You are here: Home » buddhism » mn » mn109
← mn108 
 mn110 →

MN109 mahāpaurṇamāsasūtram

Summary: On a luminous full-moon night, the Buddha answers a series of searching questions concerning the five clinging-aggregates (upādānaskandhas), their root in desire, and the mechanism of identity view (satkāyadṛṣṭi). He firmly refutes the skeptical fallacy that selflessness excuses moral responsibility, demonstrating that thoroughly penetrating the aggregates as impermanent, painful, and non-self yields immediate Arhatship for sixty meditating bhikṣus.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे देवदहवर्गे महापौर्णमाससूत्रं नवमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म पूर्वारामे मृगारमातृप्रासादे। तेन खलु पुनः समयेन भगवांस्तदहरुपवसथे पञ्चदशे पूर्णायां पौर्णमास्यां रात्रौ भिक्षुसङ्घपरिवृतोऽभ्यवकाशे निषण्णोऽभूत्। अथ खल्वन्यतरो भिक्षुरुत्थायासनादेकांसं चीवरं कृत्वा येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तमेतदवोचत् —

पृच्छेयमहं भदन्त भगवन्तं कञ्चिदेव देशं यदि मे भगवानवकाशं करोति प्रश्नस्य व्याकरणायेति। तेन हि त्वं भिक्षो स्वक आसने निषद्य पृच्छ यदाकाङ्क्षसीति।

अथ खलु स भिक्षुः स्वक आसने निषद्य भगवन्तमेतदवोचत् — इमे नु खलु भदन्त पञ्चोपादानस्कन्धाः, तद्यथेदम् — रूपोपादानस्कन्धो वेदनोपादानस्कन्धः संज्ञोपादानस्कन्धः संस्कारोपादानस्कन्धो विज्ञानोपादानस्कन्ध इति? इमे खलु भिक्षो पञ्चोपादानस्कन्धाः, तद्यथेदम् — रूपोपादानस्कन्धो वेदनोपादानस्कन्धः संज्ञोपादानस्कन्धः संस्कारोपादानस्कन्धो विज्ञानोपादानस्कन्ध इति।

साधु भदन्तेति खलु स भिक्षुर्भगवतो भाषितमभिनन्द्यानुमोद्य भगवन्तमुत्तरं प्रश्नमप्राक्षीत् — इमे पुनर्भदन्त पञ्चोपादानस्कन्धाः किम्मूलका इति? इमे खलु भिक्षो पञ्चोपादानस्कन्धाश्छन्दमूलका इति। तदेव नु खलु भदन्तोपादानं ते पञ्चोपादानस्कन्धाः, उताहो अन्यत्र पञ्चभ्य उपादानस्कन्धेभ्य उपादानमिति? न खलु भिक्षो तदेवोपादानं ते पञ्चोपादानस्कन्धाः, नाप्यन्यत्र पञ्चभ्य उपादानस्कन्धेभ्य उपादानम्। यः खलु भिक्षो पञ्चसूपादानस्कन्धेषु छन्दरागस्तत्तत्रोपादानमिति।

स्यात्पुनर्भदन्त पञ्चसूपादानस्कन्धेषु छन्दरागवैमात्रतेति? स्याद्भिक्षविति भगवानवोचत् — इह भिक्षो कस्यचिदेवं भवति — एवंरूपः स्यामनागतमध्वानम्, एवंवेदनः स्यामनागतमध्वानम्, एवंसंज्ञः स्यामनागतमध्वानम्, एवंसंस्कारः स्यामनागतमध्वानम्, एवंविज्ञानः स्यामनागतमध्वानमिति। एवं खलु भिक्षो स्यात्पञ्चसूपादानस्कन्धेषु छन्दरागवैमात्रतेति।

कियता पुनर्भदन्त स्कन्धानां स्कन्धाधिवचनं भवतीति? यत्किञ्चिद्भिक्षो रूपम् — अतीतानागतप्रत्युत्पन्नमध्यात्मं वा बहिर्धा वौदारिकं वा सूक्ष्मं वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्दूरेऽन्तिके वा — अयं रूपस्कन्धः। या काचिद्वेदना — अतीतानागतप्रत्युत्पन्नाध्यात्मं वा बहिर्धा वौदारिका वा सूक्ष्मा वा हीना वा प्रणीता वा या दूरेऽन्तिके वा — अयं वेदनास्कन्धः। या काचित्संज्ञा — अतीतानागतप्रत्युत्पन्ना (पूर्ववत्) या दूरेऽन्तिके वा — अयं संज्ञास्कन्धः। ये केचित्संस्काराः — अतीतानागतप्रत्युत्पन्ना अध्यात्मं वा बहिर्धा वौदारिका वा सूक्ष्मा वा हीना वा प्रणीता वा ये दूरेऽन्तिके वा — अयं संस्कारस्कन्धः। यत्किञ्चिद्विज्ञानम् — अतीतानागतप्रत्युत्पन्नमध्यात्मं वा बहिर्धा वौदारिकं वा सूक्ष्मं वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्दूरेऽन्तिके वा — अयं विज्ञानस्कन्धः। एतावता खलु भिक्षो स्कन्धानां स्कन्धाधिवचनं भवतीति।

को नु खलु भदन्त हेतुः कः प्रत्ययो रूपस्कन्धस्य प्रज्ञापनाय? को हेतुः कः प्रत्ययो वेदनास्कन्धस्य प्रज्ञापनाय? को हेतुः कः प्रत्ययः संज्ञास्कन्धस्य प्रज्ञापनाय? को हेतुः कः प्रत्ययः संस्कारस्कन्धस्य प्रज्ञापनाय? को हेतुः कः प्रत्ययो विज्ञानस्कन्धस्य प्रज्ञापनायेति?

चत्वारि खलु भिक्षो महाभूतानि हेतुः, चत्वारि महाभूतानि प्रत्ययो रूपस्कन्धस्य प्रज्ञापनाय। स्पर्शो हेतुः, स्पर्शः प्रत्ययो वेदनास्कन्धस्य प्रज्ञापनाय। स्पर्शो हेतुः, स्पर्शः प्रत्ययः संज्ञास्कन्धस्य प्रज्ञापनाय। स्पर्शो हेतुः, स्पर्शः प्रत्ययः संस्कारस्कन्धस्य प्रज्ञापनाय। नामरूपं खलु भिक्षो हेतुर्नामरूपं प्रत्ययो विज्ञानस्कन्धस्य प्रज्ञापनायेति।

कथं पुनर्भदन्त सत्कायदृष्टिर्भवतीति? इह भिक्षो अश्रुतवान्पृथग्जन आर्याणामदर्श्यार्यधर्मस्याकोविद आर्यधर्मेऽविनीतः सत्पुरुषाणामदर्शी सत्पुरुषधर्मस्याकोविदः सत्पुरुषधर्मेऽविनीतो रूपमात्मत्वेन समनुपश्यति रूपवन्तं वात्मानमात्मनि वा रूपं रूपे वात्मानम्, वेदनामात्मत्वेन समनुपश्यति वेदनावन्तं वात्मानमात्मनि वा वेदनां वेदनायां वात्मानम्, संज्ञामात्मत्वेन समनुपश्यति संज्ञावन्तं वात्मानमात्मनि वा संज्ञां संज्ञायां वात्मानम्, संस्कारानात्मत्वेन समनुपश्यति संस्कारवन्तं वात्मानमात्मनि वा संस्कारान्संस्कारेषु वात्मानम्, विज्ञानमात्मत्वेन समनुपश्यति विज्ञानवन्तं वात्मानमात्मनि वा विज्ञानं विज्ञाने वात्मानम्। एवं खलु भिक्षो सत्कायदृष्टिर्भवतीति।

कथं पुनर्भदन्त सत्कायदृष्टिर्न भवतीति? इह भिक्षो श्रुतवानार्यश्रावक आर्याणां दर्श्यार्यधर्मस्य कोविद आर्यधर्मे सुविनीतः सत्पुरुषाणां दर्शी सत्पुरुषधर्मस्य कोविदः सत्पुरुषधर्मे सुविनीतो न रूपमात्मत्वेन समनुपश्यति न रूपवन्तं वात्मानं नात्मनि वा रूपं न रूपे वात्मानम्, न वेदनामात्मत्वेन समनुपश्यति न वेदनावन्तं वात्मानं नात्मनि वा वेदनां न वेदनायां वात्मानम्, न संज्ञामात्मत्वेन समनुपश्यति न संज्ञावन्तं वात्मानं नात्मनि वा संज्ञां न संज्ञायां वात्मानम्, न संस्कारानात्मत्वेन समनुपश्यति न संस्कारवन्तं वात्मानं नात्मनि वा संस्कारान्न संस्कारेषु वात्मानम्, न विज्ञानमात्मत्वेन समनुपश्यति न विज्ञानवन्तं वात्मानं नात्मनि वा विज्ञानं न विज्ञाने वात्मानम्। एवं खलु भिक्षो सत्कायदृष्टिर्न भवतीति।

को नु खलु भदन्त रूप आस्वादः, क आदीनवः, किं निःसरणम्? को वेदनायामास्वादः, क आदीनवः, किं निःसरणम्? कः संज्ञायामास्वादः, क आदीनवः, किं निःसरणम्? कः संस्कारेष्वास्वादः, क आदीनवः, किं निःसरणम्? को विज्ञान आस्वादः, क आदीनवः, किं निःसरणमिति? यत्खलु भिक्षो रूपं प्रतीत्योत्पद्यते सुखं सौमनस्यम्, अयं रूप आस्वादः। यद्रूपमनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मम्, अयं रूप आदीनवः। यो रूपे छन्दरागविनयश्छन्दरागप्रहाणम्, इदं रूपे निःसरणम्। यत्खलु भिक्षो वेदनां प्रतीत्य (पूर्ववत्) संज्ञां प्रतीत्य (पूर्ववत्) संस्कारान्प्रतीत्य (पूर्ववत्) विज्ञानं प्रतीत्योत्पद्यते सुखं सौमनस्यम्, अयं विज्ञान आस्वादः। यद्विज्ञानमनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मम्, अयं विज्ञान आदीनवः। यो विज्ञाने छन्दरागविनयश्छन्दरागप्रहाणम्, इदं विज्ञाने निःसरणमिति।

कथं पुनर्भदन्त जानतः कथं पश्यतोऽस्मिंश्च सविज्ञानके काये बहिर्धा च सर्वनिमित्तेष्वहङ्कारममकारमानानुशया न भवन्तीति? यत्किञ्चिद्भिक्षो रूपम् — अतीतानागतप्रत्युत्पन्नमध्यात्मं वा बहिर्धा वौदारिकं वा सूक्ष्मं वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्दूरेऽन्तिके वा — सर्वं रूपं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, न मे स आत्मेति — एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यति। या काचिद्वेदना (पूर्ववत्) या काचित्संज्ञा (पूर्ववत्) ये केचित्संस्काराः (पूर्ववत्) यत्किञ्चिद्विज्ञानम् — अतीतानागतप्रत्युत्पन्नमध्यात्मं वा बहिर्धा वौदारिकं वा सूक्ष्मं वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्दूरेऽन्तिके वा — सर्वं विज्ञानं नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, न मे स आत्मेति — एवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यति। एवं खलु भिक्षो जानत एवं पश्यतोऽस्मिंश्च सविज्ञानके काये बहिर्धा च सर्वनिमित्तेष्वहङ्कारममकारमानानुशया न भवन्तीति।

अथ खल्वन्यतरस्य भिक्षोरेवं चेतसः परिवितर्क उदपादि — इति किल भो रूपमनात्मा, वेदनानात्मा, संज्ञानात्मा, संस्कारा अनात्मा, विज्ञानमनात्मा, अनात्मकृतानि कर्माणि कमात्मानं स्प्रक्ष्यन्तीति? अथ खलु भगवांस्तस्य भिक्षोश्चेतसा चेतःपरिवितर्कमाज्ञाय भिक्षूनामन्त्रयत — स्थानं खलु पुनरेतद्भिक्षवो विद्यते यदिह कश्चिन्मोघपुरुषोऽविद्वानविद्यागतस्तृष्णाधिपत्येन चेतसा शास्तुः शासनमतिधावितव्यं मन्येत — इति किल भो रूपमनात्मा, वेदनानात्मा, संज्ञानात्मा, संस्कारा अनात्मा, विज्ञानमनात्मा, अनात्मकृतानि कर्माणि कमात्मानं स्प्रक्ष्यन्तीति। प्रतिविनीताः खलु मे यूयं भिक्षवस्तत्र तत्र धर्मेषु।

तत्किं मन्यध्वे भिक्षवो रूपं नित्यं वानित्यं वेति? अनित्यं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति? दुःखं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मम्, कल्यं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति? नो ह्येतद्भदन्त। तत्किं मन्यध्वे भिक्षवो वेदना (पूर्ववत्) संज्ञा (पूर्ववत्) संस्काराः (पूर्ववत्) विज्ञानं नित्यं वानित्यं वेति? अनित्यं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं वा तत्सुखं वेति? दुःखं भदन्त। यत्पुनरनित्यं दुःखं विपरिणामधर्मम्, कल्यं नु तत्समनुद्रष्टुम् — एतन्मम, एषोऽहमस्मि, एष म आत्मेति? नो ह्येतद्भदन्त। तस्मादिह भिक्षवो यत्किञ्चिद्रूपमतीतानागतप्रत्युत्पन्नमध्यात्मं वा बहिर्धा वौदारिकं वा सूक्ष्मं वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्दूरेऽन्तिके वा सर्वं रूपम् — नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, न मे स आत्मेत्येवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया द्रष्टव्यम्। या काचिद्वेदना (पूर्ववत्) या काचित्संज्ञा (पूर्ववत्) ये केचित्संस्काराः (पूर्ववत्) यत्किञ्चिद्विज्ञानमतीतानागतप्रत्युत्पन्नमध्यात्मं वा बहिर्धा वौदारिकं वा सूक्ष्मं वा हीनं वा प्रणीतं वा यद्दूरेऽन्तिके वा सर्वं विज्ञानम् — नैतन्मम, नैषोऽहमस्मि, न मे स आत्मेत्येवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया द्रष्टव्यम्। एवं पश्यन्भिक्षवः श्रुतवानार्यश्रावको रूपेऽपि निर्विन्दति, वेदनायामपि निर्विन्दति, संज्ञायामपि निर्विन्दति, संस्कारेष्वपि निर्विन्दति, विज्ञानेऽपि निर्विन्दति, निर्विन्दन्विरज्यते, विरागाद्विमुच्यते। विमुक्ते विमुक्तमिति ज्ञानं भवति। क्षीणा जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यम्, कृतं करणीयम्, नापरमित्थंत्वायेति प्रजानातीति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति। अस्मिंश्च पुनर्व्याकरणे भण्यमाने षष्टिमात्राणां भिक्षूणामनुपादायास्रवेभ्यश्चित्तानि व्यमुक्षतेति।

महापौर्णमाससूत्रं निष्ठितं नवमम्।

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe devadahavarge mahāpaurṇamāsasūtraṃ navamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma pūrvārāme mṛgāramātṛprāsāde. tena khalu punaḥ samayena bhagavāṃstadaharupavasathe pañcadaśe pūrṇāyāṃ paurṇamāsyāṃ rātrau bhikṣusaṅghaparivṛto'bhyavakāśe niṣaṇṇo'bhūt. atha khalvanyataro bhikṣurutthāyāsanādekāṃsaṃ cīvaraṃ kṛtvā yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamya bhagavantametadavocat —

pṛccheyamahaṃ bhadanta bhagavantaṃ kañcideva deśaṃ yadi me bhagavānavakāśaṃ karoti praśnasya vyākaraṇāyeti. tena hi tvaṃ bhikṣo svaka āsane niṣadya pṛccha yadākāṅkṣasīti.

atha khalu sa bhikṣuḥ svaka āsane niṣadya bhagavantametadavocat — ime nu khalu bhadanta pañcopādānaskandhāḥ, tadyathedam — rūpopādānaskandho vedanopādānaskandhaḥ saṃjñopādānaskandhaḥ saṃskāropādānaskandho vijñānopādānaskandha iti? ime khalu bhikṣo pañcopādānaskandhāḥ, tadyathedam — rūpopādānaskandho vedanopādānaskandhaḥ saṃjñopādānaskandhaḥ saṃskāropādānaskandho vijñānopādānaskandha iti.

sādhu bhadanteti khalu sa bhikṣurbhagavato bhāṣitamabhinandyānumodya bhagavantamuttaraṃ praśnamaprākṣīt — ime punarbhadanta pañcopādānaskandhāḥ kimmūlakā iti? ime khalu bhikṣo pañcopādānaskandhāśchandamūlakā iti. tadeva nu khalu bhadantopādānaṃ te pañcopādānaskandhāḥ, utāho anyatra pañcabhya upādānaskandhebhya upādānamiti? na khalu bhikṣo tadevopādānaṃ te pañcopādānaskandhāḥ, nāpyanyatra pañcabhya upādānaskandhebhya upādānam. yaḥ khalu bhikṣo pañcasūpādānaskandheṣu chandarāgastattatropādānamiti.

syātpunarbhadanta pañcasūpādānaskandheṣu chandarāgavaimātrateti? syādbhikṣaviti bhagavānavocat — iha bhikṣo kasyacidevaṃ bhavati — evaṃrūpaḥ syāmanāgatamadhvānam, evaṃvedanaḥ syāmanāgatamadhvānam, evaṃsaṃjñaḥ syāmanāgatamadhvānam, evaṃsaṃskāraḥ syāmanāgatamadhvānam, evaṃvijñānaḥ syāmanāgatamadhvānamiti. evaṃ khalu bhikṣo syātpañcasūpādānaskandheṣu chandarāgavaimātrateti.

kiyatā punarbhadanta skandhānāṃ skandhādhivacanaṃ bhavatīti? yatkiñcidbhikṣo rūpam — atītānāgatapratyutpannamadhyātmaṃ vā bahirdhā vaudārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaddūre'ntike vā — ayaṃ rūpaskandhaḥ. yā kācidvedanā — atītānāgatapratyutpannādhyātmaṃ vā bahirdhā vaudārikā vā sūkṣmā vā hīnā vā praṇītā vā yā dūre'ntike vā — ayaṃ vedanāskandhaḥ. yā kācitsaṃjñā — atītānāgatapratyutpannā (pūrvavat) yā dūre'ntike vā — ayaṃ saṃjñāskandhaḥ. ye kecitsaṃskārāḥ — atītānāgatapratyutpannā adhyātmaṃ vā bahirdhā vaudārikā vā sūkṣmā vā hīnā vā praṇītā vā ye dūre'ntike vā — ayaṃ saṃskāraskandhaḥ. yatkiñcidvijñānam — atītānāgatapratyutpannamadhyātmaṃ vā bahirdhā vaudārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaddūre'ntike vā — ayaṃ vijñānaskandhaḥ. etāvatā khalu bhikṣo skandhānāṃ skandhādhivacanaṃ bhavatīti.

ko nu khalu bhadanta hetuḥ kaḥ pratyayo rūpaskandhasya prajñāpanāya? ko hetuḥ kaḥ pratyayo vedanāskandhasya prajñāpanāya? ko hetuḥ kaḥ pratyayaḥ saṃjñāskandhasya prajñāpanāya? ko hetuḥ kaḥ pratyayaḥ saṃskāraskandhasya prajñāpanāya? ko hetuḥ kaḥ pratyayo vijñānaskandhasya prajñāpanāyeti?

catvāri khalu bhikṣo mahābhūtāni hetuḥ, catvāri mahābhūtāni pratyayo rūpaskandhasya prajñāpanāya. sparśo hetuḥ, sparśaḥ pratyayo vedanāskandhasya prajñāpanāya. sparśo hetuḥ, sparśaḥ pratyayaḥ saṃjñāskandhasya prajñāpanāya. sparśo hetuḥ, sparśaḥ pratyayaḥ saṃskāraskandhasya prajñāpanāya. nāmarūpaṃ khalu bhikṣo heturnāmarūpaṃ pratyayo vijñānaskandhasya prajñāpanāyeti.

kathaṃ punarbhadanta satkāyadṛṣṭirbhavatīti? iha bhikṣo aśrutavānpṛthagjana āryāṇāmadarśyāryadharmasyākovida āryadharme'vinītaḥ satpuruṣāṇāmadarśī satpuruṣadharmasyākovidaḥ satpuruṣadharme'vinīto rūpamātmatvena samanupaśyati rūpavantaṃ vātmānamātmani vā rūpaṃ rūpe vātmānam, vedanāmātmatvena samanupaśyati vedanāvantaṃ vātmānamātmani vā vedanāṃ vedanāyāṃ vātmānam, saṃjñāmātmatvena samanupaśyati saṃjñāvantaṃ vātmānamātmani vā saṃjñāṃ saṃjñāyāṃ vātmānam, saṃskārānātmatvena samanupaśyati saṃskāravantaṃ vātmānamātmani vā saṃskārānsaṃskāreṣu vātmānam, vijñānamātmatvena samanupaśyati vijñānavantaṃ vātmānamātmani vā vijñānaṃ vijñāne vātmānam. evaṃ khalu bhikṣo satkāyadṛṣṭirbhavatīti.

kathaṃ punarbhadanta satkāyadṛṣṭirna bhavatīti? iha bhikṣo śrutavānāryaśrāvaka āryāṇāṃ darśyāryadharmasya kovida āryadharme suvinītaḥ satpuruṣāṇāṃ darśī satpuruṣadharmasya kovidaḥ satpuruṣadharme suvinīto na rūpamātmatvena samanupaśyati na rūpavantaṃ vātmānaṃ nātmani vā rūpaṃ na rūpe vātmānam, na vedanāmātmatvena samanupaśyati na vedanāvantaṃ vātmānaṃ nātmani vā vedanāṃ na vedanāyāṃ vātmānam, na saṃjñāmātmatvena samanupaśyati na saṃjñāvantaṃ vātmānaṃ nātmani vā saṃjñāṃ na saṃjñāyāṃ vātmānam, na saṃskārānātmatvena samanupaśyati na saṃskāravantaṃ vātmānaṃ nātmani vā saṃskārānna saṃskāreṣu vātmānam, na vijñānamātmatvena samanupaśyati na vijñānavantaṃ vātmānaṃ nātmani vā vijñānaṃ na vijñāne vātmānam. evaṃ khalu bhikṣo satkāyadṛṣṭirna bhavatīti.

ko nu khalu bhadanta rūpa āsvādaḥ, ka ādīnavaḥ, kiṃ niḥsaraṇam? ko vedanāyāmāsvādaḥ, ka ādīnavaḥ, kiṃ niḥsaraṇam? kaḥ saṃjñāyāmāsvādaḥ, ka ādīnavaḥ, kiṃ niḥsaraṇam? kaḥ saṃskāreṣvāsvādaḥ, ka ādīnavaḥ, kiṃ niḥsaraṇam? ko vijñāna āsvādaḥ, ka ādīnavaḥ, kiṃ niḥsaraṇamiti? yatkhalu bhikṣo rūpaṃ pratītyotpadyate sukhaṃ saumanasyam, ayaṃ rūpa āsvādaḥ. yadrūpamanityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmam, ayaṃ rūpa ādīnavaḥ. yo rūpe chandarāgavinayaśchandarāgaprahāṇam, idaṃ rūpe niḥsaraṇam. yatkhalu bhikṣo vedanāṃ pratītya (pūrvavat) saṃjñāṃ pratītya (pūrvavat) saṃskārānpratītya (pūrvavat) vijñānaṃ pratītyotpadyate sukhaṃ saumanasyam, ayaṃ vijñāna āsvādaḥ. yadvijñānamanityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmam, ayaṃ vijñāna ādīnavaḥ. yo vijñāne chandarāgavinayaśchandarāgaprahāṇam, idaṃ vijñāne niḥsaraṇamiti.

kathaṃ punarbhadanta jānataḥ kathaṃ paśyato'smiṃśca savijñānake kāye bahirdhā ca sarvanimitteṣvahaṅkāramamakāramānānuśayā na bhavantīti? yatkiñcidbhikṣo rūpam — atītānāgatapratyutpannamadhyātmaṃ vā bahirdhā vaudārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaddūre'ntike vā — sarvaṃ rūpaṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, na me sa ātmeti — evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyati. yā kācidvedanā (pūrvavat) yā kācitsaṃjñā (pūrvavat) ye kecitsaṃskārāḥ (pūrvavat) yatkiñcidvijñānam — atītānāgatapratyutpannamadhyātmaṃ vā bahirdhā vaudārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaddūre'ntike vā — sarvaṃ vijñānaṃ naitanmama, naiṣo'hamasmi, na me sa ātmeti — evametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyati. evaṃ khalu bhikṣo jānata evaṃ paśyato'smiṃśca savijñānake kāye bahirdhā ca sarvanimitteṣvahaṅkāramamakāramānānuśayā na bhavantīti.

atha khalvanyatarasya bhikṣorevaṃ cetasaḥ parivitarka udapādi — iti kila bho rūpamanātmā, vedanānātmā, saṃjñānātmā, saṃskārā anātmā, vijñānamanātmā, anātmakṛtāni karmāṇi kamātmānaṃ sprakṣyantīti? atha khalu bhagavāṃstasya bhikṣoścetasā cetaḥparivitarkamājñāya bhikṣūnāmantrayata — sthānaṃ khalu punaretadbhikṣavo vidyate yadiha kaścinmoghapuruṣo'vidvānavidyāgatastṛṣṇādhipatyena cetasā śāstuḥ śāsanamatidhāvitavyaṃ manyeta — iti kila bho rūpamanātmā, vedanānātmā, saṃjñānātmā, saṃskārā anātmā, vijñānamanātmā, anātmakṛtāni karmāṇi kamātmānaṃ sprakṣyantīti. prativinītāḥ khalu me yūyaṃ bhikṣavastatra tatra dharmeṣu.

tatkiṃ manyadhve bhikṣavo rūpaṃ nityaṃ vānityaṃ veti? anityaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti? duḥkhaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmam, kalyaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti? no hyetadbhadanta. tatkiṃ manyadhve bhikṣavo vedanā (pūrvavat) saṃjñā (pūrvavat) saṃskārāḥ (pūrvavat) vijñānaṃ nityaṃ vānityaṃ veti? anityaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vā tatsukhaṃ veti? duḥkhaṃ bhadanta. yatpunaranityaṃ duḥkhaṃ vipariṇāmadharmam, kalyaṃ nu tatsamanudraṣṭum — etanmama, eṣo'hamasmi, eṣa ma ātmeti? no hyetadbhadanta. tasmādiha bhikṣavo yatkiñcidrūpamatītānāgatapratyutpannamadhyātmaṃ vā bahirdhā vaudārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaddūre'ntike vā sarvaṃ rūpam — naitanmama, naiṣo'hamasmi, na me sa ātmetyevametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam. yā kācidvedanā (pūrvavat) yā kācitsaṃjñā (pūrvavat) ye kecitsaṃskārāḥ (pūrvavat) yatkiñcidvijñānamatītānāgatapratyutpannamadhyātmaṃ vā bahirdhā vaudārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaddūre'ntike vā sarvaṃ vijñānam — naitanmama, naiṣo'hamasmi, na me sa ātmetyevametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyam. evaṃ paśyanbhikṣavaḥ śrutavānāryaśrāvako rūpe'pi nirvindati, vedanāyāmapi nirvindati, saṃjñāyāmapi nirvindati, saṃskāreṣvapi nirvindati, vijñāne'pi nirvindati, nirvindanvirajyate, virāgādvimucyate. vimukte vimuktamiti jñānaṃ bhavati. kṣīṇā jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryam, kṛtaṃ karaṇīyam, nāparamitthaṃtvāyeti prajānātīti.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti. asmiṃśca punarvyākaraṇe bhaṇyamāne ṣaṣṭimātrāṇāṃ bhikṣūṇāmanupādāyāsravebhyaścittāni vyamukṣateti.

mahāpaurṇamāsasūtraṃ niṣṭhitaṃ navamam.

← mn108 
mn 
 mn110 →
Search
buddhism/mn/mn109.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51