← mn120 
 mn122 →

MN121 kṣudraśūnyatāsūtram

Summary: The Buddha outlines the genuine, undistorted entry into emptiness (śūnyatā) through a step-by-step meditative ascent from sensory perceptions of village and forest to the formless dimensions and signless concentration. By discerning what each state is empty of and what remains, the meditator penetrates the ultimate emptiness: a mind permanently emptied of the āsravas of sensuality, existence, and ignorance.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे तृतीये शून्यतावर्गे क्षुद्रशून्यतासूत्रं प्रथमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म पूर्वारामे मृगारमातृप्रासादे। अथ खल्वायुष्मानानन्दः सायाह्नसमये प्रतिसंलयनाद्व्युत्थितो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्तनिषण्णः खल्वायुष्मानानन्दो भगवन्तमेतदवोचत् — एकमिदं भदन्त समयं भगवाञ्छाक्येषु विहरति स्म नगरकं नाम शाक्यानां निगमः। तत्र मया भदन्त भगवतः सम्मुखाच्छ्रुतं सम्मुखात्प्रतिगृहीतम् — शून्यताविहारेणाहमानन्दैतर्हि बहुलं विहरामीति। कच्चिन्मयैतद्भदन्त सुश्रुतं सुगृहीतं सुमनसिकृतं सूपधारितमिति। तत्खलु त एतदानन्द सुश्रुतं सुगृहीतं सुमनसिकृतं सूपधारितम्। पूर्वमप्यहमानन्दैतर्ह्यपि शून्यताविहारेण बहुलं विहरामि। तद्यथाप्यानन्दायं मृगारमातृप्रासादः शून्यो हस्तिगवाश्ववडवेन, शून्यो जातरूपरजतेन, शून्यः स्त्रीपुरुषसन्निपातेनास्ति चैवेदमशून्यत्वं यदिदम् — भिक्षुसङ्घं प्रतीत्यैकत्वम् — एवमेव खल्वानन्द भिक्षुरमनसिकृत्य ग्रामसंज्ञाममनसिकृत्य मनुष्यसंज्ञामरण्यसंज्ञां प्रतीत्य मनसि करोत्येकत्वम्। तस्यारण्यसंज्ञायां चित्तं प्रस्कन्दति प्रसीदति सन्तिष्ठतेऽधिमुच्यते। स एवं प्रजानाति — ये स्युर्दरथा ग्रामसंज्ञां प्रतीत्य त इह न सन्ति, ये स्युर्दरथा मनुष्यसंज्ञां प्रतीत्य त इह न सन्त्यस्ति चैवेयं दरथमात्रा यदिदम् — अरण्यसंज्ञां प्रतीत्यैकत्वमिति। स शून्यमिदं संज्ञागतं ग्रामसंज्ञयेति प्रजानाति, शून्यमिदं संज्ञागतं मनुष्यसंज्ञयेति प्रजानात्यस्ति चैवेदमशून्यत्वं यदिदम् — अरण्यसंज्ञां प्रतीत्यैकत्वमिति। इति यद्धि खलु तत्र न भवति तेन तच्छून्यं समनुपश्यति, यत्पुनस्तत्रावशिष्टं भवति तत्सदिदमस्तीति प्रजानाति। एवमप्यस्यैषानन्द यथाभूताविपर्यस्ता परिशुद्धा शून्यतावक्रान्तिर्भवति।

पुनश्चापरमानन्द भिक्षुरमनसिकृत्य मनुष्यसंज्ञाममनसिकृत्यारण्यसंज्ञां पृथिवीसंज्ञां प्रतीत्य मनसि करोत्येकत्वम्। तस्य पृथिवीसंज्ञायां चित्तं प्रस्कन्दति प्रसीदति सन्तिष्ठतेऽधिमुच्यते। तद्यथाप्यानन्दार्षभचर्म शङ्कुशतेन सुविहतं विगतवलिकम् — एवमेव खल्वानन्द भिक्षुर्यदस्याः पृथिव्या उत्कूलविकूलं नदीविदुर्गं स्थाणुकण्टकस्थानं पर्वतविषमं तत्सर्वममनसिकृत्य पृथिवीसंज्ञां प्रतीत्य मनसि करोत्येकत्वम्। तस्य पृथिवीसंज्ञायां चित्तं प्रस्कन्दति प्रसीदति सन्तिष्ठतेऽधिमुच्यते। स एवं प्रजानाति — ये स्युर्दरथा मनुष्यसंज्ञां प्रतीत्य त इह न सन्ति, ये स्युर्दरथा अरण्यसंज्ञां प्रतीत्य त इह न सन्त्यस्ति चैवेयं दरथमात्रा यदिदम् — पृथिवीसंज्ञां प्रतीत्यैकत्वमिति। स शून्यमिदं संज्ञागतं मनुष्यसंज्ञयेति प्रजानाति, शून्यमिदं संज्ञागतमरण्यसंज्ञयेति प्रजानात्यस्ति चैवेदमशून्यत्वं यदिदम् — पृथिवीसंज्ञां प्रतीत्यैकत्वमिति। इति यद्धि खलु तत्र न भवति तेन तच्छून्यं समनुपश्यति, यत्पुनस्तत्रावशिष्टं भवति तत्सदिदमस्तीति प्रजानाति। एवमप्यस्यैषानन्द यथाभूताविपर्यस्ता परिशुद्धा शून्यतावक्रान्तिर्भवति।

पुनश्चापरमानन्द भिक्षुरमनसिकृत्यारण्यसंज्ञाममनसिकृत्य पृथिवीसंज्ञामाकाशानन्त्यायतनसंज्ञां प्रतीत्य मनसि करोत्येकत्वम्। तस्याकाशानन्त्यायतनसंज्ञायां चित्तं प्रस्कन्दति प्रसीदति सन्तिष्ठतेऽधिमुच्यते। स एवं प्रजानाति — ये स्युर्दरथा अरण्यसंज्ञां प्रतीत्य त इह न सन्ति, ये स्युर्दरथाः पृथिवीसंज्ञां प्रतीत्य त इह न सन्त्यस्ति चैवेयं दरथमात्रा यदिदम् — आकाशानन्त्यायतनसंज्ञां प्रतीत्यैकत्वमिति। स शून्यमिदं संज्ञागतमरण्यसंज्ञयेति प्रजानाति, शून्यमिदं संज्ञागतं पृथिवीसंज्ञयेति प्रजानात्यस्ति चैवेदमशून्यत्वं यदिदम् — आकाशानन्त्यायतनसंज्ञां प्रतीत्यैकत्वमिति। इति यद्धि खलु तत्र न भवति तेन तच्छून्यं समनुपश्यति, यत्पुनस्तत्रावशिष्टं भवति तत्सदिदमस्तीति प्रजानाति। एवमप्यस्यैषानन्द यथाभूताविपर्यस्ता परिशुद्धा शून्यतावक्रान्तिर्भवति।

पुनश्चापरमानन्द भिक्षुरमनसिकृत्य पृथिवीसंज्ञाममनसिकृत्याकाशानन्त्यायतनसंज्ञां विज्ञानानन्त्यायतनसंज्ञां प्रतीत्य मनसि करोत्येकत्वम्। तस्य विज्ञानानन्त्यायतनसंज्ञायां चित्तं प्रस्कन्दति प्रसीदति सन्तिष्ठतेऽधिमुच्यते। स एवं प्रजानाति — ये स्युर्दरथाः पृथिवीसंज्ञां प्रतीत्य त इह न सन्ति, ये स्युर्दरथा आकाशानन्त्यायतनसंज्ञां प्रतीत्य त इह न सन्त्यस्ति चैवेयं दरथमात्रा यदिदम् — विज्ञानानन्त्यायतनसंज्ञां प्रतीत्यैकत्वमिति। स शून्यमिदं संज्ञागतं पृथिवीसंज्ञयेति प्रजानाति, शून्यमिदं संज्ञागतमाकाशानन्त्यायतनसंज्ञयेति प्रजानात्यस्ति चैवेदमशून्यत्वं यदिदम् — विज्ञानानन्त्यायतनसंज्ञां प्रतीत्यैकत्वमिति। इति यद्धि खलु तत्र न भवति तेन तच्छून्यं समनुपश्यति, यत्पुनस्तत्रावशिष्टं भवति तत्सदिदमस्तीति प्रजानाति। एवमप्यस्यैषानन्द यथाभूताविपर्यस्ता परिशुद्धा शून्यतावक्रान्तिर्भवति।

पुनश्चापरमानन्द भिक्षुरमनसिकृत्याकाशानन्त्यायतनसंज्ञाममनसिकृत्य विज्ञानानन्त्यायतनसंज्ञामाकिञ्चन्यायतनसंज्ञां प्रतीत्य मनसि करोत्येकत्वम्। तस्याकिञ्चन्यायतनसंज्ञायां चित्तं प्रस्कन्दति प्रसीदति सन्तिष्ठतेऽधिमुच्यते। स एवं प्रजानाति — ये स्युर्दरथा आकाशानन्त्यायतनसंज्ञां प्रतीत्य त इह न सन्ति, ये स्युर्दरथा विज्ञानानन्त्यायतनसंज्ञां प्रतीत्य त इह न सन्त्यस्ति चैवेयं दरथमात्रा यदिदम् — आकिञ्चन्यायतनसंज्ञां प्रतीत्यैकत्वमिति। स शून्यमिदं संज्ञागतमाकाशानन्त्यायतनसंज्ञयेति प्रजानाति, शून्यमिदं संज्ञागतं विज्ञानानन्त्यायतनसंज्ञयेति प्रजानात्यस्ति चैवेदमशून्यत्वं यदिदम् — आकिञ्चन्यायतनसंज्ञां प्रतीत्यैकत्वमिति। इति यद्धि खलु तत्र न भवति तेन तच्छून्यं समनुपश्यति, यत्पुनस्तत्रावशिष्टं भवति तत्सदिदमस्तीति प्रजानाति। एवमप्यस्यैषानन्द यथाभूताविपर्यस्ता परिशुद्धा शून्यतावक्रान्तिर्भवति।

पुनश्चापरमानन्द भिक्षुरमनसिकृत्य विज्ञानानन्त्यायतनसंज्ञाममनसिकृत्याकिञ्चन्यायतनसंज्ञां नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसंज्ञां प्रतीत्य मनसि करोत्येकत्वम्। तस्य नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसंज्ञायां चित्तं प्रस्कन्दति प्रसीदति सन्तिष्ठतेऽधिमुच्यते। स एवं प्रजानाति — ये स्युर्दरथा विज्ञानानन्त्यायतनसंज्ञां प्रतीत्य त इह न सन्ति, ये स्युर्दरथा आकिञ्चन्यायतनसंज्ञां प्रतीत्य त इह न सन्त्यस्ति चैवेयं दरथमात्रा यदिदम् — नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसंज्ञां प्रतीत्यैकत्वमिति। स शून्यमिदं संज्ञागतं विज्ञानानन्त्यायतनसंज्ञयेति प्रजानाति, शून्यमिदं संज्ञागतमाकिञ्चन्यायतनसंज्ञयेति प्रजानात्यस्ति चैवेदमशून्यत्वं यदिदम् — नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसंज्ञां प्रतीत्यैकत्वमिति। इति यद्धि खलु तत्र न भवति तेन तच्छून्यं समनुपश्यति, यत्पुनस्तत्रावशिष्टं भवति तत्सदिदमस्तीति प्रजानाति। एवमप्यस्यैषानन्द यथाभूताविपर्यस्ता परिशुद्धा शून्यतावक्रान्तिर्भवति।

पुनश्चापरमानन्द भिक्षुरमनसिकृत्याकिञ्चन्यायतनसंज्ञाममनसिकृत्य नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसंज्ञामनिमित्तं चेतःसमाधिं प्रतीत्य मनसि करोत्येकत्वम्। तस्यानिमित्ते चेतःसमाधौ चित्तं प्रस्कन्दति प्रसीदति सन्तिष्ठतेऽधिमुच्यते। स एवं प्रजानाति — ये स्युर्दरथा आकिञ्चन्यायतनसंज्ञां प्रतीत्य त इह न सन्ति, ये स्युर्दरथा नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसंज्ञां प्रतीत्य त इह न सन्त्यस्ति चैवेयं दरथमात्रा यदिदम् — इममेव कायं प्रतीत्य षडायतनिकं जीवितप्रत्ययादिति। स शून्यमिदं संज्ञागतमाकिञ्चन्यायतनसंज्ञयेति प्रजानाति, शून्यमिदं संज्ञागतं नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसंज्ञयेति प्रजानात्यस्ति चैवेदमशून्यत्वं यदिदम् — इममेव कायं प्रतीत्य षडायतनिकं जीवितप्रत्ययादिति। इति यद्धि खलु तत्र न भवति तेन तच्छून्यं समनुपश्यति, यत्पुनस्तत्रावशिष्टं भवति तत्सदिदमस्तीति प्रजानाति। एवमप्यस्यैषानन्द यथाभूताविपर्यस्ता परिशुद्धा शून्यतावक्रान्तिर्भवति।

पुनश्चापरमानन्द भिक्षुरमनसिकृत्याकिञ्चन्यायतनसंज्ञाममनसिकृत्य नैवसंज्ञानासंज्ञायतनसंज्ञामनिमित्तं चेतःसमाधिं प्रतीत्य मनसि करोत्येकत्वम्। तस्यानिमित्ते चेतःसमाधौ चित्तं प्रस्कन्दति प्रसीदति सन्तिष्ठतेऽधिमुच्यते। स एवं प्रजानाति — अयमपि खल्वनिमित्तश्चेतःसमाधिरभिसंस्कृतोऽभिसञ्चेतयितः, यत्खलु पुनः किञ्चिदभिसंस्कृतमभिसञ्चेतयितं तदनित्यं निरोधधर्मेति प्रजानाति। तस्यैवं जानत एवं पश्यतः कामास्रवादपि चित्तं विमुच्यते, भवास्रवादपि चित्तं विमुच्यतेऽविद्यास्रवादपि चित्तं विमुच्यते। विमुक्ते विमुक्तमिति ज्ञानं भवति। क्षीणा जातिरुषितं ब्रह्मचर्यं कृतं करणीयं नापरमित्थंभावायेति प्रजानाति। स एवं प्रजानाति — ये स्युर्दरथाः कामास्रवं प्रतीत्य त इह न सन्ति, ये स्युर्दरथा भवास्रवं प्रतीत्य त इह न सन्ति, ये स्युर्दरथा अविद्यास्रवं प्रतीत्य त इह न सन्त्यस्ति चैवेयं दरथमात्रा यदिदम् — इममेव कायं प्रतीत्य षडायतनिकं जीवितप्रत्ययादिति। स शून्यमिदं संज्ञागतं कामास्रवेणेति प्रजानाति, शून्यमिदं संज्ञागतं भवास्रवेणेति प्रजानाति, शून्यमिदं संज्ञागतमविद्यास्रवेणेति प्रजानात्यस्ति चैवेदमशून्यत्वं यदिदम् — इममेव कायं प्रतीत्य षडायतनिकं जीवितप्रत्ययादिति। इति यद्धि खलु तत्र न भवति तेन तच्छून्यं समनुपश्यति, यत्पुनस्तत्रावशिष्टं भवति तत्सदिदमस्तीति प्रजानाति। एवमप्यस्यैषानन्द यथाभूताविपर्यस्ता परिशुद्धा परमानुत्तरा शून्यतावक्रान्तिर्भवति।

येऽपि हि केचिदानन्दातीतमध्वानं श्रमणा वा ब्राह्मणा वा परिशुद्धां परमानुत्तरां शून्यतामुपसम्पद्य व्यहार्षुः, सर्वे त इमामेव परिशुद्धां परमानुत्तरां शून्यतामुपसम्पद्य व्यहार्षुः। येऽपि हि केचिदानन्दानागतमध्वानं श्रमणा वा ब्राह्मणा वा परिशुद्धां परमानुत्तरां शून्यतामुपसम्पद्य विहरिष्यन्ति, सर्वे त इमामेव परिशुद्धां परमानुत्तरां शून्यतामुपसम्पद्य विहरिष्यन्ति। येऽपि हि केचिदानन्दैतर्हि श्रमणा वा ब्राह्मणा वा परिशुद्धां परमानुत्तरां शून्यतामुपसम्पद्य विहरन्ति, सर्वे त इमामेव परिशुद्धां परमानुत्तरां शून्यतामुपसम्पद्य विहरन्ति। तस्मादिहानन्द परिशुद्धां परमानुत्तरां शून्यतामुपसम्पद्य विहरिष्याम इति — एवं हि व आनन्द शिक्षितव्यमिति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना आयुष्मानानन्दो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।

क्षुद्रशून्यतासूत्रं निष्ठितं प्रथमम्॥

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe tṛtīye śūnyatāvarge kṣudraśūnyatāsūtraṃ prathamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma pūrvārāme mṛgāramātṛprāsāde. atha khalvāyuṣmānānandaḥ sāyāhnasamaye pratisaṃlayanādvyutthito yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekāntaniṣaṇṇaḥ khalvāyuṣmānānando bhagavantametadavocat — ekamidaṃ bhadanta samayaṃ bhagavāñchākyeṣu viharati sma nagarakaṃ nāma śākyānāṃ nigamaḥ. tatra mayā bhadanta bhagavataḥ sammukhācchrutaṃ sammukhātpratigṛhītam — śūnyatāvihāreṇāhamānandaitarhi bahulaṃ viharāmīti. kaccinmayaitadbhadanta suśrutaṃ sugṛhītaṃ sumanasikṛtaṃ sūpadhāritamiti. tatkhalu ta etadānanda suśrutaṃ sugṛhītaṃ sumanasikṛtaṃ sūpadhāritam. pūrvamapyahamānandaitarhyapi śūnyatāvihāreṇa bahulaṃ viharāmi. tadyathāpyānandāyaṃ mṛgāramātṛprāsādaḥ śūnyo hastigavāśvavaḍavena, śūnyo jātarūparajatena, śūnyaḥ strīpuruṣasannipātenāsti caivedamaśūnyatvaṃ yadidam — bhikṣusaṅghaṃ pratītyaikatvam — evameva khalvānanda bhikṣuramanasikṛtya grāmasaṃjñāmamanasikṛtya manuṣyasaṃjñāmaraṇyasaṃjñāṃ pratītya manasi karotyekatvam. tasyāraṇyasaṃjñāyāṃ cittaṃ praskandati prasīdati santiṣṭhate'dhimucyate. sa evaṃ prajānāti — ye syurdarathā grāmasaṃjñāṃ pratītya ta iha na santi, ye syurdarathā manuṣyasaṃjñāṃ pratītya ta iha na santyasti caiveyaṃ darathamātrā yadidam — araṇyasaṃjñāṃ pratītyaikatvamiti. sa śūnyamidaṃ saṃjñāgataṃ grāmasaṃjñayeti prajānāti, śūnyamidaṃ saṃjñāgataṃ manuṣyasaṃjñayeti prajānātyasti caivedamaśūnyatvaṃ yadidam — araṇyasaṃjñāṃ pratītyaikatvamiti. iti yaddhi khalu tatra na bhavati tena tacchūnyaṃ samanupaśyati, yatpunastatrāvaśiṣṭaṃ bhavati tatsadidamastīti prajānāti. evamapyasyaiṣānanda yathābhūtāviparyastā pariśuddhā śūnyatāvakrāntirbhavati.

punaścāparamānanda bhikṣuramanasikṛtya manuṣyasaṃjñāmamanasikṛtyāraṇyasaṃjñāṃ pṛthivīsaṃjñāṃ pratītya manasi karotyekatvam. tasya pṛthivīsaṃjñāyāṃ cittaṃ praskandati prasīdati santiṣṭhate'dhimucyate. tadyathāpyānandārṣabhacarma śaṅkuśatena suvihataṃ vigatavalikam — evameva khalvānanda bhikṣuryadasyāḥ pṛthivyā utkūlavikūlaṃ nadīvidurgaṃ sthāṇukaṇṭakasthānaṃ parvataviṣamaṃ tatsarvamamanasikṛtya pṛthivīsaṃjñāṃ pratītya manasi karotyekatvam. tasya pṛthivīsaṃjñāyāṃ cittaṃ praskandati prasīdati santiṣṭhate'dhimucyate. sa evaṃ prajānāti — ye syurdarathā manuṣyasaṃjñāṃ pratītya ta iha na santi, ye syurdarathā araṇyasaṃjñāṃ pratītya ta iha na santyasti caiveyaṃ darathamātrā yadidam — pṛthivīsaṃjñāṃ pratītyaikatvamiti. sa śūnyamidaṃ saṃjñāgataṃ manuṣyasaṃjñayeti prajānāti, śūnyamidaṃ saṃjñāgatamaraṇyasaṃjñayeti prajānātyasti caivedamaśūnyatvaṃ yadidam — pṛthivīsaṃjñāṃ pratītyaikatvamiti. iti yaddhi khalu tatra na bhavati tena tacchūnyaṃ samanupaśyati, yatpunastatrāvaśiṣṭaṃ bhavati tatsadidamastīti prajānāti. evamapyasyaiṣānanda yathābhūtāviparyastā pariśuddhā śūnyatāvakrāntirbhavati.

punaścāparamānanda bhikṣuramanasikṛtyāraṇyasaṃjñāmamanasikṛtya pṛthivīsaṃjñāmākāśānantyāyatanasaṃjñāṃ pratītya manasi karotyekatvam. tasyākāśānantyāyatanasaṃjñāyāṃ cittaṃ praskandati prasīdati santiṣṭhate'dhimucyate. sa evaṃ prajānāti — ye syurdarathā araṇyasaṃjñāṃ pratītya ta iha na santi, ye syurdarathāḥ pṛthivīsaṃjñāṃ pratītya ta iha na santyasti caiveyaṃ darathamātrā yadidam — ākāśānantyāyatanasaṃjñāṃ pratītyaikatvamiti. sa śūnyamidaṃ saṃjñāgatamaraṇyasaṃjñayeti prajānāti, śūnyamidaṃ saṃjñāgataṃ pṛthivīsaṃjñayeti prajānātyasti caivedamaśūnyatvaṃ yadidam — ākāśānantyāyatanasaṃjñāṃ pratītyaikatvamiti. iti yaddhi khalu tatra na bhavati tena tacchūnyaṃ samanupaśyati, yatpunastatrāvaśiṣṭaṃ bhavati tatsadidamastīti prajānāti. evamapyasyaiṣānanda yathābhūtāviparyastā pariśuddhā śūnyatāvakrāntirbhavati.

punaścāparamānanda bhikṣuramanasikṛtya pṛthivīsaṃjñāmamanasikṛtyākāśānantyāyatanasaṃjñāṃ vijñānānantyāyatanasaṃjñāṃ pratītya manasi karotyekatvam. tasya vijñānānantyāyatanasaṃjñāyāṃ cittaṃ praskandati prasīdati santiṣṭhate'dhimucyate. sa evaṃ prajānāti — ye syurdarathāḥ pṛthivīsaṃjñāṃ pratītya ta iha na santi, ye syurdarathā ākāśānantyāyatanasaṃjñāṃ pratītya ta iha na santyasti caiveyaṃ darathamātrā yadidam — vijñānānantyāyatanasaṃjñāṃ pratītyaikatvamiti. sa śūnyamidaṃ saṃjñāgataṃ pṛthivīsaṃjñayeti prajānāti, śūnyamidaṃ saṃjñāgatamākāśānantyāyatanasaṃjñayeti prajānātyasti caivedamaśūnyatvaṃ yadidam — vijñānānantyāyatanasaṃjñāṃ pratītyaikatvamiti. iti yaddhi khalu tatra na bhavati tena tacchūnyaṃ samanupaśyati, yatpunastatrāvaśiṣṭaṃ bhavati tatsadidamastīti prajānāti. evamapyasyaiṣānanda yathābhūtāviparyastā pariśuddhā śūnyatāvakrāntirbhavati.

punaścāparamānanda bhikṣuramanasikṛtyākāśānantyāyatanasaṃjñāmamanasikṛtya vijñānānantyāyatanasaṃjñāmākiñcanyāyatanasaṃjñāṃ pratītya manasi karotyekatvam. tasyākiñcanyāyatanasaṃjñāyāṃ cittaṃ praskandati prasīdati santiṣṭhate'dhimucyate. sa evaṃ prajānāti — ye syurdarathā ākāśānantyāyatanasaṃjñāṃ pratītya ta iha na santi, ye syurdarathā vijñānānantyāyatanasaṃjñāṃ pratītya ta iha na santyasti caiveyaṃ darathamātrā yadidam — ākiñcanyāyatanasaṃjñāṃ pratītyaikatvamiti. sa śūnyamidaṃ saṃjñāgatamākāśānantyāyatanasaṃjñayeti prajānāti, śūnyamidaṃ saṃjñāgataṃ vijñānānantyāyatanasaṃjñayeti prajānātyasti caivedamaśūnyatvaṃ yadidam — ākiñcanyāyatanasaṃjñāṃ pratītyaikatvamiti. iti yaddhi khalu tatra na bhavati tena tacchūnyaṃ samanupaśyati, yatpunastatrāvaśiṣṭaṃ bhavati tatsadidamastīti prajānāti. evamapyasyaiṣānanda yathābhūtāviparyastā pariśuddhā śūnyatāvakrāntirbhavati.

punaścāparamānanda bhikṣuramanasikṛtya vijñānānantyāyatanasaṃjñāmamanasikṛtyākiñcanyāyatanasaṃjñāṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasaṃjñāṃ pratītya manasi karotyekatvam. tasya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasaṃjñāyāṃ cittaṃ praskandati prasīdati santiṣṭhate'dhimucyate. sa evaṃ prajānāti — ye syurdarathā vijñānānantyāyatanasaṃjñāṃ pratītya ta iha na santi, ye syurdarathā ākiñcanyāyatanasaṃjñāṃ pratītya ta iha na santyasti caiveyaṃ darathamātrā yadidam — naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasaṃjñāṃ pratītyaikatvamiti. sa śūnyamidaṃ saṃjñāgataṃ vijñānānantyāyatanasaṃjñayeti prajānāti, śūnyamidaṃ saṃjñāgatamākiñcanyāyatanasaṃjñayeti prajānātyasti caivedamaśūnyatvaṃ yadidam — naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasaṃjñāṃ pratītyaikatvamiti. iti yaddhi khalu tatra na bhavati tena tacchūnyaṃ samanupaśyati, yatpunastatrāvaśiṣṭaṃ bhavati tatsadidamastīti prajānāti. evamapyasyaiṣānanda yathābhūtāviparyastā pariśuddhā śūnyatāvakrāntirbhavati.

punaścāparamānanda bhikṣuramanasikṛtyākiñcanyāyatanasaṃjñāmamanasikṛtya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasaṃjñāmanimittaṃ cetaḥsamādhiṃ pratītya manasi karotyekatvam. tasyānimitte cetaḥsamādhau cittaṃ praskandati prasīdati santiṣṭhate'dhimucyate. sa evaṃ prajānāti — ye syurdarathā ākiñcanyāyatanasaṃjñāṃ pratītya ta iha na santi, ye syurdarathā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasaṃjñāṃ pratītya ta iha na santyasti caiveyaṃ darathamātrā yadidam — imameva kāyaṃ pratītya ṣaḍāyatanikaṃ jīvitapratyayāditi. sa śūnyamidaṃ saṃjñāgatamākiñcanyāyatanasaṃjñayeti prajānāti, śūnyamidaṃ saṃjñāgataṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasaṃjñayeti prajānātyasti caivedamaśūnyatvaṃ yadidam — imameva kāyaṃ pratītya ṣaḍāyatanikaṃ jīvitapratyayāditi. iti yaddhi khalu tatra na bhavati tena tacchūnyaṃ samanupaśyati, yatpunastatrāvaśiṣṭaṃ bhavati tatsadidamastīti prajānāti. evamapyasyaiṣānanda yathābhūtāviparyastā pariśuddhā śūnyatāvakrāntirbhavati.

punaścāparamānanda bhikṣuramanasikṛtyākiñcanyāyatanasaṃjñāmamanasikṛtya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasaṃjñāmanimittaṃ cetaḥsamādhiṃ pratītya manasi karotyekatvam. tasyānimitte cetaḥsamādhau cittaṃ praskandati prasīdati santiṣṭhate'dhimucyate. sa evaṃ prajānāti — ayamapi khalvanimittaścetaḥsamādhirabhisaṃskṛto'bhisañcetayitaḥ, yatkhalu punaḥ kiñcidabhisaṃskṛtamabhisañcetayitaṃ tadanityaṃ nirodhadharmeti prajānāti. tasyaivaṃ jānata evaṃ paśyataḥ kāmāsravādapi cittaṃ vimucyate, bhavāsravādapi cittaṃ vimucyate'vidyāsravādapi cittaṃ vimucyate. vimukte vimuktamiti jñānaṃ bhavati. kṣīṇā jātiruṣitaṃ brahmacaryaṃ kṛtaṃ karaṇīyaṃ nāparamitthaṃbhāvāyeti prajānāti. sa evaṃ prajānāti — ye syurdarathāḥ kāmāsravaṃ pratītya ta iha na santi, ye syurdarathā bhavāsravaṃ pratītya ta iha na santi, ye syurdarathā avidyāsravaṃ pratītya ta iha na santyasti caiveyaṃ darathamātrā yadidam — imameva kāyaṃ pratītya ṣaḍāyatanikaṃ jīvitapratyayāditi. sa śūnyamidaṃ saṃjñāgataṃ kāmāsraveṇeti prajānāti, śūnyamidaṃ saṃjñāgataṃ bhavāsraveṇeti prajānāti, śūnyamidaṃ saṃjñāgatamavidyāsraveṇeti prajānātyasti caivedamaśūnyatvaṃ yadidam — imameva kāyaṃ pratītya ṣaḍāyatanikaṃ jīvitapratyayāditi. iti yaddhi khalu tatra na bhavati tena tacchūnyaṃ samanupaśyati, yatpunastatrāvaśiṣṭaṃ bhavati tatsadidamastīti prajānāti. evamapyasyaiṣānanda yathābhūtāviparyastā pariśuddhā paramānuttarā śūnyatāvakrāntirbhavati.

ye'pi hi kecidānandātītamadhvānaṃ śramaṇā vā brāhmaṇā vā pariśuddhāṃ paramānuttarāṃ śūnyatāmupasampadya vyahārṣuḥ, sarve ta imāmeva pariśuddhāṃ paramānuttarāṃ śūnyatāmupasampadya vyahārṣuḥ. ye'pi hi kecidānandānāgatamadhvānaṃ śramaṇā vā brāhmaṇā vā pariśuddhāṃ paramānuttarāṃ śūnyatāmupasampadya vihariṣyanti, sarve ta imāmeva pariśuddhāṃ paramānuttarāṃ śūnyatāmupasampadya vihariṣyanti. ye'pi hi kecidānandaitarhi śramaṇā vā brāhmaṇā vā pariśuddhāṃ paramānuttarāṃ śūnyatāmupasampadya viharanti, sarve ta imāmeva pariśuddhāṃ paramānuttarāṃ śūnyatāmupasampadya viharanti. tasmādihānanda pariśuddhāṃ paramānuttarāṃ śūnyatāmupasampadya vihariṣyāma iti — evaṃ hi va ānanda śikṣitavyamiti.

idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmānānando bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.

kṣudraśūnyatāsūtraṃ niṣṭhitaṃ prathamam..

← mn120 
mn 
 mn122 →