Summary: Shortly after the Buddha’s Parinirvāṇa, Venerable Ānanda explains to the brāhmaṇa Gopaka Maudgalyāyana and the minister Varṣakāra that the Order does not depend upon a designated human successor. Instead, the Saṅgha relies upon the Dharma as its supreme authority, governed by the regular recitation of the Prātimokṣa and respect for elders possessing virtuous, meditative qualities.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे देवदहवर्गे गोपकमौद्गल्यायनसूत्रमष्टमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समय आयुष्मानानन्दो राजगृहे विहरति स्म वेणुवने कलन्दकनिवापेऽचिरपरिनिर्वृते भगवति। तेन खलु पुनः समयेन राजा मागधोऽजातशत्रुर्वैदेहीपुत्रो राजगृहं प्रतिसमस्कारयद्राजानं प्रद्योतमाशङ्कमानः। अथ खल्वायुष्मानानन्दः पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय राजगृहं पिण्डाय प्राविक्षत्। अथ खल्वायुष्मत आनन्दस्यैतदभूत् — अतिप्रगे खलु तावद्राजगृहे पिण्डाय चरितुम्। यन्नूनमहं येन गोपकमौद्गल्यायनस्य ब्राह्मणस्य कर्मान्तो येन गोपकमौद्गल्यायनो ब्राह्मणस्तेनोपसङ्क्रमेयमिति।
अथ खल्वायुष्मानानन्दो येन गोपकमौद्गल्यायनस्य ब्राह्मणस्य कर्मान्तो येन गोपकमौद्गल्यायनो ब्राह्मणस्तेनोपसमक्रमीत्। अद्राक्षीत्खलु गोपकमौद्गल्यायनो ब्राह्मण आयुष्मन्तमानन्दं दूरत एवागच्छन्तम्। दृष्ट्वा चायुष्मन्तमानन्दमेतदवोचत् — एतु खलु भवानानन्दः। स्वागतं भवत आनन्दाय। चिरस्य खलु भवानानन्द इमं पर्यायमकार्षीद्यदिदमिहागमनाय। निषीदतु भवानानन्द इदमासनं प्रज्ञप्तमिति। न्यषदत्खल्वायुष्मानानन्दः प्रज्ञप्त आसने। गोपकमौद्गल्यायनोऽपि खलु ब्राह्मणोऽन्यतरन्नीचमासनं गृहीत्वैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु गोपकमौद्गल्यायनो ब्राह्मण आयुष्मन्तमानन्दमेतदवोचत् — अस्ति नु खलु भो आनन्दैकभिक्षुरपि तैर्धर्मैः सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं समन्वागतो यैर्धर्मैः समन्वागतः स भवान्गौतमोऽभूदर्हन्सम्यक्सम्बुद्ध इति? नास्ति खलु ब्राह्मणैकभिक्षुरपि तैर्धर्मैः सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं समन्वागतो यैर्धर्मैः समन्वागतः स भगवानभूदर्हन्सम्यक्सम्बुद्धः। स हि ब्राह्मण भगवाननुत्पन्नस्य मार्गस्योत्पादयितासञ्जातस्य मार्गस्य सञ्जनयितानाख्यातस्य मार्गस्याख्याता मार्गज्ञो मार्गविन्मार्गकोविदः, मार्गानुगाश्च पुनरेतर्हि श्रावका विहरन्ति पश्चात्समन्वागता इति। इयं च हीदमायुष्मत आनन्दस्य गोपकमौद्गल्यायनेन ब्राह्मणेन सार्धमन्तराकथा विप्रकृताभूत्।
अथ खलु वर्षकारो ब्राह्मणो मगधमहामात्रो राजगृहे कर्मान्ताननुसञ्जानानो येन गोपकमौद्गल्यायनस्य ब्राह्मणस्य कर्मान्तो येनायुष्मानानन्दस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्यायुष्मतानन्देन सार्धं सममोदिष्ट। सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु वर्षकारो ब्राह्मणो मगधमहामात्र आयुष्मन्तमानन्दमेतदवोचत् — कया नु स्थ भो आनन्दैतर्हि कथया सन्निषण्णाः, का च पुनर्वोऽन्तराकथा विप्रकृतेति? इह मां ब्राह्मण गोपकमौद्गल्यायनो ब्राह्मण एवमाह — अस्ति नु खलु भो आनन्दैकभिक्षुरपि तैर्धर्मैः सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं समन्वागतो यैर्धर्मैः समन्वागतः स भवान्गौतमोऽभूदर्हन्सम्यक्सम्बुद्ध इति। एवमुक्तेऽहं ब्राह्मण गोपकमौद्गल्यायनं ब्राह्मणमेतदवोचम् — नास्ति खलु ब्राह्मणैकभिक्षुरपि तैर्धर्मैः सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं समन्वागतो यैर्धर्मैः समन्वागतः स भगवानभूदर्हन्सम्यक्सम्बुद्धः। स हि ब्राह्मण भगवाननुत्पन्नस्य मार्गस्योत्पादयितासञ्जातस्य मार्गस्य सञ्जनयितानाख्यातस्य मार्गस्याख्याता मार्गज्ञो मार्गविन्मार्गकोविदः, मार्गानुगाश्च पुनरेतर्हि श्रावका विहरन्ति पश्चात्समन्वागता इति। इयं खलु नो ब्राह्मण गोपकमौद्गल्यायनेन ब्राह्मणेन सार्धमन्तराकथा विप्रकृता। अथ त्वमनुप्राप्त इति।
अस्ति नु खलु भो आनन्दैकभिक्षुरपि तेन भवता गौतमेन स्थापितः — अयं वो ममात्ययेन प्रतिसरणं भविष्यतीति यं यूयमेतर्हि प्रतिपद्येध्वमिति? नास्ति खलु ब्राह्मणैकभिक्षुरपि तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन स्थापितः — अयं वो ममात्ययेन प्रतिसरणं भविष्यतीति यं वयमेतर्हि प्रतिपद्येमहीति। अस्ति पुनर्भो आनन्दैकभिक्षुरपि सङ्घेन सम्मतः सम्बहुलैः स्थविरैर्भिक्षुभिः स्थापितः — अयं नो भगवतोऽत्ययेन प्रतिसरणं भविष्यतीति यं यूयमेतर्हि प्रतिपद्येध्वमिति? नास्ति खलु ब्राह्मणैकभिक्षुरपि सङ्घेन सम्मतः सम्बहुलैः स्थविरैर्भिक्षुभिः स्थापितः — अयं नो भगवतोऽत्ययेन प्रतिसरणं भविष्यतीति यं वयमेतर्हि प्रतिपद्येमहीति। एवमप्रतिसरणे च पुनर्भो आनन्द को हेतुः सामग्र्या इति? न खलु वयं ब्राह्मणाप्रतिसरणाः, सप्रतिसरणा वयं ब्राह्मण धर्मप्रतिसरणा इति।
अस्ति नु खलु भो आनन्दैकभिक्षुरपि तेन भवता गौतमेन स्थापितः — अयं वो ममात्ययेन प्रतिसरणं भविष्यतीति यं यूयमेतर्हि प्रतिपद्येध्वमितीति पृष्टः सन्नास्ति खलु ब्राह्मणैकभिक्षुरपि तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन स्थापितः — अयं वो ममात्ययेन प्रतिसरणं भविष्यतीति यं वयमेतर्हि प्रतिपद्येमहीति वदसि। अस्ति पुनर्भो आनन्दैकभिक्षुरपि सङ्घेन सम्मतः सम्बहुलैः स्थविरैर्भिक्षुभिः स्थापितः — अयं नो भगवतोऽत्ययेन प्रतिसरणं भविष्यतीति यं यूयमेतर्हि प्रतिपद्येध्वमितीति पृष्टः सन्नास्ति खलु ब्राह्मणैकभिक्षुरपि सङ्घेन सम्मतः सम्बहुलैः स्थविरैर्भिक्षुभिः स्थापितः — अयं नो भगवतोऽत्ययेन प्रतिसरणं भविष्यतीति यं वयमेतर्हि प्रतिपद्येमहीति वदसि। एवमप्रतिसरणे च पुनर्भो आनन्द को हेतुः सामग्र्या इतीति पृष्टः सन्न खलु वयं ब्राह्मणाप्रतिसरणाः, सप्रतिसरणा वयं ब्राह्मण धर्मप्रतिसरणा इति वदसि। अस्य पुनर्भो आनन्द भाषितस्य कथमर्थो द्रष्टव्य इति?
अस्ति खलु ब्राह्मण तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन भिक्षूणां शिक्षापदं प्रज्ञप्तं प्रातिमोक्षमुद्दिष्टम्। ते वयं तदहन्युपोषथे यावन्त एकं ग्रामक्षेत्रमुपनिश्रित्य विहरामस्ते सर्व एकध्यं सन्निपतामः। सन्निपत्य यस्य तत्प्रवर्तते तमध्येषामहे। तस्मिंश्चेद्भण्यमाने भवति भिक्षोरापत्तिर्भवति व्यतिक्रमस्तं वयं यथाधर्मं यथानुशिष्टं कारयाम इति। न किल नो भवन्तः कारयन्ति, धर्मो नः कारयतीति।
अस्ति नु खलु भो आनन्दैकभिक्षुरपि यं यूयमेतर्हि सत्कुरुथ गुरुं कुरुथ मानयथ पूजयथ, सत्कृत्य गुरुं कृत्वोपनिश्रित्य विहरथेति? नास्ति खलु ब्राह्मणैकभिक्षुरपि यं वयमेतर्हि सत्कुर्मो गुरुं कुर्मो मानयामः पूजयामः, सत्कृत्य गुरुं कृत्वोपनिश्रित्य विहराम इति।
अस्ति नु खलु भो आनन्दैकभिक्षुरपि तेन भवता गौतमेन स्थापितः — अयं वो ममात्ययेन प्रतिसरणं भविष्यतीति यं यूयमेतर्हि प्रतिपद्येध्वमितीति पृष्टः सन्नास्ति खलु ब्राह्मणैकभिक्षुरपि तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन स्थापितः — अयं वो ममात्ययेन प्रतिसरणं भविष्यतीति यं वयमेतर्हि प्रतिपद्येमहीति वदसि। अस्ति पुनर्भो आनन्दैकभिक्षुरपि सङ्घेन सम्मतः सम्बहुलैः स्थविरैर्भिक्षुभिः स्थापितः — अयं नो भगवतोऽत्ययेन प्रतिसरणं भविष्यतीति यं यूयमेतर्हि प्रतिपद्येध्वमितीति पृष्टः सन्नास्ति खलु ब्राह्मणैकभिक्षुरपि सङ्घेन सम्मतः सम्बहुलैः स्थविरैर्भिक्षुभिः स्थापितः — अयं नो भगवतोऽत्ययेन प्रतिसरणं भविष्यतीति यं वयमेतर्हि प्रतिपद्येमहीति वदसि। अस्ति नु खलु भो आनन्दैकभिक्षुरपि यं यूयमेतर्हि सत्कुरुथ गुरुं कुरुथ मानयथ पूजयथ, सत्कृत्य गुरुं कृत्वोपनिश्रित्य विहरथेतीति पृष्टः सन्नास्ति खलु ब्राह्मणैकभिक्षुरपि यं वयमेतर्हि सत्कुर्मो गुरुं कुर्मो मानयामः पूजयामः, सत्कृत्य गुरुं कृत्वोपनिश्रित्य विहराम इति वदसि। अस्य पुनर्भो आनन्द भाषितस्य कथमर्थो द्रष्टव्य इति?
अस्ति खलु ब्राह्मण तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन दश प्रसादनीया धर्मा आख्याताः। यस्मिन्न इमे धर्माः संविद्यन्ते तं वयमेतर्हि सत्कुर्मो गुरुं कुर्मो मानयामः पूजयामः, सत्कृत्य गुरुं कृत्वोपनिश्रित्य विहरामः। कतमे दश?
इह ब्राह्मण भिक्षुः शीलवान्भवति, प्रातिमोक्षसंवरसंवृतो विहरत्याचारगोचरसम्पन्नोऽणुमात्रेषु वद्येषु भयदर्शी, समादाय शिक्षते शिक्षापदेषु।
बहुश्रुतो भवति श्रुतधरः श्रुतसन्निचयः। ये ते धर्मा आदिकल्याणा मध्यकल्याणाः पर्यवसानकल्याणाः सार्थं सव्यञ्जनं केवलपरिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यमभिवदन्ति, तथारूपा अस्य धर्मा बहुश्रुता भवन्ति धृता वचसा परिचिता मनसानुप्रेक्षिता दृष्ट्या सुप्रतिविद्धाः।
सन्तुष्टो भवति चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारैः।
चतुर्णां ध्यानानामाभिचेतसिकानां दृष्टधर्मसुखविहाराणां निकामलाभी भवत्यकृच्छ्रलाभ्यकष्टलाभी।
अनेकविहितमृद्धिविधं प्रत्यनुभवति — एकोऽपि भूत्वा बहुधा भवति, बहुधापि भूत्वैको भवति, आविर्भावं तिरोभावम्, तिरस्कुड्यं तिरस्प्राकारं तिरस्पर्वतमसज्जमानो गच्छति तद्यथाप्याकाशे, पृथिव्यामप्युन्मज्जननिमज्जनं करोति तद्यथाप्यप्सु, अप्स्वप्यभिद्यमानासु गच्छति तद्यथापि पृथिव्याम्, आकाशेऽपि पर्यङ्केण क्रामति तद्यथापि पक्षी शकुनः, इमावपि चन्द्रसूर्यावेवम्महर्द्धिकावेवम्महानुभावौ पाणिना परिमृशति परिमार्ष्टि, यावद्ब्रह्मलोकमपि कायेन वशं वर्तयति।
दिव्यया श्रोत्रधात्वा विशुद्धयातिक्रान्तमानुषिकया चोभौ शब्दौ शृणोति — दिव्यौ च मानुषौ च, यौ दूरेऽन्तिके च।
परसत्त्वानां परपुद्गलानां चेतसा चेतः परीत्य प्रजानाति। सरागं वा चित्तं सरागं चित्तमिति प्रजानाति, वीतरागं वा चित्तं वीतरागं चित्तमिति प्रजानाति, सद्वेषं वा चित्तं सद्वेषं चित्तमिति प्रजानाति, वीतद्वेषं वा चित्तं वीतद्वेषं चित्तमिति प्रजानाति, समोहं वा चित्तं समोहं चित्तमिति प्रजानाति, वीतमोहं वा चित्तं वीतमोहं चित्तमिति प्रजानाति, सङ्क्षिप्तं वा चित्तं सङ्क्षिप्तं चित्तमिति प्रजानाति, विक्षिप्तं वा चित्तं विक्षिप्तं चित्तमिति प्रजानाति, महद्गतं वा चित्तं महद्गतं चित्तमिति प्रजानाति, अमहद्गतं वा चित्तममहद्गतं चित्तमिति प्रजानाति, सोत्तरं वा चित्तं सोत्तरं चित्तमिति प्रजानाति, अनुत्तरं वा चित्तमनुत्तरं चित्तमिति प्रजानाति, समाहितं वा चित्तं समाहितं चित्तमिति प्रजानाति, असमाहितं वा चित्तमसमाहितं चित्तमिति प्रजानाति, विमुक्तं वा चित्तं विमुक्तं चित्तमिति प्रजानाति, अविमुक्तं वा चित्तमविमुक्तं चित्तमिति प्रजानाति।
अनेकविहितं पूर्वनिवासमनुस्मरति, तद्यथेदम् — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती तिस्रोऽपि जातीश्चतस्रोऽपि जातीः पञ्चापि जातीर्दशापि जातीर्विंशतिमपि जातीस्त्रिंशतमपि जातीश्चत्वारिंशतमपि जातीः पञ्चाशतमपि जातीर्जातिशतमपि जातिसहस्रमपि जातिशतसहस्रमप्यनेकानपि संवर्तकल्पाननेकानपि विवर्तकल्पाननेकानपि संवर्तविवर्तकल्पान् — अमुत्रासमेवन्नामैवङ्गोत्र एवम्वर्ण एवमाहार एवंसुखदुःखप्रतिसंवेद्येवमायुःपर्यन्तः, स ततश्च्युतोऽमुत्रोदपत्सि, तत्राप्यासमेवन्नामैवङ्गोत्र एवम्वर्ण एवमाहार एवंसुखदुःखप्रतिसंवेद्येवमायुःपर्यन्तः, स ततश्च्युत इहोपपन्न इति। इति साकारं सोद्देशमनेकविहितं पूर्वनिवासमनुस्मरति।
दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यति च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानाति।
आस्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरति।
इमे खलु ब्राह्मण तेन भगवता जानता पश्यतार्हता सम्यक्सम्बुद्धेन दश प्रसादनीया धर्मा आख्याताः। यस्मिन्न इमे धर्माः संविद्यन्ते तं वयमेतर्हि सत्कुर्मो गुरुं कुर्मो मानयामः पूजयामः, सत्कृत्य गुरुं कृत्वोपनिश्रित्य विहराम इति।
एवमुक्ते वर्षकारो ब्राह्मणो मगधमहामात्र उपनन्दं सेनापतिमाममन्त्रत — तत्किं मन्यते भवान्सेनापतिर्यदिमे भवन्तः सत्कर्तव्यं सत्कुर्वन्ति, गुरुं कर्तव्यं गुरुं कुर्वन्ति, मानयितव्यं मानयन्ति, पूजयितव्यं पूजयन्तीति? अद्धेमे भवन्तः सत्कर्तव्यं सत्कुर्वन्ति, गुरुं कर्तव्यं गुरुं कुर्वन्ति, मानयितव्यं मानयन्ति, पूजयितव्यं पूजयन्ति। इमं च हि ते भवन्तो न सत्कुर्युर्न गुरुं कुर्युर्न मानयेयुर्न पूजयेयुः, अथ कं तर्हि ते भवन्तः सत्कुर्युर्गुरुं कुर्युर्मानयेयुः पूजयेयुः, सत्कृत्य गुरुं कृत्वा मानयित्वा पूजयित्वोपनिश्रित्य विहरेयुरिति? अथ खलु वर्षकारो ब्राह्मणो मगधमहामात्र आयुष्मन्तमानन्दमेतदवोचत् — कुत्र पुनर्भवानानन्द एतर्हि विहरतीति? वेणुवने खल्वहं ब्राह्मणैतर्हि विहरामीति। कच्चित्पुनर्भो आनन्द वेणुवनं रमणीयं चैवाल्पशब्दं चाल्पनिर्घोषं च विजनवातं मनुष्यरहःशय्यकं प्रतिसंलयनसारूप्यमिति? अद्धा ब्राह्मण वेणुवनं रमणीयं चैवाल्पशब्दं चाल्पनिर्घोषं च विजनवातं मनुष्यरहःशय्यकं प्रतिसंलयनसारूप्यं यथा तद्युष्मादृशै रक्षकैर्गोपकैरिति। अद्धा भो आनन्द वेणुवनं रमणीयं चैवाल्पशब्दं चाल्पनिर्घोषं च विजनवातं मनुष्यरहःशय्यकं प्रतिसंलयनसारूप्यं यथा तद्भवद्भिर्ध्यायिभिर्ध्यानशीलिभिः। ध्यायिनश्चैव भवन्तो ध्यानशीलिनश्च।
एकस्मिन्निदं भो आनन्द समये स भवान्गौतमो वैशाल्यां विहरति स्म महावने कूटागारशालायाम्। अथ खल्वहं भो आनन्द येन महावनं कूटागारशाला येन स भवान्गौतमस्तेनोपसमक्रमिषम्। तत्र च पुनः स भवान्गौतमोऽनेकपर्यायेण ध्यानकथामचचकथत्। ध्यायी चैव स भवान्गौतमोऽभूद्ध्यानशीली च। सर्वं च पुनः स भवान्गौतमो ध्यानमवर्णयदिति।
न च खलु ब्राह्मण स भगवान्सर्वं ध्यानमवर्णयत्, नापि स भगवान्सर्वं ध्यानं नावर्णयत्। कथंरूपं च ब्राह्मण स भगवान्ध्यानं नावर्णयत्? इह ब्राह्मणैकत्यः कामरागपर्युत्थितेन चेतसा विहरति कामरागपरेतेन, उत्पन्नस्य च कामरागस्य निःसरणं यथाभूतं न प्रजानाति, स कामरागमेवान्तरं कृत्वा ध्यायति प्रध्यायति निध्यायत्यपध्यायति। व्यापादपर्युत्थितेन चेतसा विहरति व्यापादपरेतेन, उत्पन्नस्य च व्यापादस्य निःसरणं यथाभूतं न प्रजानाति, स व्यापादमेवान्तरं कृत्वा ध्यायति प्रध्यायति निध्यायत्यपध्यायति। स्त्यानमिद्धपर्युत्थितेन चेतसा विहरति स्त्यानमिद्धपरेतेन, उत्पन्नस्य च स्त्यानमिद्धस्य निःसरणं यथाभूतं न प्रजानाति, स स्त्यानमिद्धमेवान्तरं कृत्वा ध्यायति प्रध्यायति निध्यायत्यपध्यायति। औद्धत्यकौकृत्यपर्युत्थितेन चेतसा विहरत्यौद्धत्यकौकृत्यपरेतेन, उत्पन्नस्य चौद्धत्यकौकृत्यस्य निःसरणं यथाभूतं न प्रजानाति, स औद्धत्यकौकृत्यमेवान्तरं कृत्वा ध्यायति प्रध्यायति निध्यायत्यपध्यायति। विचिकित्सापर्युत्थितेन चेतसा विहरति विचिकित्सापरेतेन, उत्पन्नायाश्च विचिकित्साया निःसरणं यथाभूतं न प्रजानाति, स विचिकित्सामेवान्तरं कृत्वा ध्यायति प्रध्यायति निध्यायत्यपध्यायति। एवंरूपं खलु ब्राह्मण स भगवान्ध्यानं नावर्णयत्।
कथंरूपं च ब्राह्मण स भगवान्ध्यानमवर्णयत्? इह ब्राह्मण भिक्षुर्विविच्यैव कामैर्विविच्याकुशलैर्धर्मैः सवितर्कं सविचारं विवेकजं प्रीतिसुखं प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। वितर्कविचारयोर्व्युपशमादध्यात्मं सम्प्रसादनं चेतस एकोतिभावमवितर्कमविचारं समाधिजं प्रीतिसुखं द्वितीयं ध्यानम् (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानं चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। एवंरूपं खलु ब्राह्मण स भगवान्ध्यानमवर्णयदिति।
गर्ह्यं किल भो आनन्द स भवान्गौतमो ध्यानमगर्हिष्ट, प्रशंस्यं प्राशंसीत्। हन्त चेदानीं वयं भो आनन्द गच्छामः, बहुकृत्या वयं बहुकरणीया इति। यस्येदानीं त्वं ब्राह्मण कालं मन्यस इति। अथ खलु वर्षकारो ब्राह्मणो मगधमहामात्र आयुष्मत आनन्दस्य भाषितमभिनन्द्यानुमोद्योत्थायासनात्प्राक्रमीत्।
अथ खलु गोपकमौद्गल्यायनो ब्राह्मणोऽचिरप्रक्रान्ते वर्षकारे ब्राह्मणे मगधमहामात्र आयुष्मन्तमानन्दमेतदवोचत् — यद्वयं भवन्तमानन्दमप्राक्ष्म तन्नो भवानानन्दो न व्याकार्षीदिति। ननु ते ब्राह्मणावोचाम — नास्ति खलु ब्राह्मणैकभिक्षुरपि तैर्धर्मैः सर्वेण सर्वं सर्वथा सर्वं समन्वागतो यैर्धर्मैः समन्वागतः स भगवानभूदर्हन्सम्यक्सम्बुद्धः। स हि ब्राह्मण भगवाननुत्पन्नस्य मार्गस्योत्पादयितासञ्जातस्य मार्गस्य सञ्जनयितानाख्यातस्य मार्गस्याख्याता मार्गज्ञो मार्गविन्मार्गकोविदः, मार्गानुगाश्च पुनरेतर्हि श्रावका विहरन्ति पश्चात्समन्वागता इति॥
गोपकमौद्गल्यायनसूत्रं निष्ठितमष्टमम्॥
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe devadahavarge gopakamaudgalyāyanasūtramaṣṭamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaya āyuṣmānānando rājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe'ciraparinirvṛte bhagavati. tena khalu punaḥ samayena rājā māgadho'jātaśatrurvaidehīputro rājagṛhaṃ pratisamaskārayadrājānaṃ pradyotamāśaṅkamānaḥ. atha khalvāyuṣmānānandaḥ pūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya rājagṛhaṃ piṇḍāya prāvikṣat. atha khalvāyuṣmata ānandasyaitadabhūt — atiprage khalu tāvadrājagṛhe piṇḍāya caritum. yannūnamahaṃ yena gopakamaudgalyāyanasya brāhmaṇasya karmānto yena gopakamaudgalyāyano brāhmaṇastenopasaṅkrameyamiti.
atha khalvāyuṣmānānando yena gopakamaudgalyāyanasya brāhmaṇasya karmānto yena gopakamaudgalyāyano brāhmaṇastenopasamakramīt. adrākṣītkhalu gopakamaudgalyāyano brāhmaṇa āyuṣmantamānandaṃ dūrata evāgacchantam. dṛṣṭvā cāyuṣmantamānandametadavocat — etu khalu bhavānānandaḥ. svāgataṃ bhavata ānandāya. cirasya khalu bhavānānanda imaṃ paryāyamakārṣīdyadidamihāgamanāya. niṣīdatu bhavānānanda idamāsanaṃ prajñaptamiti. nyaṣadatkhalvāyuṣmānānandaḥ prajñapta āsane. gopakamaudgalyāyano'pi khalu brāhmaṇo'nyatarannīcamāsanaṃ gṛhītvaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu gopakamaudgalyāyano brāhmaṇa āyuṣmantamānandametadavocat — asti nu khalu bho ānandaikabhikṣurapi tairdharmaiḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ samanvāgato yairdharmaiḥ samanvāgataḥ sa bhavāngautamo'bhūdarhansamyaksambuddha iti? nāsti khalu brāhmaṇaikabhikṣurapi tairdharmaiḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ samanvāgato yairdharmaiḥ samanvāgataḥ sa bhagavānabhūdarhansamyaksambuddhaḥ. sa hi brāhmaṇa bhagavānanutpannasya mārgasyotpādayitāsañjātasya mārgasya sañjanayitānākhyātasya mārgasyākhyātā mārgajño mārgavinmārgakovidaḥ, mārgānugāśca punaretarhi śrāvakā viharanti paścātsamanvāgatā iti. iyaṃ ca hīdamāyuṣmata ānandasya gopakamaudgalyāyanena brāhmaṇena sārdhamantarākathā viprakṛtābhūt.
atha khalu varṣakāro brāhmaṇo magadhamahāmātro rājagṛhe karmāntānanusañjānāno yena gopakamaudgalyāyanasya brāhmaṇasya karmānto yenāyuṣmānānandastenopasamakramīt. upasaṅkramyāyuṣmatānandena sārdhaṃ samamodiṣṭa. sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu varṣakāro brāhmaṇo magadhamahāmātra āyuṣmantamānandametadavocat — kayā nu stha bho ānandaitarhi kathayā sanniṣaṇṇāḥ, kā ca punarvo'ntarākathā viprakṛteti? iha māṃ brāhmaṇa gopakamaudgalyāyano brāhmaṇa evamāha — asti nu khalu bho ānandaikabhikṣurapi tairdharmaiḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ samanvāgato yairdharmaiḥ samanvāgataḥ sa bhavāngautamo'bhūdarhansamyaksambuddha iti. evamukte'haṃ brāhmaṇa gopakamaudgalyāyanaṃ brāhmaṇametadavocam — nāsti khalu brāhmaṇaikabhikṣurapi tairdharmaiḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ samanvāgato yairdharmaiḥ samanvāgataḥ sa bhagavānabhūdarhansamyaksambuddhaḥ. sa hi brāhmaṇa bhagavānanutpannasya mārgasyotpādayitāsañjātasya mārgasya sañjanayitānākhyātasya mārgasyākhyātā mārgajño mārgavinmārgakovidaḥ, mārgānugāśca punaretarhi śrāvakā viharanti paścātsamanvāgatā iti. iyaṃ khalu no brāhmaṇa gopakamaudgalyāyanena brāhmaṇena sārdhamantarākathā viprakṛtā. atha tvamanuprāpta iti.
asti nu khalu bho ānandaikabhikṣurapi tena bhavatā gautamena sthāpitaḥ — ayaṃ vo mamātyayena pratisaraṇaṃ bhaviṣyatīti yaṃ yūyametarhi pratipadyedhvamiti? nāsti khalu brāhmaṇaikabhikṣurapi tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena sthāpitaḥ — ayaṃ vo mamātyayena pratisaraṇaṃ bhaviṣyatīti yaṃ vayametarhi pratipadyemahīti. asti punarbho ānandaikabhikṣurapi saṅghena sammataḥ sambahulaiḥ sthavirairbhikṣubhiḥ sthāpitaḥ — ayaṃ no bhagavato'tyayena pratisaraṇaṃ bhaviṣyatīti yaṃ yūyametarhi pratipadyedhvamiti? nāsti khalu brāhmaṇaikabhikṣurapi saṅghena sammataḥ sambahulaiḥ sthavirairbhikṣubhiḥ sthāpitaḥ — ayaṃ no bhagavato'tyayena pratisaraṇaṃ bhaviṣyatīti yaṃ vayametarhi pratipadyemahīti. evamapratisaraṇe ca punarbho ānanda ko hetuḥ sāmagryā iti? na khalu vayaṃ brāhmaṇāpratisaraṇāḥ, sapratisaraṇā vayaṃ brāhmaṇa dharmapratisaraṇā iti.
asti nu khalu bho ānandaikabhikṣurapi tena bhavatā gautamena sthāpitaḥ — ayaṃ vo mamātyayena pratisaraṇaṃ bhaviṣyatīti yaṃ yūyametarhi pratipadyedhvamitīti pṛṣṭaḥ sannāsti khalu brāhmaṇaikabhikṣurapi tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena sthāpitaḥ — ayaṃ vo mamātyayena pratisaraṇaṃ bhaviṣyatīti yaṃ vayametarhi pratipadyemahīti vadasi. asti punarbho ānandaikabhikṣurapi saṅghena sammataḥ sambahulaiḥ sthavirairbhikṣubhiḥ sthāpitaḥ — ayaṃ no bhagavato'tyayena pratisaraṇaṃ bhaviṣyatīti yaṃ yūyametarhi pratipadyedhvamitīti pṛṣṭaḥ sannāsti khalu brāhmaṇaikabhikṣurapi saṅghena sammataḥ sambahulaiḥ sthavirairbhikṣubhiḥ sthāpitaḥ — ayaṃ no bhagavato'tyayena pratisaraṇaṃ bhaviṣyatīti yaṃ vayametarhi pratipadyemahīti vadasi. evamapratisaraṇe ca punarbho ānanda ko hetuḥ sāmagryā itīti pṛṣṭaḥ sanna khalu vayaṃ brāhmaṇāpratisaraṇāḥ, sapratisaraṇā vayaṃ brāhmaṇa dharmapratisaraṇā iti vadasi. asya punarbho ānanda bhāṣitasya kathamartho draṣṭavya iti?
asti khalu brāhmaṇa tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena bhikṣūṇāṃ śikṣāpadaṃ prajñaptaṃ prātimokṣamuddiṣṭam. te vayaṃ tadahanyupoṣathe yāvanta ekaṃ grāmakṣetramupaniśritya viharāmaste sarva ekadhyaṃ sannipatāmaḥ. sannipatya yasya tatpravartate tamadhyeṣāmahe. tasmiṃścedbhaṇyamāne bhavati bhikṣorāpattirbhavati vyatikramastaṃ vayaṃ yathādharmaṃ yathānuśiṣṭaṃ kārayāma iti. na kila no bhavantaḥ kārayanti, dharmo naḥ kārayatīti.
asti nu khalu bho ānandaikabhikṣurapi yaṃ yūyametarhi satkurutha guruṃ kurutha mānayatha pūjayatha, satkṛtya guruṃ kṛtvopaniśritya viharatheti? nāsti khalu brāhmaṇaikabhikṣurapi yaṃ vayametarhi satkurmo guruṃ kurmo mānayāmaḥ pūjayāmaḥ, satkṛtya guruṃ kṛtvopaniśritya viharāma iti.
asti nu khalu bho ānandaikabhikṣurapi tena bhavatā gautamena sthāpitaḥ — ayaṃ vo mamātyayena pratisaraṇaṃ bhaviṣyatīti yaṃ yūyametarhi pratipadyedhvamitīti pṛṣṭaḥ sannāsti khalu brāhmaṇaikabhikṣurapi tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena sthāpitaḥ — ayaṃ vo mamātyayena pratisaraṇaṃ bhaviṣyatīti yaṃ vayametarhi pratipadyemahīti vadasi. asti punarbho ānandaikabhikṣurapi saṅghena sammataḥ sambahulaiḥ sthavirairbhikṣubhiḥ sthāpitaḥ — ayaṃ no bhagavato'tyayena pratisaraṇaṃ bhaviṣyatīti yaṃ yūyametarhi pratipadyedhvamitīti pṛṣṭaḥ sannāsti khalu brāhmaṇaikabhikṣurapi saṅghena sammataḥ sambahulaiḥ sthavirairbhikṣubhiḥ sthāpitaḥ — ayaṃ no bhagavato'tyayena pratisaraṇaṃ bhaviṣyatīti yaṃ vayametarhi pratipadyemahīti vadasi. asti nu khalu bho ānandaikabhikṣurapi yaṃ yūyametarhi satkurutha guruṃ kurutha mānayatha pūjayatha, satkṛtya guruṃ kṛtvopaniśritya viharathetīti pṛṣṭaḥ sannāsti khalu brāhmaṇaikabhikṣurapi yaṃ vayametarhi satkurmo guruṃ kurmo mānayāmaḥ pūjayāmaḥ, satkṛtya guruṃ kṛtvopaniśritya viharāma iti vadasi. asya punarbho ānanda bhāṣitasya kathamartho draṣṭavya iti?
asti khalu brāhmaṇa tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena daśa prasādanīyā dharmā ākhyātāḥ. yasminna ime dharmāḥ saṃvidyante taṃ vayametarhi satkurmo guruṃ kurmo mānayāmaḥ pūjayāmaḥ, satkṛtya guruṃ kṛtvopaniśritya viharāmaḥ. katame daśa?
iha brāhmaṇa bhikṣuḥ śīlavānbhavati, prātimokṣasaṃvarasaṃvṛto viharatyācāragocarasampanno'ṇumātreṣu vadyeṣu bhayadarśī, samādāya śikṣate śikṣāpadeṣu.
bahuśruto bhavati śrutadharaḥ śrutasannicayaḥ. ye te dharmā ādikalyāṇā madhyakalyāṇāḥ paryavasānakalyāṇāḥ sārthaṃ savyañjanaṃ kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryamabhivadanti, tathārūpā asya dharmā bahuśrutā bhavanti dhṛtā vacasā paricitā manasānuprekṣitā dṛṣṭyā supratividdhāḥ.
santuṣṭo bhavati cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ.
caturṇāṃ dhyānānāmābhicetasikānāṃ dṛṣṭadharmasukhavihārāṇāṃ nikāmalābhī bhavatyakṛcchralābhyakaṣṭalābhī.
anekavihitamṛddhividhaṃ pratyanubhavati — eko'pi bhūtvā bahudhā bhavati, bahudhāpi bhūtvaiko bhavati, āvirbhāvaṃ tirobhāvam, tiraskuḍyaṃ tirasprākāraṃ tirasparvatamasajjamāno gacchati tadyathāpyākāśe, pṛthivyāmapyunmajjananimajjanaṃ karoti tadyathāpyapsu, apsvapyabhidyamānāsu gacchati tadyathāpi pṛthivyām, ākāśe'pi paryaṅkeṇa krāmati tadyathāpi pakṣī śakunaḥ, imāvapi candrasūryāvevammaharddhikāvevammahānubhāvau pāṇinā parimṛśati parimārṣṭi, yāvadbrahmalokamapi kāyena vaśaṃ vartayati.
divyayā śrotradhātvā viśuddhayātikrāntamānuṣikayā cobhau śabdau śṛṇoti — divyau ca mānuṣau ca, yau dūre'ntike ca.
parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cetasā cetaḥ parītya prajānāti. sarāgaṃ vā cittaṃ sarāgaṃ cittamiti prajānāti, vītarāgaṃ vā cittaṃ vītarāgaṃ cittamiti prajānāti, sadveṣaṃ vā cittaṃ sadveṣaṃ cittamiti prajānāti, vītadveṣaṃ vā cittaṃ vītadveṣaṃ cittamiti prajānāti, samohaṃ vā cittaṃ samohaṃ cittamiti prajānāti, vītamohaṃ vā cittaṃ vītamohaṃ cittamiti prajānāti, saṅkṣiptaṃ vā cittaṃ saṅkṣiptaṃ cittamiti prajānāti, vikṣiptaṃ vā cittaṃ vikṣiptaṃ cittamiti prajānāti, mahadgataṃ vā cittaṃ mahadgataṃ cittamiti prajānāti, amahadgataṃ vā cittamamahadgataṃ cittamiti prajānāti, sottaraṃ vā cittaṃ sottaraṃ cittamiti prajānāti, anuttaraṃ vā cittamanuttaraṃ cittamiti prajānāti, samāhitaṃ vā cittaṃ samāhitaṃ cittamiti prajānāti, asamāhitaṃ vā cittamasamāhitaṃ cittamiti prajānāti, vimuktaṃ vā cittaṃ vimuktaṃ cittamiti prajānāti, avimuktaṃ vā cittamavimuktaṃ cittamiti prajānāti.
anekavihitaṃ pūrvanivāsamanusmarati, tadyathedam — ekāmapi jātiṃ dve api jātī tisro'pi jātīścatasro'pi jātīḥ pañcāpi jātīrdaśāpi jātīrviṃśatimapi jātīstriṃśatamapi jātīścatvāriṃśatamapi jātīḥ pañcāśatamapi jātīrjātiśatamapi jātisahasramapi jātiśatasahasramapyanekānapi saṃvartakalpānanekānapi vivartakalpānanekānapi saṃvartavivartakalpān — amutrāsamevannāmaivaṅgotra evamvarṇa evamāhāra evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedyevamāyuḥparyantaḥ, sa tataścyuto'mutrodapatsi, tatrāpyāsamevannāmaivaṅgotra evamvarṇa evamāhāra evaṃsukhaduḥkhapratisaṃvedyevamāyuḥparyantaḥ, sa tataścyuta ihopapanna iti. iti sākāraṃ soddeśamanekavihitaṃ pūrvanivāsamanusmarati.
divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyati cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānāti.
āsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharati.
ime khalu brāhmaṇa tena bhagavatā jānatā paśyatārhatā samyaksambuddhena daśa prasādanīyā dharmā ākhyātāḥ. yasminna ime dharmāḥ saṃvidyante taṃ vayametarhi satkurmo guruṃ kurmo mānayāmaḥ pūjayāmaḥ, satkṛtya guruṃ kṛtvopaniśritya viharāma iti.
evamukte varṣakāro brāhmaṇo magadhamahāmātra upanandaṃ senāpatimāmamantrata — tatkiṃ manyate bhavānsenāpatiryadime bhavantaḥ satkartavyaṃ satkurvanti, guruṃ kartavyaṃ guruṃ kurvanti, mānayitavyaṃ mānayanti, pūjayitavyaṃ pūjayantīti? addheme bhavantaḥ satkartavyaṃ satkurvanti, guruṃ kartavyaṃ guruṃ kurvanti, mānayitavyaṃ mānayanti, pūjayitavyaṃ pūjayanti. imaṃ ca hi te bhavanto na satkuryurna guruṃ kuryurna mānayeyurna pūjayeyuḥ, atha kaṃ tarhi te bhavantaḥ satkuryurguruṃ kuryurmānayeyuḥ pūjayeyuḥ, satkṛtya guruṃ kṛtvā mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihareyuriti? atha khalu varṣakāro brāhmaṇo magadhamahāmātra āyuṣmantamānandametadavocat — kutra punarbhavānānanda etarhi viharatīti? veṇuvane khalvahaṃ brāhmaṇaitarhi viharāmīti. kaccitpunarbho ānanda veṇuvanaṃ ramaṇīyaṃ caivālpaśabdaṃ cālpanirghoṣaṃ ca vijanavātaṃ manuṣyarahaḥśayyakaṃ pratisaṃlayanasārūpyamiti? addhā brāhmaṇa veṇuvanaṃ ramaṇīyaṃ caivālpaśabdaṃ cālpanirghoṣaṃ ca vijanavātaṃ manuṣyarahaḥśayyakaṃ pratisaṃlayanasārūpyaṃ yathā tadyuṣmādṛśai rakṣakairgopakairiti. addhā bho ānanda veṇuvanaṃ ramaṇīyaṃ caivālpaśabdaṃ cālpanirghoṣaṃ ca vijanavātaṃ manuṣyarahaḥśayyakaṃ pratisaṃlayanasārūpyaṃ yathā tadbhavadbhirdhyāyibhirdhyānaśīlibhiḥ. dhyāyinaścaiva bhavanto dhyānaśīlinaśca.
ekasminnidaṃ bho ānanda samaye sa bhavāngautamo vaiśālyāṃ viharati sma mahāvane kūṭāgāraśālāyām. atha khalvahaṃ bho ānanda yena mahāvanaṃ kūṭāgāraśālā yena sa bhavāngautamastenopasamakramiṣam. tatra ca punaḥ sa bhavāngautamo'nekaparyāyeṇa dhyānakathāmacacakathat. dhyāyī caiva sa bhavāngautamo'bhūddhyānaśīlī ca. sarvaṃ ca punaḥ sa bhavāngautamo dhyānamavarṇayaditi.
na ca khalu brāhmaṇa sa bhagavānsarvaṃ dhyānamavarṇayat, nāpi sa bhagavānsarvaṃ dhyānaṃ nāvarṇayat. kathaṃrūpaṃ ca brāhmaṇa sa bhagavāndhyānaṃ nāvarṇayat? iha brāhmaṇaikatyaḥ kāmarāgaparyutthitena cetasā viharati kāmarāgaparetena, utpannasya ca kāmarāgasya niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ na prajānāti, sa kāmarāgamevāntaraṃ kṛtvā dhyāyati pradhyāyati nidhyāyatyapadhyāyati. vyāpādaparyutthitena cetasā viharati vyāpādaparetena, utpannasya ca vyāpādasya niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ na prajānāti, sa vyāpādamevāntaraṃ kṛtvā dhyāyati pradhyāyati nidhyāyatyapadhyāyati. styānamiddhaparyutthitena cetasā viharati styānamiddhaparetena, utpannasya ca styānamiddhasya niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ na prajānāti, sa styānamiddhamevāntaraṃ kṛtvā dhyāyati pradhyāyati nidhyāyatyapadhyāyati. auddhatyakaukṛtyaparyutthitena cetasā viharatyauddhatyakaukṛtyaparetena, utpannasya cauddhatyakaukṛtyasya niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ na prajānāti, sa auddhatyakaukṛtyamevāntaraṃ kṛtvā dhyāyati pradhyāyati nidhyāyatyapadhyāyati. vicikitsāparyutthitena cetasā viharati vicikitsāparetena, utpannāyāśca vicikitsāyā niḥsaraṇaṃ yathābhūtaṃ na prajānāti, sa vicikitsāmevāntaraṃ kṛtvā dhyāyati pradhyāyati nidhyāyatyapadhyāyati. evaṃrūpaṃ khalu brāhmaṇa sa bhagavāndhyānaṃ nāvarṇayat.
kathaṃrūpaṃ ca brāhmaṇa sa bhagavāndhyānamavarṇayat? iha brāhmaṇa bhikṣurvivicyaiva kāmairvivicyākuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati. vitarkavicārayorvyupaśamādadhyātmaṃ samprasādanaṃ cetasa ekotibhāvamavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānaṃ caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati. evaṃrūpaṃ khalu brāhmaṇa sa bhagavāndhyānamavarṇayaditi.
garhyaṃ kila bho ānanda sa bhavāngautamo dhyānamagarhiṣṭa, praśaṃsyaṃ prāśaṃsīt. hanta cedānīṃ vayaṃ bho ānanda gacchāmaḥ, bahukṛtyā vayaṃ bahukaraṇīyā iti. yasyedānīṃ tvaṃ brāhmaṇa kālaṃ manyasa iti. atha khalu varṣakāro brāhmaṇo magadhamahāmātra āyuṣmata ānandasya bhāṣitamabhinandyānumodyotthāyāsanātprākramīt.
atha khalu gopakamaudgalyāyano brāhmaṇo'ciraprakrānte varṣakāre brāhmaṇe magadhamahāmātra āyuṣmantamānandametadavocat — yadvayaṃ bhavantamānandamaprākṣma tanno bhavānānando na vyākārṣīditi. nanu te brāhmaṇāvocāma — nāsti khalu brāhmaṇaikabhikṣurapi tairdharmaiḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ samanvāgato yairdharmaiḥ samanvāgataḥ sa bhagavānabhūdarhansamyaksambuddhaḥ. sa hi brāhmaṇa bhagavānanutpannasya mārgasyotpādayitāsañjātasya mārgasya sañjanayitānākhyātasya mārgasyākhyātā mārgajño mārgavinmārgakovidaḥ, mārgānugāśca punaretarhi śrāvakā viharanti paścātsamanvāgatā iti..
gopakamaudgalyāyanasūtraṃ niṣṭhitamaṣṭamam..