktaḥ syāt. ānejyādhimuktasya khalu sunakṣatra puruṣapudgalasya tatpratirūpiṇī caiva kathā saṃtiṣṭhate, tadanudharmañcānuvitarkayatyanuvicārayati, tañca puruṣaṃ bhajati, tena ca vittimāpadyate. lokāmiṣapratisaṃyuktāyāṃ ca punaḥ kathāyāṃ kathyamānāyāṃ na śuśrūṣate, na śrotramavadadhāti, nājñāyai cittamupasthāpayati, na ca taṃ puruṣaṃ bhajati, na ca tena vittimāpadyate. tadyathāpi nāma sunakṣatra pāṇḍupalāśaṃ bandhanātpravṛktamabhavyaṃ haritatvāya — evameva khalu sunakṣatrānejyādhimuktasya puruṣapudgalasya yallokāmiṣasaṃyojanaṃ tatpravṛktam. sa evaṃ syādveditavyaḥ — lokāmiṣasaṃyojanena hi khalu visaṃyukta ānejyādhimuktaḥ puruṣapudgala iti.
sthānaṃ khalu punaretatsunakṣatra vidyate yadihaikaḥ puruṣapudgala ākiñcanyāyatanādhimuktaḥ syāt. ākiñcanyāyatanādhimuktasya khalu sunakṣatra puruṣapudgalasya tatpratirūpiṇī caiva kathā saṃtiṣṭhate, tadanudharmañcānuvitarkayatyanuvicārayati, tañca puruṣaṃ bhajati, tena ca vittimāpadyate. ānejyapratisaṃyuktāyāṃ ca punaḥ kathāyāṃ kathyamānāyāṃ na śuśrūṣate, na śrotramavadadhāti, nājñāyai cittamupasthāpayati, na ca taṃ puruṣaṃ bhajati, na ca tena vittimāpadyate. tadyathāpi nāma sunakṣatra pṛthuśilā dvidhābhinnāpratisandhikā bhavati — evameva khalu sunakṣatrākiñcanyāyatanādhimuktasya puruṣapudgalasya yadānejyasaṃyojanaṃ tadbhinnam. sa evaṃ syādveditavyaḥ — ānejyasaṃyojanena hi khalu visaṃyukta ākiñcanyāyatanādhimuktaḥ puruṣapudgala iti.
sthānaṃ khalu punaretatsunakṣatra vidyate yadihaikaḥ puruṣapudgalo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanādhimuktaḥ syāt. naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanādhimuktasya khalu sunakṣatra puruṣapudgalasya tatpratirūpiṇī caiva kathā saṃtiṣṭhate, tadanudharmañcānuvitarkayatyanuvicārayati, tañca puruṣaṃ bhajati, tena ca vittimāpadyate. ākiñcanyāyatanapratisaṃyuktāyāṃ ca punaḥ kathāyāṃ kathyamānāyāṃ na śuśrūṣate, na śrotramavadadhāti, nājñāyai cittamupasthāpayati, na ca taṃ puruṣaṃ bhajati, na ca tena vittimāpadyate. tadyathāpi nāma sunakṣatra puruṣo manojñabhojanaṃ bhuktavāṃśchardayet. tatkiṃ manyase sunakṣatra — api nu tasya puruṣasya tasminbhakte punarbhoktukāmatā syāditi? no hyetadbhadanta. tatkasya hetoḥ? ado hi bhadanta bhaktaṃ pratikūlasaṃmatamiti. evameva khalu sunakṣatra naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanādhimuktasya puruṣapudgalasya yadākiñcanyāyatanasaṃyojanaṃ tadvāntam. sa evaṃ syādveditavyaḥ — ākiñcanyāyatanasaṃyojanena hi khalu visaṃyukto naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanādhimuktaḥ puruṣapudgala iti.
sthānaṃ khalu punaretatsunakṣatra vidyate yadihaikaḥ puruṣapudgalaḥ samyagnirvāṇādhimuktaḥ syāt. samyagnirvāṇādhimuktasya khalu sunakṣatra puruṣapudgalasya tatpratirūpiṇī caiva kathā saṃtiṣṭhate, tadanudharmañcānuvitarkayatyanuvicārayati, tañca puruṣaṃ bhajati, tena ca vittimāpadyate. naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanapratisaṃyuktāyāṃ ca punaḥ kathāyāṃ kathyamānāyāṃ na śuśrūṣate, na śrotramavadadhāti, nājñāyai cittamupasthāpayati, na ca taṃ puruṣaṃ bhajati, na ca tena vittimāpadyate. tadyathāpi nāma sunakṣatra tālo mastakacchinno'bhavyaḥ punarvirūḍhaye — evameva khalu sunakṣatra samyagnirvāṇādhimuktasya puruṣapudgalasya yannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasaṃyojanaṃ taducchinnamūlaṃ tālāvastukṛtamanvabhāvīkṛtamāyatyāmanutpādadharmakam. sa evaṃ syādveditavyaḥ — naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasaṃyojanena hi khalu visaṃyuktaḥ samyagnirvāṇādhimuktaḥ puruṣapudgala iti.
sthānaṃ khalu punaretatsunakṣatra vidyate yadihaikasya bhikṣorevaṃ syāt — tṛṣṇā khalu śalyaṃ śramaṇenoktam, avidyāviṣadoṣaśchandarāgavyāpādena rupyati, tanme tṛṣṇāśalyaṃ prahīṇam, apanīto'vidyāviṣadoṣaḥ, samyagnirvāṇādhimukto'hamasmīti. evaṃmānī syādatathya eva sati. sa yāni samyagnirvāṇādhimuktasyāsaprāyāṇi tānyanuyuñjīta — asaprāyaṃ cakṣuṣā rūpadarśanamanuyuñjīta, asaprāyaṃ śrotreṇa śabdamanuyuñjīta, asaprāyaṃ ghrāṇena gandhamanuyuñjīta, asaprāyaṃ jihvayā rasamanuyuñjīta, asaprāyaṃ kāyena spraṣṭavyamanuyuñjīta, asaprāyaṃ manasā dharmamanuyuñjīta. tasyāsaprāyaṃ cakṣuṣā rūpadarśanamanuyuktasyāsaprāyaṃ śrotreṇa śabdamanuyuktasyāsaprāyaṃ ghrāṇena gandhamanuyuktasyāsaprāyaṃ jihvayā rasamanuyuktasyāsaprāyaṃ kāyena spraṣṭavyamanuyuktasyāsaprāyaṃ manasā dharmamanuyuktasya rāgaścittamanudhvaṃsayet. sa rāgānudhvaṃsitena cittena maraṇaṃ vā nigacchenmaraṇamātraṃ vā duḥkham.
tadyathāpi nāma sunakṣatra puruṣaḥ śalyena viddhaḥ syātsaviṣeṇa gāḍhopalepanena. tasya mitrāmātyā jñātisālohitā bhiṣajaṃ śalyakartamupasthāpayeyuḥ. tasya sa bhiṣakśalyakartaḥ śastreṇa vraṇamukhaṃ parikṛntet. śastreṇa vraṇamukhaṃ parikṛtyaiṣaṇyā śalyameṣeta. eṣaṇyā śalyameṣitvā śalyamābṛhet, apanayedviṣadoṣaṃ sopadhiśeṣam. sopadhiśeṣa iti jānansa evaṃ vadet — ambho puruṣa, uddhṛtaṃ khalu te śalyam, apanīto viṣadoṣaḥ sopadhiśeṣaḥ, analañca te'ntarāyāya. saprāyāṇi caiva bhojanāni bhuñjīthāḥ, mā te'saprāyāṇi bhojanāni bhuñjānasya vraṇa āsrāvī syāt. kālena kālañca vraṇaṃ dhāveḥ, kālena kālaṃ vraṇamukhamālimpeḥ, mā te na kālena kālaṃ vraṇaṃ dhāvato na kālena kālaṃ vraṇamukhamālimpataḥ pūyalohitaṃ vraṇamukhaṃ paryavanatsīt. mā ca vātātape cāritramanuyujaḥ, mā te vātātape cāritramanuyuktasya rajaḥśūkaṃ vraṇamukhamanudhvaṃsīt. vraṇānurakṣī cāmbho puruṣa viharervraṇasaṃropīti. tasyaivaṃ syāt — uddhṛtaṃ khalu me śalyam, apanīto viṣadoṣo'nupadhiśeṣaḥ, analañca me'ntarāyāyeti. so'saprāyāṇi caiva bhojanāni bhuñjīta. tasyāsaprāyāṇi bhojanāni bhuñjānasya vraṇa āsrāvī syāt. na ca kālena kālaṃ vraṇaṃ dhāvet, na ca kālena kālaṃ vraṇamukhamālimpet. tasya na kālena kālaṃ vraṇaṃ dhāvato na kālena kālaṃ vraṇamukhamālimpataḥ pūyalohitaṃ vraṇamukhaṃ paryavanahyet. vātātape ca cāritramanuyuñjīta. tasya vātātape cāritramanuyuktasya rajaḥśūkaṃ vraṇamukhamanudhvaṃsayet. na ca vraṇānurakṣī viharenna vraṇasaṃropī. tasyānayā cāsaprāyakriyayā yaścāśucirviṣadoṣo'panītaḥ sopadhiśeṣastadubhayena vraṇaḥ pṛthutvaṃ gacchet. sa pṛthutvaṃ gatena vraṇena maraṇaṃ vā nigacchenmaraṇamātraṃ vā duḥkham.
evameva khalu sunakṣatra sthānametadvidyate yadihaikasya bhikṣorevaṃ syāt — tṛṣṇā khalu śalyaṃ śramaṇenoktam, avidyāviṣadoṣaśchandarāgavyāpādena rupyati, tanme tṛṣṇāśalyaṃ prahīṇam, apanīto'vidyāviṣadoṣaḥ, samyagnirvāṇādhimukto'hamasmīti. evaṃmānī syādatathya eva sati. sa yāni samyagnirvāṇādhimuktasyāsaprāyāṇi tānyanuyuñjīta — asaprāyaṃ cakṣuṣā rūpadarśanamanuyuñjīta, asaprāyaṃ śrotreṇa śabdamanuyuñjīta, asaprāyaṃ ghrāṇena gandhamanuyuñjīta, asaprāyaṃ jihvayā rasamanuyuñjīta, asaprāyaṃ kāyena spraṣṭavyamanuyuñjīta, asaprāyaṃ manasā dharmamanuyuñjīta. tasyāsaprāyaṃ cakṣuṣā rūpadarśanamanuyuktasyāsaprāyaṃ śrotreṇa śabdamanuyuktasyāsaprāyaṃ ghrāṇena gandhamanuyuktasyāsaprāyaṃ jihvayā rasamanuyuktasyāsaprāyaṃ kāyena spraṣṭavyamanuyuktasyāsaprāyaṃ manasā dharmamanuyuktasya rāgaścittamanudhvaṃsayet. sa rāgānudhvaṃsitena cittena maraṇaṃ vā nigacchenmaraṇamātraṃ vā duḥkham. maraṇaṃ hyetatsunakṣatrāryasya vinaye yaḥ śikṣāṃ pratyākhyāya hīnāyāvartate, maraṇamātraṃ hyetatsunakṣatra duḥkhaṃ yadanyatarāṃ saṃkliṣṭāmāpattimāpadyate.
sthānaṃ khalu punaretatsunakṣatra vidyate yadihaikasya bhikṣorevaṃ syāt — tṛṣṇā khalu śalyaṃ śramaṇenoktam, avidyāviṣadoṣaśchandarāgavyāpādena rupyati, tanme tṛṣṇāśalyaṃ prahīṇam, apanīto'vidyāviṣadoṣaḥ, samyagnirvāṇādhimukto'hamasmīti. samyagnirvāṇādhimuktasyaiva sataḥ sa yāni samyagnirvāṇādhimuktasyāsaprāyāṇi tāni nānuyuñjīta — asaprāyaṃ cakṣuṣā rūpadarśanaṃ nānuyuñjīta, asaprāyaṃ śrotreṇa śabdaṃ nānuyuñjīta, asaprāyaṃ ghrāṇena gandhaṃ nānuyuñjīta, asaprāyaṃ jihvayā rasaṃ nānuyuñjīta, asaprāyaṃ kāyena spraṣṭavyaṃ nānuyuñjīta, asaprāyaṃ manasā dharmaṃ nānuyuñjīta. tasyāsaprāyaṃ cakṣuṣā rūpadarśanamananuyuktasyāsaprāyaṃ śrotreṇa śabdamananuyuktasyāsaprāyaṃ ghrāṇena gandhamananuyuktasyāsaprāyaṃ jihvayā rasamananuyuktasyāsaprāyaṃ kāyena spraṣṭavyamananuyuktasyāsaprāyaṃ manasā dharmamananuyuktasya rāgaścittaṃ nānudhvaṃsayet. so'rāgānudhvaṃsitena cittena naiva maraṇaṃ vā nigacchenna maraṇamātraṃ vā duḥkham.
tadyathāpi nāma sunakṣatra puruṣaḥ śalyena viddhaḥ syātsaviṣeṇa gāḍhopalepanena. tasya mitrāmātyā jñātisālohitā bhiṣajaṃ śalyakartamupasthāpayeyuḥ. tasya sa bhiṣakśalyakartaḥ śastreṇa vraṇamukhaṃ parikṛntet. śastreṇa vraṇamukhaṃ parikṛtyaiṣaṇyā śalyameṣeta. eṣaṇyā śalyameṣitvā śalyamābṛhet, apanayedviṣadoṣamanupadhiśeṣam. anupadhiśeṣa iti jānansa evaṃ vadet — ambho puruṣa, uddhṛtaṃ khalu te śalyam, apanīto viṣadoṣo'nupadhiśeṣaḥ, analañca te'ntarāyāya. saprāyāṇi caiva bhojanāni bhuñjīthāḥ, mā te'saprāyāṇi bhojanāni bhuñjānasya vraṇa āsrāvī syāt. kālena kālañca vraṇaṃ dhāveḥ, kālena kālaṃ vraṇamukhamālimpeḥ, mā te na kālena kālaṃ vraṇaṃ dhāvato na kālena kālaṃ vraṇamukhamālimpataḥ pūyalohitaṃ vraṇamukhaṃ paryavanatsīt. mā ca vātātape cāritramanuyujaḥ, mā te vātātape cāritramanuyuktasya rajaḥśūkaṃ vraṇamukhamanudhvaṃsīt. vraṇānurakṣī cāmbho puruṣa viharervraṇasaṃropīti. tasyaivaṃ syāt — uddhṛtaṃ khalu me śalyam, apanīto viṣadoṣo'nupadhiśeṣaḥ, analañca me'ntarāyāyeti. sa saprāyāṇi caiva bhojanāni bhuñjīta. tasya saprāyāṇi bhojanāni bhuñjānasya vraṇo nāsrāvī syāt. kālena kālañca vraṇaṃ dhāvet, kālena kālaṃ vraṇamukhamālimpet. tasya kālena kālaṃ vraṇaṃ dhāvataḥ kālena kālaṃ vraṇamukhamālimpato na pūyalohitaṃ vraṇamukhaṃ paryavanahyet. na ca vātātape cāritramanuyuñjīta. tasya vātātape cāritramananuyuktasya rajaḥśūkaṃ vraṇamukhaṃ nānudhvaṃsayet. vraṇānurakṣī ca viharedvraṇasaṃropī. tasyānayā ca saprāyakriyayā yaścāsau viṣadoṣo'panīto'nupadhiśeṣastadubhayena vraṇo viruhet. sa rūḍhena vraṇena saṃcchavinā naiva maraṇaṃ vā nigacchenna maraṇamātraṃ vā duḥkham.
evameva khalu sunakṣatra sthānametadvidyate yadihaikasya bhikṣorevaṃ syāt — tṛṣṇā khalu śalyaṃ śramaṇenoktam, avidyāviṣadoṣaśchandarāgavyāpādena rupyati, tanme tṛṣṇāśalyaṃ prahīṇam, apanīto'vidyāviṣadoṣaḥ, samyagnirvāṇādhimukto'hamasmīti. samyagnirvāṇādhimuktasyaiva sataḥ sa yāni samyagnirvāṇādhimuktasyāsaprāyāṇi tāni nānuyuñjīta — asaprāyaṃ cakṣuṣā rūpadarśanaṃ nānuyuñjīta, asaprāyaṃ śrotreṇa śabdaṃ nānuyuñjīta, asaprāyaṃ ghrāṇena gandhaṃ nānuyuñjīta, asaprāyaṃ jihvayā rasaṃ nānuyuñjīta, asaprāyaṃ kāyena spraṣṭavyaṃ nānuyuñjīta, asaprāyaṃ manasā dharmaṃ nānuyuñjīta. tasyāsaprāyaṃ cakṣuṣā rūpadarśanamananuyuktasyāsaprāyaṃ śrotreṇa śabdamananuyuktasyāsaprāyaṃ ghrāṇena gandhamananuyuktasyāsaprāyaṃ jihvayā rasamananuyuktasyāsaprāyaṃ kāyena spraṣṭavyamananuyuktasyāsaprāyaṃ manasā dharmamananuyuktasya rāgaścittaṃ nānudhvaṃsayet. so'rāgānudhvaṃsitena cittena naiva maraṇaṃ vā nigacchenna maraṇamātraṃ vā duḥkham.
upamā khalu ma iyaṃ sunakṣatra kṛtārthasya vijñāpanāya. ayamevātrārthaḥ — vraṇa iti khalu sunakṣatra ṣaṇṇāmetadādhyātmikānāmāyatanānāmadhivacanam. viṣadoṣa iti khalu sunakṣatrāvidyāyā etadadhivacanam. śalyamiti khalu sunakṣatra tṛṣṇāyā etadadhivacanam. eṣaṇīti khalu sunakṣatra smṛteretadadhivacanam. śastramiti khalu sunakṣatrāryāyā etatprajñāyā adhivacanam. bhiṣakśalyakarta iti khalu sunakṣatra tathāgatasyaitadadhivacanamarhataḥ samyaksambuddhasya.
sa vata sunakṣatra bhikṣuḥ ṣaṭsu sparśāyataneṣu saṃvṛtakārī — upadhirduḥkhasya mūlamiti — iti viditvā nirupadhirupadhisaṃkṣaye vimukta upadhau vā kāyamupasaṃhariṣyati cittaṃ votpādayiṣyatīti — naitatsthānaṃ vidyate. tadyathāpi nāma sunakṣatrāpānīyakaṃso varṇasampanno gandhasampanno rasasampannaḥ, sa ca khalu viṣeṇa saṃsṛṣṭaḥ. atha puruṣa āgacchejjīvitukāmo'martukāmaḥ sukhakāmo duḥkhapratikūlaḥ. tatkiṃ manyase sunakṣatra — api nu sa puruṣo'mumāpānīyakaṃsaṃ pibedyaṃ jānīyāt — imamahaṃ pītvā maraṇaṃ vā nigacchāmi maraṇamātraṃ vā duḥkhamiti? no hyetadbhadanta. evameva khalu sunakṣatra sa vata bhikṣuḥ ṣaṭsu sparśāyataneṣu saṃvṛtakārī — upadhirduḥkhasya mūlamiti — iti viditvā nirupadhirupadhisaṃkṣaye vimukta upadhau vā kāyamupasaṃhariṣyati cittaṃ votpādayiṣyatīti — naitatsthānaṃ vidyate. tadyathāpi nāma sunakṣatrāśīviṣo ghoraviṣaḥ. atha puruṣa āgacchejjīvitukāmo'martukāmaḥ sukhakāmo duḥkhapratikūlaḥ. tatkiṃ manyase sunakṣatra — api nu sa puruṣo'muṣmā āśīviṣāya ghoraviṣāya hastaṃ vāṅguṣṭhaṃ vā dadyādyaṃ jānīyāt — anenāhaṃ daṣṭo maraṇaṃ vā nigacchāmi maraṇamātraṃ vā duḥkhamiti? no hyetadbhadanta. evameva khalu sunakṣatra sa vata bhikṣuḥ ṣaṭsu sparśāyataneṣu saṃvṛtakārī — upadhirduḥkhasya mūlamiti — iti viditvā nirupadhirupadhisaṃkṣaye vimukta upadhau vā kāyamupasaṃhariṣyati cittaṃ votpādayiṣyatīti — naitatsthānaṃ vidyata iti.
idamavocadbhagavān. āttamanāḥ sunakṣatro licchaviputro bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.
sunakṣatrasūtraṃ niṣṭhitaṃ pañcamam..