← mn116 
 mn118 →

MN117 mahācatvāriṃśatkasūtram

Summary: The Buddha expounds the discourse on Noble Right Concentration (samyaksamādhi), defining it as one-pointedness of mind equipped with the other seven path factors, with Right View (samyagdṛṣṭi) acting as the indispensable forerunner. He distinguishes between mundane right view aligned with meritorious rebirth and supramundane noble right view that directly dismantles the āsravas, mapping the dynamic interrelation among view, effort, and mindfulness.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे अनुपदवर्गे महाचत्वारिंशत्कसूत्रं सप्तमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनामन्त्रयत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् — आर्यं वो भिक्षवः सम्यक्समाधिं देशयिष्यामि सोपनिषत्कं सपरिष्कारम्। तं शृणुत, साधु मनसिकुरुत, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खलु ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —

कतमश्च भिक्षव आर्यः सम्यक्समाधिः सोपनिषत्कः सपरिष्कारः? तद्यथा — सम्यग्दृष्टिः, सम्यक्सङ्कल्पः, सम्यग्वाक्, सम्यक्कर्मान्तः, सम्यगाजीवः, सम्यग्व्यायामः, सम्यक्स्मृतिः। या खलु भिक्षव एभिः सप्तभिरङ्गैश्चित्तस्यैकाग्रता परिष्कृता — अयमुच्यते भिक्षव आर्यः सम्यक्समाधिः सोपनिषत्क इत्यपि, सपरिष्कार इत्यपि। तत्र भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः पूर्वङ्गमा भवति। कथं च भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः पूर्वङ्गमा भवति? मिथ्यादृष्टिं मिथ्यादृष्टिरिति प्रजानाति, सम्यग्दृष्टिं सम्यग्दृष्टिरिति प्रजानाति — सास्य भवति सम्यग्दृष्टिः।

कतमा च भिक्षवो मिथ्यादृष्टिः? नास्ति दत्तं नास्तीष्टं नास्ति हुतं नास्ति सुकृतदुष्कृतानां कर्मणां फलं विपाको नास्त्ययं लोको नास्ति परो लोको नास्ति माता, नास्ति पिता, न सन्ति सत्त्वा औपपातिका न सन्ति लोके श्रमणब्राह्मणाः सम्यग्गताः सम्यक्प्रतिपन्ना य इमं च लोकं परं च लोकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्य प्रवेदयन्तीति — इयं भिक्षवो मिथ्यादृष्टिः।

कतमा च भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः? सम्यग्दृष्टिमप्यहं भिक्षवो द्वयं वदामि — अस्ति भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः सास्रवा पुण्यभागीयोपधिविपाका; अस्ति भिक्षवः सम्यग्दृष्टिरार्यानास्रवा लोकोत्तरा मार्गाङ्गम्। कतमा च भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः सास्रवा पुण्यभागीयोपधिविपाका? अस्ति दत्तमस्तीष्टमस्ति हुतमस्ति सुकृतदुष्कृतानां कर्मणां फलं विपाकोऽस्त्ययं लोकोऽस्ति परो लोकोऽस्ति मातास्ति पिता, सन्ति सत्त्वा औपपातिकाः, सन्ति लोके श्रमणब्राह्मणाः सम्यग्गताः सम्यक्प्रतिपन्ना य इमं च लोकं परं च लोकं स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्य प्रवेदयन्तीति — इयं भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः सास्रवा पुण्यभागीयोपधिविपाका।

कतमा च भिक्षवः सम्यग्दृष्टिरार्यानास्रवा लोकोत्तरा मार्गाङ्गम्? या खलु भिक्षव आर्यचित्तस्यानास्रवचित्तस्यार्यमार्गसमङ्गिन आर्यमार्गं भावयतः प्रज्ञा प्रज्ञेन्द्रियं प्रज्ञाबलं धर्मविचयसम्बोध्यङ्गं सम्यग्दृष्टिर्मार्गाङ्गम् — इयमुच्यते भिक्षवः सम्यग्दृष्टिरार्यानास्रवा लोकोत्तरा मार्गाङ्गम्। स मिथ्यादृष्टेः प्रहाणाय व्यायच्छते, सम्यग्दृष्टेरुपसम्पदे; सोऽस्य भवति सम्यग्व्यायामः। स स्मृतो मिथ्यादृष्टिं प्रजहाति, स्मृतः सम्यग्दृष्टिमुपसम्पद्य विहरति; सास्य भवति सम्यक्स्मृतिः। इतीमे त्रयो धर्माः सम्यग्दृष्टिमनुपरिधावन्त्यनुपरिवर्तन्ते, तद्यथा — सम्यग्दृष्टिः, सम्यग्व्यायामः, सम्यक्स्मृतिः।

तत्र भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः पूर्वङ्गमा भवति। कथं च भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः पूर्वङ्गमा भवति? मिथ्यासङ्कल्पं मिथ्यासङ्कल्प इति प्रजानाति, सम्यक्सङ्कल्पं सम्यक्सङ्कल्प इति प्रजानाति; सास्य भवति सम्यग्दृष्टिः।

कतमश्च भिक्षवो मिथ्यासङ्कल्पः? कामसङ्कल्पो व्यापादसङ्कल्पो विहिंसासङ्कल्पः — अयं भिक्षवो मिथ्यासङ्कल्पः।

कतमश्च भिक्षवः सम्यक्सङ्कल्पः? सम्यक्सङ्कल्पमप्यहं भिक्षवो द्वयं वदामि — अस्ति भिक्षवः सम्यक्सङ्कल्पः सास्रवः पुण्यभागीय उपधिविपाकः; अस्ति भिक्षवः सम्यक्सङ्कल्प आर्योऽनास्रवो लोकोत्तरो मार्गाङ्गम्। कतमश्च भिक्षवः सम्यक्सङ्कल्पः सास्रवः पुण्यभागीय उपधिविपाकः? नैष्क्रम्यसङ्कल्पोऽव्यापादसङ्कल्पोऽविहिंसासङ्कल्पः — अयं भिक्षवः सम्यक्सङ्कल्पः सास्रवः पुण्यभागीय उपधिविपाकः।

कतमश्च भिक्षवः सम्यक्सङ्कल्प आर्योऽनास्रवो लोकोत्तरो मार्गाङ्गम्? यः खलु भिक्षव आर्यचित्तस्यानास्रवचित्तस्यार्यमार्गसमङ्गिन आर्यमार्गं भावयतस्तर्को वितर्कः सङ्कल्पोऽर्पणा व्यर्पणा चेतसोऽभिनिरोपणा वाक्संस्कारः — अयं भिक्षवः सम्यक्सङ्कल्प आर्योऽनास्रवो लोकोत्तरो मार्गाङ्गम्। स मिथ्यासङ्कल्पस्य प्रहाणाय व्यायच्छते, सम्यक्सङ्कल्पस्योपसम्पदे; सोऽस्य भवति सम्यग्व्यायामः। स स्मृतो मिथ्यासङ्कल्पं प्रजहाति, स्मृतः सम्यक्सङ्कल्पमुपसम्पद्य विहरति; सास्य भवति सम्यक्स्मृतिः। इतीमे त्रयो धर्माः सम्यक्सङ्कल्पमनुपरिधावन्त्यनुपरिवर्तन्ते, तद्यथा — सम्यग्दृष्टिः, सम्यग्व्यायामः, सम्यक्स्मृतिः।

तत्र भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः पूर्वङ्गमा भवति। कथं च भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः पूर्वङ्गमा भवति? मिथ्यावाचं मिथ्यावागिति प्रजानाति, सम्यग्वाचं सम्यग्वागिति प्रजानाति; सास्य भवति सम्यग्दृष्टिः। कतमा च भिक्षवो मिथ्यावाक्? मृषावादः, पिशुना वाक्, परुषा वाक्, संभिन्नप्रलापः — इयं भिक्षवो मिथ्यावाक्। कतमा च भिक्षवः सम्यग्वाक्? सम्यग्वाचमप्यहं भिक्षवो द्वयं वदामि — अस्ति भिक्षवः सम्यग्वाक्सास्रवा पुण्यभागीयोपधिविपाका; अस्ति भिक्षवः सम्यग्वागार्यानास्रवा लोकोत्तरा मार्गाङ्गम्। कतमा च भिक्षवः सम्यग्वाक्सास्रवा पुण्यभागीयोपधिविपाका? मृषावादाद्वैरमणी, पिशुनाया वाचो वैरमणी, परुषाया वाचो वैरमणी, संभिन्नप्रलापाद्वैरमणी — इयं भिक्षवः सम्यग्वाक्सास्रवा पुण्यभागीयोपधिविपाका। कतमा च भिक्षवः सम्यग्वागार्यानास्रवा लोकोत्तरा मार्गाङ्गम्? या खलु भिक्षव आर्यचित्तस्यानास्रवचित्तस्यार्यमार्गसमङ्गिन आर्यमार्गं भावयतश्चतुर्भ्यो वाग्दुश्चरितेभ्य आरतिर्विरतिः प्रतिविरतिर्वैरमणी — इयं भिक्षवः सम्यग्वागार्यानास्रवा लोकोत्तरा मार्गाङ्गम्। स मिथ्यावाचः प्रहाणाय व्यायच्छते, सम्यग्वाच उपसम्पदे; सोऽस्य भवति सम्यग्व्यायामः। स स्मृतो मिथ्यावाचं प्रजहाति, स्मृतः सम्यग्वाचमुपसम्पद्य विहरति; सास्य भवति सम्यक्स्मृतिः। इतीमे त्रयो धर्माः सम्यग्वाचमनुपरिधावन्त्यनुपरिवर्तन्ते, तद्यथा — सम्यग्दृष्टिः, सम्यग्व्यायामः, सम्यक्स्मृतिः।

तत्र भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः पूर्वङ्गमा भवति। कथं च भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः पूर्वङ्गमा भवति? मिथ्याकर्मान्तं मिथ्याकर्मान्त इति प्रजानाति, सम्यक्कर्मान्तं सम्यक्कर्मान्त इति प्रजानाति; सास्य भवति सम्यग्दृष्टिः। कतमश्च भिक्षवो मिथ्याकर्मान्तः? प्राणातिपातोऽदत्तादानं कामेषु मिथ्याचारः — अयं भिक्षवो मिथ्याकर्मान्तः। कतमश्च भिक्षवः सम्यक्कर्मान्तः? सम्यक्कर्मान्तमप्यहं भिक्षवो द्वयं वदामि — अस्ति भिक्षवः सम्यक्कर्मान्तः सास्रवः पुण्यभागीय उपधिविपाकः; अस्ति भिक्षवः सम्यक्कर्मान्त आर्योऽनास्रवो लोकोत्तरो मार्गाङ्गम्। कतमश्च भिक्षवः सम्यक्कर्मान्तः सास्रवः पुण्यभागीय उपधिविपाकः? प्राणातिपाताद्वैरमण्यदत्तादानाद्वैरमणी, कामेषु मिथ्याचाराद्वैरमणी — अयं भिक्षवः सम्यक्कर्मान्तः सास्रवः पुण्यभागीय उपधिविपाकः। कतमश्च भिक्षवः सम्यक्कर्मान्त आर्योऽनास्रवो लोकोत्तरो मार्गाङ्गम्? या खलु भिक्षव आर्यचित्तस्यानास्रवचित्तस्यार्यमार्गसमङ्गिन आर्यमार्गं भावयतस्त्रिभ्यः कायदुश्चरितेभ्य आरतिर्विरतिः प्रतिविरतिर्वैरमणी — अयं भिक्षवः सम्यक्कर्मान्त आर्योऽनास्रवो लोकोत्तरो मार्गाङ्गम्। स मिथ्याकर्मान्तस्य प्रहाणाय व्यायच्छते, सम्यक्कर्मान्तस्योपसम्पदे; सोऽस्य भवति सम्यग्व्यायामः। स स्मृतो मिथ्याकर्मान्तं प्रजहाति, स्मृतः सम्यक्कर्मान्तमुपसम्पद्य विहरति; सास्य भवति सम्यक्स्मृतिः। इतीमे त्रयो धर्माः सम्यक्कर्मान्तमनुपरिधावन्त्यनुपरिवर्तन्ते, तद्यथा — सम्यग्दृष्टिः, सम्यग्व्यायामः, सम्यक्स्मृतिः।

तत्र भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः पूर्वङ्गमा भवति। कथं च भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः पूर्वङ्गमा भवति? मिथ्याजीवं मिथ्याजीव इति प्रजानाति, सम्यगाजीवं सम्यगाजीव इति प्रजानाति; सास्य भवति सम्यग्दृष्टिः। कतमश्च भिक्षवो मिथ्याजीवः? कुहना, लपना, नैमित्तिकता, नैष्पेषिकता, लाभेन लाभं निजिगीषणता — अयं भिक्षवो मिथ्याजीवः। कतमश्च भिक्षवः सम्यगाजीवः? सम्यगाजीवमप्यहं भिक्षवो द्वयं वदामि — अस्ति भिक्षवः सम्यगाजीवः सास्रवः पुण्यभागीय उपधिविपाकः; अस्ति भिक्षवः सम्यगाजीव आर्योऽनास्रवो लोकोत्तरो मार्गाङ्गम्। कतमश्च भिक्षवः सम्यगाजीवः सास्रवः पुण्यभागीय उपधिविपाकः? इह भिक्षव आर्यश्रावको मिथ्याजीवं प्रहाय सम्यगाजीवेन जीविकां कल्पयति — अयं भिक्षवः सम्यगाजीवः सास्रवः पुण्यभागीय उपधिविपाकः। कतमश्च भिक्षवः सम्यगाजीव आर्योऽनास्रवो लोकोत्तरो मार्गाङ्गम्? या खलु भिक्षव आर्यचित्तस्यानास्रवचित्तस्यार्यमार्गसमङ्गिन आर्यमार्गं भावयतो मिथ्याजीवादारतिर्विरतिः प्रतिविरतिर्वैरमणी — अयं भिक्षवः सम्यगाजीव आर्योऽनास्रवो लोकोत्तरो मार्गाङ्गम्। स मिथ्याजीवस्य प्रहाणाय व्यायच्छते, सम्यगाजीवस्योपसम्पदे; सोऽस्य भवति सम्यग्व्यायामः। स स्मृतो मिथ्याजीवं प्रजहाति, स्मृतः सम्यगाजीवमुपसम्पद्य विहरति; सास्य भवति सम्यक्स्मृतिः। इतीमे त्रयो धर्माः सम्यगाजीवमनुपरिधावन्त्यनुपरिवर्तन्ते, तद्यथा — सम्यग्दृष्टिः, सम्यग्व्यायामः, सम्यक्स्मृतिः।

तत्र भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः पूर्वङ्गमा भवति। कथं च भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः पूर्वङ्गमा भवति? सम्यग्दृष्टेर्भिक्षवः सम्यक्सङ्कल्पः प्रभवति, सम्यक्सङ्कल्पस्य सम्यग्वाक्प्रभवति, सम्यग्वाचः सम्यक्कर्मान्तः प्रभवति, सम्यक्कर्मान्तस्य सम्यगाजीवः प्रभवति, सम्यगाजीवस्य सम्यग्व्यायामः प्रभवति, सम्यग्व्यायामस्य सम्यक्स्मृतिः प्रभवति, सम्यक्स्मृतेः सम्यक्समाधिः प्रभवति, सम्यक्समाधेः सम्यग्ज्ञानं प्रभवति, सम्यग्ज्ञानस्य सम्यग्विमुक्तिः प्रभवति। इति खलु भिक्षवोऽष्टाङ्गसमन्वागतः शैक्षो दशाङ्गसमन्वागतोऽर्हन्भवति। (तत्रापि सम्यग्ज्ञानेनानेके पापका अकुशला धर्मा विगता भावनापरिपूर्तिं गच्छन्ति।)

तत्र भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः पूर्वङ्गमा भवति। कथं च भिक्षवः सम्यग्दृष्टिः पूर्वङ्गमा भवति? सम्यग्दृष्टेर्भिक्षवो मिथ्यादृष्टिर्निर्जीर्णा भवति। ये च मिथ्यादृष्टिप्रत्यया अनेके पापका अकुशला धर्माः सम्भवन्ति ते चास्य निर्जीर्णा भवन्ति। सम्यग्दृष्टिप्रत्यया अनेके कुशला धर्मा भावनापरिपूर्तिं गच्छन्ति। सम्यक्सङ्कल्पस्य भिक्षवो मिथ्यासङ्कल्पो निर्जीर्णो भवति (पूर्ववत्) सम्यग्वाचो भिक्षवो मिथ्यावाग्निर्जीर्णा भवति (पूर्ववत्) सम्यक्कर्मान्तस्य भिक्षवो मिथ्याकर्मान्तो निर्जीर्णो भवति (पूर्ववत्) सम्यगाजीवस्य भिक्षवो मिथ्याजीवो निर्जीर्णो भवति (पूर्ववत्) सम्यग्व्यायामस्य भिक्षवो मिथ्याव्यायामो निर्जीर्णो भवति (पूर्ववत्) सम्यक्स्मृतेर्भिक्षवो मिथ्यास्मृतिर्निर्जीर्णा भवति (पूर्ववत्) सम्यक्समाधेर्भिक्षवो मिथ्यासमाधिर्निर्जीर्णो भवति (पूर्ववत्) सम्यग्ज्ञानस्य भिक्षवो मिथ्याज्ञानं निर्जीर्णं भवति (पूर्ववत्) सम्यग्विमुक्तस्य भिक्षवो मिथ्याविमुक्तिर्निर्जीर्णा भवति। ये च मिथ्याविमुक्तिप्रत्यया अनेके पापका अकुशला धर्माः सम्भवन्ति ते चास्य निर्जीर्णा भवन्ति। सम्यग्विमुक्तिप्रत्ययाश्चानेके कुशला धर्मा भावनापरिपूर्तिं गच्छन्ति।

इति खलु भिक्षवो विंशतिः कुशलपक्षा विंशतिरकुशलपक्षाः — महाचत्वारिंशको धर्मपर्यायः प्रवर्तितोऽप्रतिवर्त्यः श्रमणेन वा ब्राह्मणेन वा देवेन वा मारेण वा ब्रह्मणा वा केनचिद्वा लोके।

यो हि कश्चिद्भिक्षवः श्रमणो वा ब्राह्मणो वेमं महाचत्वारिंशकं धर्मपर्यायं गर्हितव्यं प्रतिक्रोष्टव्यं मन्येत तस्य दृष्ट एव धर्म इमे दश सहधार्मिका वादानुवादा गर्ह्यं स्थानमागच्छन्ति — सम्यग्दृष्टिं चेद्भवान्गर्हते, ये च मिथ्यादृष्टयः श्रमणब्राह्मणास्ते भवतः पूज्यास्ते भवतः प्रशंस्याः; सम्यक्सङ्कल्पं चेद्भवान्गर्हते, ये च मिथ्यासङ्कल्पाः श्रमणब्राह्मणास्ते भवतः पूज्यास्ते भवतः प्रशंस्याः; सम्यग्वाचं चेद्भवान्गर्हते (पूर्ववत्) सम्यक्कर्मान्तं चेद्भवान्गर्हते (पूर्ववत्) सम्यगाजीवं चेद्भवान्गर्हते (पूर्ववत्) सम्यग्व्यायामं चेद्भवान्गर्हते (पूर्ववत्) सम्यक्स्मृतिं चेद्भवान्गर्हते (पूर्ववत्) सम्यक्समाधिं चेद्भवान्गर्हते (पूर्ववत्) सम्यग्ज्ञानं चेद्भवान्गर्हते (पूर्ववत्) सम्यग्विमुक्तिं चेद्भवान्गर्हते, ये च मिथ्याविमुक्तयः श्रमणब्राह्मणास्ते भवतः पूज्यास्ते भवतः प्रशंस्याः। यः कश्चिद्भिक्षवः श्रमणो वा ब्राह्मणो वेमं महाचत्वारिंशकं धर्मपर्यायं गर्हितव्यं प्रतिक्रोष्टव्यं मन्येत तस्य दृष्ट एव धर्म इमे दश सहधार्मिका वादानुवादा गर्ह्यं स्थानमागच्छन्ति। येऽपि ते भिक्षवोऽभूवन्नुत्कला वर्षभण्या अहेतुवादा अक्रियावादा नास्तिकवादास्तेऽपि महाचत्वारिंशकं धर्मपर्यायं न गर्हितव्यं न प्रतिक्रोष्टव्यममंसत। तत्कस्य हेतोः? निन्दाव्यारोषोपारम्भभयादिति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।

महाचत्वारिंशत्कसूत्रं निष्ठितं सप्तमम्॥

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe anupadavarge mahācatvāriṃśatkasūtraṃ saptamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmantrayata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat — āryaṃ vo bhikṣavaḥ samyaksamādhiṃ deśayiṣyāmi sopaniṣatkaṃ sapariṣkāram. taṃ śṛṇuta, sādhu manasikuruta, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalu te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —

katamaśca bhikṣava āryaḥ samyaksamādhiḥ sopaniṣatkaḥ sapariṣkāraḥ? tadyathā — samyagdṛṣṭiḥ, samyaksaṅkalpaḥ, samyagvāk, samyakkarmāntaḥ, samyagājīvaḥ, samyagvyāyāmaḥ, samyaksmṛtiḥ. yā khalu bhikṣava ebhiḥ saptabhiraṅgaiścittasyaikāgratā pariṣkṛtā — ayamucyate bhikṣava āryaḥ samyaksamādhiḥ sopaniṣatka ityapi, sapariṣkāra ityapi. tatra bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ pūrvaṅgamā bhavati. kathaṃ ca bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ pūrvaṅgamā bhavati? mithyādṛṣṭiṃ mithyādṛṣṭiriti prajānāti, samyagdṛṣṭiṃ samyagdṛṣṭiriti prajānāti — sāsya bhavati samyagdṛṣṭiḥ.

katamā ca bhikṣavo mithyādṛṣṭiḥ? nāsti dattaṃ nāstīṣṭaṃ nāsti hutaṃ nāsti sukṛtaduṣkṛtānāṃ karmaṇāṃ phalaṃ vipāko nāstyayaṃ loko nāsti paro loko nāsti mātā, nāsti pitā, na santi sattvā aupapātikā na santi loke śramaṇabrāhmaṇāḥ samyaggatāḥ samyakpratipannā ya imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtya pravedayantīti — iyaṃ bhikṣavo mithyādṛṣṭiḥ.

katamā ca bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ? samyagdṛṣṭimapyahaṃ bhikṣavo dvayaṃ vadāmi — asti bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ sāsravā puṇyabhāgīyopadhivipākā; asti bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭirāryānāsravā lokottarā mārgāṅgam. katamā ca bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ sāsravā puṇyabhāgīyopadhivipākā? asti dattamastīṣṭamasti hutamasti sukṛtaduṣkṛtānāṃ karmaṇāṃ phalaṃ vipāko'styayaṃ loko'sti paro loko'sti mātāsti pitā, santi sattvā aupapātikāḥ, santi loke śramaṇabrāhmaṇāḥ samyaggatāḥ samyakpratipannā ya imaṃ ca lokaṃ paraṃ ca lokaṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtya pravedayantīti — iyaṃ bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ sāsravā puṇyabhāgīyopadhivipākā.

katamā ca bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭirāryānāsravā lokottarā mārgāṅgam? yā khalu bhikṣava āryacittasyānāsravacittasyāryamārgasamaṅgina āryamārgaṃ bhāvayataḥ prajñā prajñendriyaṃ prajñābalaṃ dharmavicayasambodhyaṅgaṃ samyagdṛṣṭirmārgāṅgam — iyamucyate bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭirāryānāsravā lokottarā mārgāṅgam. sa mithyādṛṣṭeḥ prahāṇāya vyāyacchate, samyagdṛṣṭerupasampade; so'sya bhavati samyagvyāyāmaḥ. sa smṛto mithyādṛṣṭiṃ prajahāti, smṛtaḥ samyagdṛṣṭimupasampadya viharati; sāsya bhavati samyaksmṛtiḥ. itīme trayo dharmāḥ samyagdṛṣṭimanuparidhāvantyanuparivartante, tadyathā — samyagdṛṣṭiḥ, samyagvyāyāmaḥ, samyaksmṛtiḥ.

tatra bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ pūrvaṅgamā bhavati. kathaṃ ca bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ pūrvaṅgamā bhavati? mithyāsaṅkalpaṃ mithyāsaṅkalpa iti prajānāti, samyaksaṅkalpaṃ samyaksaṅkalpa iti prajānāti; sāsya bhavati samyagdṛṣṭiḥ.

katamaśca bhikṣavo mithyāsaṅkalpaḥ? kāmasaṅkalpo vyāpādasaṅkalpo vihiṃsāsaṅkalpaḥ — ayaṃ bhikṣavo mithyāsaṅkalpaḥ.

katamaśca bhikṣavaḥ samyaksaṅkalpaḥ? samyaksaṅkalpamapyahaṃ bhikṣavo dvayaṃ vadāmi — asti bhikṣavaḥ samyaksaṅkalpaḥ sāsravaḥ puṇyabhāgīya upadhivipākaḥ; asti bhikṣavaḥ samyaksaṅkalpa āryo'nāsravo lokottaro mārgāṅgam. katamaśca bhikṣavaḥ samyaksaṅkalpaḥ sāsravaḥ puṇyabhāgīya upadhivipākaḥ? naiṣkramyasaṅkalpo'vyāpādasaṅkalpo'vihiṃsāsaṅkalpaḥ — ayaṃ bhikṣavaḥ samyaksaṅkalpaḥ sāsravaḥ puṇyabhāgīya upadhivipākaḥ.

katamaśca bhikṣavaḥ samyaksaṅkalpa āryo'nāsravo lokottaro mārgāṅgam? yaḥ khalu bhikṣava āryacittasyānāsravacittasyāryamārgasamaṅgina āryamārgaṃ bhāvayatastarko vitarkaḥ saṅkalpo'rpaṇā vyarpaṇā cetaso'bhiniropaṇā vāksaṃskāraḥ — ayaṃ bhikṣavaḥ samyaksaṅkalpa āryo'nāsravo lokottaro mārgāṅgam. sa mithyāsaṅkalpasya prahāṇāya vyāyacchate, samyaksaṅkalpasyopasampade; so'sya bhavati samyagvyāyāmaḥ. sa smṛto mithyāsaṅkalpaṃ prajahāti, smṛtaḥ samyaksaṅkalpamupasampadya viharati; sāsya bhavati samyaksmṛtiḥ. itīme trayo dharmāḥ samyaksaṅkalpamanuparidhāvantyanuparivartante, tadyathā — samyagdṛṣṭiḥ, samyagvyāyāmaḥ, samyaksmṛtiḥ.

tatra bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ pūrvaṅgamā bhavati. kathaṃ ca bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ pūrvaṅgamā bhavati? mithyāvācaṃ mithyāvāgiti prajānāti, samyagvācaṃ samyagvāgiti prajānāti; sāsya bhavati samyagdṛṣṭiḥ. katamā ca bhikṣavo mithyāvāk? mṛṣāvādaḥ, piśunā vāk, paruṣā vāk, saṃbhinnapralāpaḥ — iyaṃ bhikṣavo mithyāvāk. katamā ca bhikṣavaḥ samyagvāk? samyagvācamapyahaṃ bhikṣavo dvayaṃ vadāmi — asti bhikṣavaḥ samyagvāksāsravā puṇyabhāgīyopadhivipākā; asti bhikṣavaḥ samyagvāgāryānāsravā lokottarā mārgāṅgam. katamā ca bhikṣavaḥ samyagvāksāsravā puṇyabhāgīyopadhivipākā? mṛṣāvādādvairamaṇī, piśunāyā vāco vairamaṇī, paruṣāyā vāco vairamaṇī, saṃbhinnapralāpādvairamaṇī — iyaṃ bhikṣavaḥ samyagvāksāsravā puṇyabhāgīyopadhivipākā. katamā ca bhikṣavaḥ samyagvāgāryānāsravā lokottarā mārgāṅgam? yā khalu bhikṣava āryacittasyānāsravacittasyāryamārgasamaṅgina āryamārgaṃ bhāvayataścaturbhyo vāgduścaritebhya āratirviratiḥ prativiratirvairamaṇī — iyaṃ bhikṣavaḥ samyagvāgāryānāsravā lokottarā mārgāṅgam. sa mithyāvācaḥ prahāṇāya vyāyacchate, samyagvāca upasampade; so'sya bhavati samyagvyāyāmaḥ. sa smṛto mithyāvācaṃ prajahāti, smṛtaḥ samyagvācamupasampadya viharati; sāsya bhavati samyaksmṛtiḥ. itīme trayo dharmāḥ samyagvācamanuparidhāvantyanuparivartante, tadyathā — samyagdṛṣṭiḥ, samyagvyāyāmaḥ, samyaksmṛtiḥ.

tatra bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ pūrvaṅgamā bhavati. kathaṃ ca bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ pūrvaṅgamā bhavati? mithyākarmāntaṃ mithyākarmānta iti prajānāti, samyakkarmāntaṃ samyakkarmānta iti prajānāti; sāsya bhavati samyagdṛṣṭiḥ. katamaśca bhikṣavo mithyākarmāntaḥ? prāṇātipāto'dattādānaṃ kāmeṣu mithyācāraḥ — ayaṃ bhikṣavo mithyākarmāntaḥ. katamaśca bhikṣavaḥ samyakkarmāntaḥ? samyakkarmāntamapyahaṃ bhikṣavo dvayaṃ vadāmi — asti bhikṣavaḥ samyakkarmāntaḥ sāsravaḥ puṇyabhāgīya upadhivipākaḥ; asti bhikṣavaḥ samyakkarmānta āryo'nāsravo lokottaro mārgāṅgam. katamaśca bhikṣavaḥ samyakkarmāntaḥ sāsravaḥ puṇyabhāgīya upadhivipākaḥ? prāṇātipātādvairamaṇyadattādānādvairamaṇī, kāmeṣu mithyācārādvairamaṇī — ayaṃ bhikṣavaḥ samyakkarmāntaḥ sāsravaḥ puṇyabhāgīya upadhivipākaḥ. katamaśca bhikṣavaḥ samyakkarmānta āryo'nāsravo lokottaro mārgāṅgam? yā khalu bhikṣava āryacittasyānāsravacittasyāryamārgasamaṅgina āryamārgaṃ bhāvayatastribhyaḥ kāyaduścaritebhya āratirviratiḥ prativiratirvairamaṇī — ayaṃ bhikṣavaḥ samyakkarmānta āryo'nāsravo lokottaro mārgāṅgam. sa mithyākarmāntasya prahāṇāya vyāyacchate, samyakkarmāntasyopasampade; so'sya bhavati samyagvyāyāmaḥ. sa smṛto mithyākarmāntaṃ prajahāti, smṛtaḥ samyakkarmāntamupasampadya viharati; sāsya bhavati samyaksmṛtiḥ. itīme trayo dharmāḥ samyakkarmāntamanuparidhāvantyanuparivartante, tadyathā — samyagdṛṣṭiḥ, samyagvyāyāmaḥ, samyaksmṛtiḥ.

tatra bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ pūrvaṅgamā bhavati. kathaṃ ca bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ pūrvaṅgamā bhavati? mithyājīvaṃ mithyājīva iti prajānāti, samyagājīvaṃ samyagājīva iti prajānāti; sāsya bhavati samyagdṛṣṭiḥ. katamaśca bhikṣavo mithyājīvaḥ? kuhanā, lapanā, naimittikatā, naiṣpeṣikatā, lābhena lābhaṃ nijigīṣaṇatā — ayaṃ bhikṣavo mithyājīvaḥ. katamaśca bhikṣavaḥ samyagājīvaḥ? samyagājīvamapyahaṃ bhikṣavo dvayaṃ vadāmi — asti bhikṣavaḥ samyagājīvaḥ sāsravaḥ puṇyabhāgīya upadhivipākaḥ; asti bhikṣavaḥ samyagājīva āryo'nāsravo lokottaro mārgāṅgam. katamaśca bhikṣavaḥ samyagājīvaḥ sāsravaḥ puṇyabhāgīya upadhivipākaḥ? iha bhikṣava āryaśrāvako mithyājīvaṃ prahāya samyagājīvena jīvikāṃ kalpayati — ayaṃ bhikṣavaḥ samyagājīvaḥ sāsravaḥ puṇyabhāgīya upadhivipākaḥ. katamaśca bhikṣavaḥ samyagājīva āryo'nāsravo lokottaro mārgāṅgam? yā khalu bhikṣava āryacittasyānāsravacittasyāryamārgasamaṅgina āryamārgaṃ bhāvayato mithyājīvādāratirviratiḥ prativiratirvairamaṇī — ayaṃ bhikṣavaḥ samyagājīva āryo'nāsravo lokottaro mārgāṅgam. sa mithyājīvasya prahāṇāya vyāyacchate, samyagājīvasyopasampade; so'sya bhavati samyagvyāyāmaḥ. sa smṛto mithyājīvaṃ prajahāti, smṛtaḥ samyagājīvamupasampadya viharati; sāsya bhavati samyaksmṛtiḥ. itīme trayo dharmāḥ samyagājīvamanuparidhāvantyanuparivartante, tadyathā — samyagdṛṣṭiḥ, samyagvyāyāmaḥ, samyaksmṛtiḥ.

tatra bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ pūrvaṅgamā bhavati. kathaṃ ca bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ pūrvaṅgamā bhavati? samyagdṛṣṭerbhikṣavaḥ samyaksaṅkalpaḥ prabhavati, samyaksaṅkalpasya samyagvākprabhavati, samyagvācaḥ samyakkarmāntaḥ prabhavati, samyakkarmāntasya samyagājīvaḥ prabhavati, samyagājīvasya samyagvyāyāmaḥ prabhavati, samyagvyāyāmasya samyaksmṛtiḥ prabhavati, samyaksmṛteḥ samyaksamādhiḥ prabhavati, samyaksamādheḥ samyagjñānaṃ prabhavati, samyagjñānasya samyagvimuktiḥ prabhavati. iti khalu bhikṣavo'ṣṭāṅgasamanvāgataḥ śaikṣo daśāṅgasamanvāgato'rhanbhavati. (tatrāpi samyagjñānenāneke pāpakā akuśalā dharmā vigatā bhāvanāparipūrtiṃ gacchanti.)

tatra bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ pūrvaṅgamā bhavati. kathaṃ ca bhikṣavaḥ samyagdṛṣṭiḥ pūrvaṅgamā bhavati? samyagdṛṣṭerbhikṣavo mithyādṛṣṭirnirjīrṇā bhavati. ye ca mithyādṛṣṭipratyayā aneke pāpakā akuśalā dharmāḥ sambhavanti te cāsya nirjīrṇā bhavanti. samyagdṛṣṭipratyayā aneke kuśalā dharmā bhāvanāparipūrtiṃ gacchanti. samyaksaṅkalpasya bhikṣavo mithyāsaṅkalpo nirjīrṇo bhavati (pūrvavat) samyagvāco bhikṣavo mithyāvāgnirjīrṇā bhavati (pūrvavat) samyakkarmāntasya bhikṣavo mithyākarmānto nirjīrṇo bhavati (pūrvavat) samyagājīvasya bhikṣavo mithyājīvo nirjīrṇo bhavati (pūrvavat) samyagvyāyāmasya bhikṣavo mithyāvyāyāmo nirjīrṇo bhavati (pūrvavat) samyaksmṛterbhikṣavo mithyāsmṛtirnirjīrṇā bhavati (pūrvavat) samyaksamādherbhikṣavo mithyāsamādhirnirjīrṇo bhavati (pūrvavat) samyagjñānasya bhikṣavo mithyājñānaṃ nirjīrṇaṃ bhavati (pūrvavat) samyagvimuktasya bhikṣavo mithyāvimuktirnirjīrṇā bhavati. ye ca mithyāvimuktipratyayā aneke pāpakā akuśalā dharmāḥ sambhavanti te cāsya nirjīrṇā bhavanti. samyagvimuktipratyayāścāneke kuśalā dharmā bhāvanāparipūrtiṃ gacchanti.

iti khalu bhikṣavo viṃśatiḥ kuśalapakṣā viṃśatirakuśalapakṣāḥ — mahācatvāriṃśako dharmaparyāyaḥ pravartito'prativartyaḥ śramaṇena vā brāhmaṇena vā devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacidvā loke.

yo hi kaścidbhikṣavaḥ śramaṇo vā brāhmaṇo vemaṃ mahācatvāriṃśakaṃ dharmaparyāyaṃ garhitavyaṃ pratikroṣṭavyaṃ manyeta tasya dṛṣṭa eva dharma ime daśa sahadhārmikā vādānuvādā garhyaṃ sthānamāgacchanti — samyagdṛṣṭiṃ cedbhavāngarhate, ye ca mithyādṛṣṭayaḥ śramaṇabrāhmaṇāste bhavataḥ pūjyāste bhavataḥ praśaṃsyāḥ; samyaksaṅkalpaṃ cedbhavāngarhate, ye ca mithyāsaṅkalpāḥ śramaṇabrāhmaṇāste bhavataḥ pūjyāste bhavataḥ praśaṃsyāḥ; samyagvācaṃ cedbhavāngarhate (pūrvavat) samyakkarmāntaṃ cedbhavāngarhate (pūrvavat) samyagājīvaṃ cedbhavāngarhate (pūrvavat) samyagvyāyāmaṃ cedbhavāngarhate (pūrvavat) samyaksmṛtiṃ cedbhavāngarhate (pūrvavat) samyaksamādhiṃ cedbhavāngarhate (pūrvavat) samyagjñānaṃ cedbhavāngarhate (pūrvavat) samyagvimuktiṃ cedbhavāngarhate, ye ca mithyāvimuktayaḥ śramaṇabrāhmaṇāste bhavataḥ pūjyāste bhavataḥ praśaṃsyāḥ. yaḥ kaścidbhikṣavaḥ śramaṇo vā brāhmaṇo vemaṃ mahācatvāriṃśakaṃ dharmaparyāyaṃ garhitavyaṃ pratikroṣṭavyaṃ manyeta tasya dṛṣṭa eva dharma ime daśa sahadhārmikā vādānuvādā garhyaṃ sthānamāgacchanti. ye'pi te bhikṣavo'bhūvannutkalā varṣabhaṇyā ahetuvādā akriyāvādā nāstikavādāste'pi mahācatvāriṃśakaṃ dharmaparyāyaṃ na garhitavyaṃ na pratikroṣṭavyamamaṃsata. tatkasya hetoḥ? nindāvyāroṣopārambhabhayāditi.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.

mahācatvāriṃśatkasūtraṃ niṣṭhitaṃ saptamam..

← mn116 
mn 
 mn118 →