MN116 ṛṣigirisūtram
Summary: Delivered at Mount Ṛṣigiri, the Buddha recounts the sacred history of the mountain, explaining how it once served as the secluded hermitage for five hundred past Pratyekabuddhas who attained final Nirvāṇa within its caves. In celebratory verses, the Buddha enumerates their names and extols their radical renunciation, profound wisdom, and victorious eradication of all worldly attachments.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठेऽनुपदवर्गे ऋषिगिरिसूत्रं षष्ठम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्राजगृहे विहरति स्मर्षिगिरौ पर्वते। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनाममन्त्रत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —
पश्यथ नु यूयं भिक्षव एतं वैभारं पर्वतमिति? एवं भदन्त। एतस्यापि खलु भिक्षवो वैभारस्य पर्वतस्यान्यैव संज्ञाभूदन्या प्रज्ञप्तिः।
पश्यथ नु यूयं भिक्षव एतं पाण्डवं पर्वतमिति? एवं भदन्त। एतस्यापि खलु भिक्षवः पाण्डवस्य पर्वतस्यान्यैव संज्ञाभूदन्या प्रज्ञप्तिः।
पश्यथ नु यूयं भिक्षव एतं वैपुल्यं पर्वतमिति? एवं भदन्त। एतस्यापि खलु भिक्षवो वैपुल्यस्य पर्वतस्यान्यैव संज्ञाभूदन्या प्रज्ञप्तिः।
पश्यथ नु यूयं भिक्षव एतं गृध्रकूटं पर्वतमिति? एवं भदन्त। एतस्यापि खलु भिक्षवो गृध्रकूटस्य पर्वतस्यान्यैव संज्ञाभूदन्या प्रज्ञप्तिः।
पश्यथ नु यूयं भिक्षव इममृषिगिरिं पर्वतमिति? एवं भदन्त। अस्य खलु पुनर्भिक्षव ऋषिगिरेः पर्वतस्यैषैव संज्ञाभूदेषा प्रज्ञप्तिः।
भूतपूर्वं भिक्षवः पञ्च प्रत्येकबुद्धशतान्यस्मिन्नृषिगिरौ पर्वते चिरनिवासीन्यभूवन्। त इमं पर्वतं प्रविशन्तोऽदृश्यन्त, प्रविष्टा नादृश्यन्त। तमेनं मनुष्या दृष्ट्वैवमाहुः — अयं पर्वत इमानृषीन्गिरतीति — ऋषिगिरिरृषिगिरिरित्येव संज्ञोदपादि। आख्यास्यामि भिक्षवः प्रत्येकबुद्धानां नामानि, कीर्तयिष्यामि भिक्षवः प्रत्येकबुद्धानां नामानि, देशयिष्यामि भिक्षवः प्रत्येकबुद्धानां नामानि। तच्छृणुत, साधु मनसि कुरुत, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खलु ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —
अरिष्टो नाम भिक्षवः प्रत्येकसंबुद्धोऽस्मिन्नृषिगिरौ पर्वते चिरनिवास्यभूत्। उपरिष्टो नाम भिक्षवः प्रत्येकसंबुद्धोऽस्मिन्नृषिगिरौ पर्वते चिरनिवास्यभूत्। तगरशिखी नाम भिक्षवः प्रत्येकसंबुद्धोऽस्मिन्नृषिगिरौ पर्वते चिरनिवास्यभूत्। यशस्वी नाम भिक्षवः प्रत्येकसंबुद्धोऽस्मिन्नृषिगिरौ पर्वते चिरनिवास्यभूत्। सुदर्शनो नाम भिक्षवः प्रत्येकसंबुद्धोऽस्मिन्नृषिगिरौ पर्वते चिरनिवास्यभूत्। प्रियदर्शी नाम भिक्षवः प्रत्येकसंबुद्धोऽस्मिन्नृषिगिरौ पर्वते चिरनिवास्यभूत्। गन्धारो नाम भिक्षवः प्रत्येकसंबुद्धोऽस्मिन्नृषिगिरौ पर्वते चिरनिवास्यभूत्। पिण्डोलो नाम भिक्षवः प्रत्येकसंबुद्धोऽस्मिन्नृषिगिरौ पर्वते चिरनिवास्यभूत्। उपर्षभो नाम भिक्षवः प्रत्येकसंबुद्धोऽस्मिन्नृषिगिरौ पर्वते चिरनिवास्यभूत्। नीतो नाम भिक्षवः प्रत्येकसंबुद्धोऽस्मिन्नृषिगिरौ पर्वते चिरनिवास्यभूत्। तथो नाम भिक्षवः प्रत्येकसंबुद्धोऽस्मिन्नृषिगिरौ पर्वते चिरनिवास्यभूत्। श्रुतवान्नाम भिक्षवः प्रत्येकसंबुद्धोऽस्मिन्नृषिगिरौ पर्वते चिरनिवास्यभूत्। भावितात्मा नाम भिक्षवः प्रत्येकसंबुद्धोऽस्मिन्नृषिगिरौ पर्वते चिरनिवास्यभूत्।
ये सत्त्वसारा अनघा निराशाः प्रत्येकमेवाध्यगमन्सुबोधिम्। तेषां विशल्यात्मनरोत्तमानां नामानि मे कीर्तयतः शृणुत॥
अरिष्ट उपरिष्टस्तगरशिखी यशस्वी सुदर्शनः प्रियदर्शी च सुसंबुद्धः। गन्धारः पिण्डोल उपर्षभश्च नीतस्तथः श्रुतवान्भावितात्मा॥
शुम्भः शुभो मातुलोऽष्टमश्चाथ सुमेघोऽनघः सुदंष्ट्रः। प्रत्येकबुद्धा भवनेत्रीक्षीणा हिङ्गुश्च हिङ्गश्च महानुभावाः॥
द्वौ जालिनौ मुनी अष्टकश्चाथ कौशल्यो बुद्धोऽथो सुबाहुः। उपनेमिषो नेमिषः शान्तचित्तः सत्यस्तथो विरजाः पण्डितश्च॥
कालोपकालौ विजितो जितश्चाङ्गश्च पङ्गश्च गुप्तिजितश्च। पश्यी जहावुपधिदुःखमूलमपराजितो मारबलमजैषीत्॥
शास्ता प्रवक्ता शरभङ्गो लोमहर्ष उच्चङ्गमायोऽसितोऽनास्रवः। मनोमयो मानच्छिदश्च बन्धुमांस्तदधिमुक्तो विमलश्च केतुमान्॥
केतुम्भरागश्च मातङ्ग आर्योऽथाच्युतोऽच्युतगामव्यामकः। सुमङ्गलो दर्बिलः सुप्रतिष्ठितोऽसह्यः क्षेमाभिरतश्च सौरतः॥
दुरन्वयः सङ्घोऽथाप्युज्जयोऽपरो मुनिः सह्योऽनवमनिष्क्रमः। आनन्दो नन्द उपनन्दो द्वादश भारद्वाजोऽन्तिमदेहधारी॥
बोधिर्महानामाथाप्युत्तरः केशी शिखी सुन्दरो द्वारभाजः। तिष्योपतिष्यौ भवबन्धनच्छिदावुपशिखी तृष्णाच्छिदश्च शिखरी॥
बुद्धोऽभून्मङ्गलो वीतराग ऋषभोऽच्छिदज्जालिनीं दुःखमूलम्। शान्तं पदमध्यगमदुपनीत उपोषधः सुन्दरः सत्यनामा॥
जेतो जयन्तः पद्म उत्पलश्च पद्मोत्तरो रक्षितः पर्वतश्च। मानस्तब्धः शोभितो वीतरागः कृष्णश्च बुद्धः सुविमुक्तचित्तः॥
एते चान्ये च महानुभावाः प्रत्येकबुद्धा भवनेत्रीक्षीणाः। तान्सर्वसङ्गातिगतान्महर्षीन्परिनिर्वृतान्वन्दध्वमप्रमेयानिति॥
ऋषिगिरिसूत्रं निष्ठितं षष्ठम्॥
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe'nupadavarge ṛṣigirisūtraṃ ṣaṣṭham
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati smarṣigirau parvate. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmamantrata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —
paśyatha nu yūyaṃ bhikṣava etaṃ vaibhāraṃ parvatamiti? evaṃ bhadanta. etasyāpi khalu bhikṣavo vaibhārasya parvatasyānyaiva saṃjñābhūdanyā prajñaptiḥ.
paśyatha nu yūyaṃ bhikṣava etaṃ pāṇḍavaṃ parvatamiti? evaṃ bhadanta. etasyāpi khalu bhikṣavaḥ pāṇḍavasya parvatasyānyaiva saṃjñābhūdanyā prajñaptiḥ.
paśyatha nu yūyaṃ bhikṣava etaṃ vaipulyaṃ parvatamiti? evaṃ bhadanta. etasyāpi khalu bhikṣavo vaipulyasya parvatasyānyaiva saṃjñābhūdanyā prajñaptiḥ.
paśyatha nu yūyaṃ bhikṣava etaṃ gṛdhrakūṭaṃ parvatamiti? evaṃ bhadanta. etasyāpi khalu bhikṣavo gṛdhrakūṭasya parvatasyānyaiva saṃjñābhūdanyā prajñaptiḥ.
paśyatha nu yūyaṃ bhikṣava imamṛṣigiriṃ parvatamiti? evaṃ bhadanta. asya khalu punarbhikṣava ṛṣigireḥ parvatasyaiṣaiva saṃjñābhūdeṣā prajñaptiḥ.
bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ pañca pratyekabuddhaśatānyasminnṛṣigirau parvate ciranivāsīnyabhūvan. ta imaṃ parvataṃ praviśanto'dṛśyanta, praviṣṭā nādṛśyanta. tamenaṃ manuṣyā dṛṣṭvaivamāhuḥ — ayaṃ parvata imānṛṣīngilatīti — ṛṣigirirṛṣigirirityeva saṃjñodapādi. ākhyāsyāmi bhikṣavaḥ pratyekabuddhānāṃ nāmāni, kīrtayiṣyāmi bhikṣavaḥ pratyekabuddhānāṃ nāmāni, deśayiṣyāmi bhikṣavaḥ pratyekabuddhānāṃ nāmāni. tacchṛṇuta, sādhu manasi kuruta, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalu te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —
ariṣṭo nāma bhikṣavaḥ pratyekasaṃbuddho'sminnṛṣigirau parvate ciranivāsyabhūt. upariṣṭo nāma bhikṣavaḥ pratyekasaṃbuddho'sminnṛṣigirau parvate ciranivāsyabhūt. tagaraśikhī nāma bhikṣavaḥ pratyekasaṃbuddho'sminnṛṣigirau parvate ciranivāsyabhūt. yaśasvī nāma bhikṣavaḥ pratyekasaṃbuddho'sminnṛṣigirau parvate ciranivāsyabhūt. sudarśano nāma bhikṣavaḥ pratyekasaṃbuddho'sminnṛṣigirau parvate ciranivāsyabhūt. priyadarśī nāma bhikṣavaḥ pratyekasaṃbuddho'sminnṛṣigirau parvate ciranivāsyabhūt. gandhāro nāma bhikṣavaḥ pratyekasaṃbuddho'sminnṛṣigirau parvate ciranivāsyabhūt. piṇḍolo nāma bhikṣavaḥ pratyekasaṃbuddho'sminnṛṣigirau parvate ciranivāsyabhūt. uparṣabho nāma bhikṣavaḥ pratyekasaṃbuddho'sminnṛṣigirau parvate ciranivāsyabhūt. nīto nāma bhikṣavaḥ pratyekasaṃbuddho'sminnṛṣigirau parvate ciranivāsyabhūt. tatho nāma bhikṣavaḥ pratyekasaṃbuddho'sminnṛṣigirau parvate ciranivāsyabhūt. śrutavānnāma bhikṣavaḥ pratyekasaṃbuddho'sminnṛṣigirau parvate ciranivāsyabhūt. bhāvitātmā nāma bhikṣavaḥ pratyekasaṃbuddho'sminnṛṣigirau parvate ciranivāsyabhūt.
ye sattvasārā anaghā nirāśāḥ pratyekamevādhyagamansubodhim. teṣāṃ viśalyātmanarottamānāṃ nāmāni me kīrtayataḥ śṛṇuta..
ariṣṭa upariṣṭastagaraśikhī yaśasvī sudarśanaḥ priyadarśī ca susaṃbuddhaḥ. gandhāraḥ piṇḍola uparṣabhaśca nītastathaḥ śrutavānbhāvitātmā..
śumbhaḥ śubho mātulo'ṣṭamaścātha sumegho'naghaḥ sudaṃṣṭraḥ. pratyekabuddhā bhavanetrīkṣīṇā hiṅguśca hiṅgaśca mahānubhāvāḥ..
dvau jālinau munī aṣṭakaścātha kauśalyo buddho'tho subāhuḥ. upanemiṣo nemiṣaḥ śāntacittaḥ satyastatho virajāḥ paṇḍitaśca..
kālopakālau vijito jitaścāṅgaśca paṅgaśca guptijitaśca. paśyī jahāvupadhiduḥkhamūlamaparājito mārabalamajaiṣīt..
śāstā pravaktā śarabhaṅgo lomaharṣa uccaṅgamāyo'sito'nāsravaḥ. manomayo mānacchidaśca bandhumāṃstadadhimukto vimalaśca ketumān..
ketumbharāgaśca mātaṅga āryo'thācyuto'cyutagāmavyāmakaḥ. sumaṅgalo darbilaḥ supratiṣṭhito'sahyaḥ kṣemābhirataśca saurataḥ..
duranvayaḥ saṅgho'thāpyujjayo'paro muniḥ sahyo'navamaniṣkramaḥ. ānando nanda upanando dvādaśa bhāradvājo'ntimadehadhārī..
bodhirmahānāmāthāpyuttaraḥ keśī śikhī sundaro dvārabhājaḥ. tiṣyopatiṣyau bhavabandhanacchidāvupaśikhī tṛṣṇācchidaśca śikharī..
buddho'bhūnmaṅgalo vītarāga ṛṣabho'cchidajjālinīṃ duḥkhamūlam. śāntaṃ padamadhyagamadupanīta upoṣadhaḥ sundaraḥ satyanāmā..
jeto jayantaḥ padma utpalaśca padmottaro rakṣitaḥ parvataśca. mānastabdhaḥ śobhito vītarāgaḥ kṛṣṇaśca buddhaḥ suvimuktacittaḥ..
ete cānye ca mahānubhāvāḥ pratyekabuddhā bhavanetrīkṣīṇāḥ. tānsarvasaṅgātigatānmaharṣīnparinirvṛtānvandadhvamaprameyāniti..
ṛṣigirisūtraṃ niṣṭhitaṃ ṣaṣṭham..