You are here: Home » buddhism » mn » mn122
← mn121 
 mn123 →

MN122 mahāśūnyatāsūtram

Summary: The Buddha urges Venerable Ānanda to cultivate internal, external, and imperturbable emptiness (śūnyatā), strictly warning against the perils of socializing and pursuing worldly followings. He describes the disciplined meditative seclusion necessary to sustain liberation, reminding disciples that he instructs them not with indulgent flattery but by persistently testing and prodding them like a potter inspecting clay vessels.

मध्यमनिकाय उपरिपञ्चाशत्पाठे शून्यतावर्गे महाशून्यतासूत्रं द्वितीयम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छाक्येषु विहरति स्म कपिलवस्तुनि न्यग्रोधारामे। अथ खलु भगवान्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय कपिलवस्तु पिण्डाय प्राविक्षत्। कपिलवस्तुनि पिण्डाय चरित्वा पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्तो येन कालक्षेमकस्य शाक्यस्य विहारस्तेनोपसमक्रमीद्दिवाविहाराय। तेन खलु पुनः समयेन कालक्षेमकस्य शाक्यस्य विहारे सम्बहुलानि शयनासनानि प्रज्ञप्तान्यभूवन्। अद्राक्षीत्खलु भगवान्कालक्षेमकस्य शाक्यस्य विहारे सम्बहुलानि शयनासनानि प्रज्ञप्तानि। दृष्ट्वा भगवत एतदभूत् — सम्बहुलानि खलु कालक्षेमकस्य शाक्यस्य विहारे शयनासनानि प्रज्ञप्तानि, सम्बहुला नु खल्विह भिक्षवो विहरन्तीति।

तेन खलु पुनः समयेनायुष्मानानन्दः सम्बहुलैर्भिक्षुभिः सार्धं घटस्य शाक्यस्य विहारे चीवरकर्माकार्षीत्। अथ खलु भगवान्सायाह्नसमये प्रतिसंलयनाद्व्युत्थितो येन घटस्य शाक्यस्य विहारस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य प्रज्ञप्त आसने न्यषदत्। निषद्य खलु भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयत — सम्बहुलानि खल्वानन्द कालक्षेमकस्य शाक्यस्य विहारे शयनासनानि प्रज्ञप्तानि, सम्बहुला नु खल्वत्र भिक्षवो विहरन्तीति? सम्बहुलानि भदन्त कालक्षेमकस्य शाक्यस्य विहारे शयनासनानि प्रज्ञप्तानि, सम्बहुला भिक्षवोऽत्र विहरन्ति, चीवरकारसमयो नो भदन्त वर्तत इति।

न खल्वानन्द भिक्षुः शोभते सङ्गणिकारामः सङ्गणिकारतः सङ्गणिकारामतामनुयुक्तो गणारामो गणरतो गणसम्मुदितः। स बतानन्द भिक्षुः सङ्गणिकारामः सङ्गणिकारतः सङ्गणिकारामतामनुयुक्तो गणारामो गणरतो गणसम्मुदितो यत्तन्नैष्क्रम्यसुखं प्रविवेकसुखमुपशमसुखं सम्बोधिसुखं तस्य सुखस्य निकामलाभी भविष्यत्यकृच्छ्रलाभ्यकष्टलाभीति — नैतत्स्थानं विद्यते। यश्च खलु स आनन्द भिक्षुरेको गणाद्व्यपकृष्टो विहरति तस्यैतद्भिक्षोः प्रतिकांक्ष्यं यत्तन्नैष्क्रम्यसुखं प्रविवेकसुखमुपशमसुखं सम्बोधिसुखं तस्य सुखस्य निकामलाभी भविष्यत्यकृच्छ्रलाभ्यकष्टलाभीति — स्थानमेतद्विद्यते।

स बतानन्द भिक्षुः सङ्गणिकारामः सङ्गणिकारतः सङ्गणिकारामतामनुयुक्तो गणारामो गणरतो गणसम्मुदितः सामयिकीं वा कान्तां चेतोविमुक्तिमुपसम्पद्य विहरिष्यत्यसामयिकीं वाकोप्यामिति — नैतत्स्थानं विद्यते। यश्च खलु स आनन्द भिक्षुरेको गणाद्व्यपकृष्टो विहरति तस्यैतद्भिक्षोः प्रतिकांक्ष्यं सामयिकीं वा कान्तां चेतोविमुक्तिमुपसम्पद्य विहरिष्यत्यसामयिकीं वाकोप्यामिति — स्थानमेतद्विद्यते।

नाहमानन्दैकं रूपमपि समनुपश्यामि यत्र रक्तस्य यथाभिरतस्य रूपस्य विपरिणामान्यथाभावान्नोत्पद्येरञ्छोकपरिदेवदुःखदौर्मनस्योपायासाः।

अयं खलु पुनरानन्द विहारस्तथागतेनाभिसम्बुद्धो यदिदं — सर्वनिमित्तानाममनसिकारादध्यात्मं शून्यतामुपसम्पद्य विहर्तुम्। तत्र चेदानन्द तथागतमनेन विहारेण विहरन्तं भवन्त्युपसङ्क्रमितारो भिक्षवो भिक्षुण्य उपासका उपासिका राजानो राजमहामात्रास्तीर्थ्यास्तीर्थ्यश्रावकाः, तत्रानन्द तथागतो विवेकनिम्नेनैव चित्तेन विवेकप्रवणेन विवेकप्राग्भारेण व्यपकृष्टेन नैष्क्रम्याभिरतेन व्यपगतेन सर्वश आस्रवस्थानीयेभ्यो धर्मेभ्योऽन्यदस्तूद्योजनिकाप्रतिसंयुक्तामेव कथां कर्ता भवति। तस्मादिहानन्द भिक्षुश्चेदप्याकांक्षेत् — अध्यात्मं शून्यतामुपसम्पद्य विहरेयमिति, तेनानन्द भिक्षुणाध्यात्ममेव चित्तं संस्थापयितव्यं सन्निषादयितव्यमेकोतीकर्तव्यं समाधातव्यम्।

कथं चानन्द भिक्षुरध्यात्ममेव चित्तं संस्थापयति सन्निषादयत्येकोतीकरोति समादधाति? इहानन्द भिक्षुर्विविच्यैव कामैर्विविच्याकुशलैर्धर्मैः (पूर्ववत्) प्रथमं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति (पूर्ववत्) द्वितीयं ध्यानं (पूर्ववत्) तृतीयं ध्यानं (पूर्ववत्) चतुर्थं ध्यानमुपसम्पद्य विहरति। एवं खल्वानन्द भिक्षुरध्यात्ममेव चित्तं संस्थापयति सन्निषादयत्येकोतीकरोति समादधाति। सोऽध्यात्मं शून्यतां मनसिकरोति। तस्याध्यात्मं शून्यतां मनसिकुर्वतः शून्यतायां चित्तं न प्रस्कन्दति न प्रसीदति न सन्तिष्ठते न विमुच्यते। एवं सन्तमेतदानन्द भिक्षुरेवं प्रजानाति — अध्यात्मं शून्यतां खलु मे मनसिकुर्वतोऽध्यात्मं शून्यतायां चित्तं न प्रस्कन्दति न प्रसीदति न सन्तिष्ठते न विमुच्यत इति। इति ह तत्र सम्प्रजानन्भवति। स बहिर्धा शून्यतां मनसिकरोति (पूर्ववत्) सोऽध्यात्मबहिर्धा शून्यतां मनसिकरोति (पूर्ववत्) स आनिञ्ज्यं मनसिकरोति। तस्यानिञ्ज्यं मनसिकुर्वत आनिञ्ज्ये चित्तं न प्रस्कन्दति न प्रसीदति न सन्तिष्ठते न विमुच्यते। एवं सन्तमेतदानन्द भिक्षुरेवं प्रजानाति — आनिञ्ज्यं खलु मे मनसिकुर्वत आनिञ्ज्ये चित्तं न प्रस्कन्दति न प्रसीदति न सन्तिष्ठते न विमुच्यत इति। इति ह तत्र सम्प्रजानन्भवति।

तेनानन्द भिक्षुणा तस्मिन्नेव पूर्वस्मिन्समाधिनिमित्त अध्यात्ममेव चित्तं संस्थापयितव्यं सन्निषादयितव्यमेकोतीकर्तव्यं समाधातव्यम्। सोऽध्यात्मं शून्यतां मनसिकरोति। तस्याध्यात्मं शून्यतां मनसिकुर्वतोऽध्यात्मं शून्यतायां चित्तं प्रस्कन्दति प्रसीदति सन्तिष्ठते विमुच्यते। एवं सन्तमेतदानन्द भिक्षुरेवं प्रजानाति — अध्यात्मं शून्यतां खलु मे मनसिकुर्वतोऽध्यात्मं शून्यतायां चित्तं प्रस्कन्दति प्रसीदति सन्तिष्ठते विमुच्यत इति। इति ह तत्र सम्प्रजानन्भवति। स बहिर्धा शून्यतां मनसिकरोति (पूर्ववत्) सोऽध्यात्मबहिर्धा शून्यतां मनसिकरोति (पूर्ववत्) स आनिञ्ज्यं मनसिकरोति। तस्यानिञ्ज्यं मनसिकुर्वत आनिञ्ज्ये चित्तं प्रस्कन्दति प्रसीदति सन्तिष्ठते विमुच्यते। एवं सन्तमेतदानन्द भिक्षुरेवं प्रजानाति — आनिञ्ज्यं खलु मे मनसिकुर्वत आनिञ्ज्ये चित्तं प्रस्कन्दति प्रसीदति सन्तिष्ठते विमुच्यत इति। इति ह तत्र सम्प्रजानन्भवति।

तस्य चेदानन्द भिक्षोरनेन विहारेण विहरतश्चङ्क्रमाय चित्तं नमति, स चङ्क्रम्यते — एवं मां चङ्क्रम्यमाणं नाभिध्यादौर्मनस्ये पापका अकुशला धर्मा अन्वास्रोष्यन्तीति। इति ह तत्र सम्प्रजानन्भवति। तस्य चेदानन्द भिक्षोरनेन विहारेण विहरतः स्थानाय चित्तं नमति, स तिष्ठति — एवं मां स्थितं नाभिध्यादौर्मनस्ये पापका अकुशला धर्मा अन्वास्रोष्यन्तीति। इति ह तत्र सम्प्रजानन्भवति। तस्य चेदानन्द भिक्षोरनेन विहारेण विहरतो निषद्यायै चित्तं नमति, स निषीदति — एवं मां निषण्णं नाभिध्यादौर्मनस्ये पापका अकुशला धर्मा अन्वास्रोष्यन्तीति। इति ह तत्र सम्प्रजानन्भवति। तस्य चेदानन्द भिक्षोरनेन विहारेण विहरतः शयनाय चित्तं नमति, स शेते — एवं मां शयानं नाभिध्यादौर्मनस्ये पापका अकुशला धर्मा अन्वास्रोष्यन्तीति। इति ह तत्र सम्प्रजानन्भवति।

तस्य चेदानन्द भिक्षोरनेन विहारेण विहरतः कथायै चित्तं नमति, स — यायं कथा हीना ग्राम्या पार्थग्जनिक्यनार्यानर्थसंहिता न निर्वेदाय न विरागाय न निरोधाय नोपशमाय नाभिज्ञायै न सम्बोधाय न निर्वाणाय संवर्तते, तद्यथा — राजकथा चौरकथा महामात्रकथा सेनाकथा भयकथा युद्धकथा अन्नकथा पानकथा वस्त्रकथा शयनकथा मालाकथा गन्धकथा ज्ञातिकथा यानकथा ग्रामकथा निगमकथा नगरकथा जनपदकथा स्त्रीकथा सुराकथा विशिखाकथा कुम्भस्थानकथा पूर्वप्रेतकथा नानात्वकथा लोकाख्यायिका समुद्राख्यायिका इतिभवाभवकथा इति वेति — एवंरूपां कथां न कथयिष्यामीति। इति ह तत्र सम्प्रजानन्भवति। या च खल्वयमानन्द कथाभिसल्लेखिकी चेतोविनीवरणानुकूलैकान्तनिर्वेदाय विरागाय निरोधायोपशमायाभिज्ञायै सम्बोधाय निर्वाणाय संवर्तते, तद्यथा — अल्पेच्छकथा सन्तुष्टिकथा प्रविवेककथासंसर्गकथा वीर्यारम्भकथा शीलकथा समाधिकथा प्रज्ञाकथा विमुक्तिकथा विमुक्तिज्ञानदर्शनकथा इति — एवंरूपां कथां कथयिष्यामीति। इति ह तत्र सम्प्रजानन्भवति।

तस्य चेदानन्द भिक्षोरनेन विहारेण विहरतो वितर्काय चित्तं नमति, स — ये ते वितर्का हीना ग्राम्याः पार्थग्जनिका अनार्या अनर्थसंहिता न निर्वेदाय न विरागाय न निरोधाय नोपशमाय नाभिज्ञायै न सम्बोधाय न निर्वाणाय संवर्तन्ते, तद्यथा — कामवितर्को व्यापादवितर्को विहिंसावितर्क इत्येवंरूपान्वितर्कान्न वितर्कयिष्यामीति। इति ह तत्र सम्प्रजानन्भवति। ये च खल्विम आनन्द वितर्का आर्या नैर्याणिका निर्यान्ति तत्करस्य सम्यग्दुःखक्षयाय, तद्यथा — नैष्क्रम्यवितर्कोऽव्यापादवितर्कोऽविहिंसावितर्क इति — एवंरूपान्वितर्कान्वितर्कयिष्यामीति। इति ह तत्र सम्प्रजानन्भवति।

पञ्च खल्विम आनन्द कामगुणाः। कतमे पञ्च? चक्षुर्विज्ञेयानि रूपाणीष्टानि कान्तानि मनोज्ञानि प्रियरूपाणि कामोपसंहितानि रञ्जनीयानि, श्रोत्रविज्ञेयाः शब्दाः (पूर्ववत्) घ्राणविज्ञेया गन्धाः (पूर्ववत्) जिह्वाविज्ञेया रसाः (पूर्ववत्) कायविज्ञेयानि स्प्रष्टव्यानीष्टानि कान्तानि मनोज्ञानि प्रियरूपाणि कामोपसंहितानि रञ्जनीयानि — इमे खल्वानन्द पञ्च कामगुणा यत्र भिक्षुणाभीक्ष्णं स्वं चित्तं प्रत्यवेक्षितव्यम् — अस्ति नु खलु म एषु पञ्चसु कामगुणेष्वन्यतरस्मिन्वान्यतरस्मिन्वायतन उत्पद्यते चेतसः समुदाचार इति? यद्यानन्द भिक्षुः प्रत्यवेक्षमाण एवं प्रजानाति — अस्ति खलु म एषु पञ्चसु कामगुणेष्वन्यतरस्मिन्वान्यतरस्मिन्वायतन उत्पद्यते चेतसः समुदाचार इति, एवं सन्तमेतदानन्द भिक्षुरेवं प्रजानाति — यः खल्वेषु पञ्चसु कामगुणेषु छन्दरागः स मे न प्रहीण इति। इति ह तत्र सम्प्रजानन्भवति। यदि पुनरानन्द भिक्षुः प्रत्यवेक्षमाण एवं प्रजानाति — नास्ति खलु म एषु पञ्चसु कामगुणेष्वन्यतरस्मिन्वान्यतरस्मिन्वायतन उत्पद्यते चेतसः समुदाचार इति, एवं सन्तमेतदानन्द भिक्षुरेवं प्रजानाति — यः खल्वेषु पञ्चसु कामगुणेषु छन्दरागः स मे प्रहीण इति। इति ह तत्र सम्प्रजानन्भवति।

पञ्च खल्विम आनन्दोपादानस्कन्धा यत्र भिक्षुणोदयव्ययानुदर्शिना विहर्तव्यम् — इति रूपमिति रूपस्य समुदय इति रूपस्यास्तङ्गमः, इति वेदना (पूर्ववत्) इति संज्ञा (पूर्ववत्) इति संस्काराः (पूर्ववत्) इति विज्ञानमिति विज्ञानस्य समुदय इति विज्ञानस्यास्तङ्गम इति। तस्यैषु पञ्चसूपादानस्कन्धेषूदयव्ययानुदर्शिनो विहरतो यः पञ्चसूपादानस्कन्धेष्वस्मिमानः स प्रहीयते। एवं सन्तमेतदानन्द भिक्षुरेवं प्रजानाति — यः खल्वेषु पञ्चसूपादानस्कन्धेष्वस्मिमानः स मे प्रहीण इति। इति ह तत्र सम्प्रजानन्भवति। इमे खलु त आनन्द धर्मा एकान्तकुशलाः कुशलायातिका आर्या लोकोत्तरा अनवक्रान्ताः पापीयसा। तत्किं मन्यस आनन्द, कमर्थवशं सम्पश्यन्नर्हति श्रावकः शास्तारमनुबद्धुमपि प्रनुद्यमान इति? भगवन्मूलका नो भदन्त धर्मा भगवन्नेत्रिका भगवत्प्रतिशरणाः। साधु बत भदन्त भगवन्तमेव प्रतिभात्वेतस्य भाषितस्यार्थः, भगवतः श्रुत्वा भिक्षवो धारयिष्यन्तीति।

न खल्वानन्दार्हति श्रावकः शास्तारमनुबद्धुं यदिदं सूत्रं गेयं व्याकरणं तस्य हेतोः। तत्कस्य हेतोः? दीर्घरात्रमस्य हि त आनन्द धर्माः श्रुता धृता वचसा परिचिता मनसानुप्रेक्षिता दृष्ट्या सुप्रतिविद्धाः। या च खल्वयमानन्द कथाभिसल्लेखिकी चेतोविनीवरणानुकूलैकान्तनिर्वेदाय विरागाय निरोधायोपशमायाभिज्ञायै सम्बोधाय निर्वाणाय संवर्तते, तद्यथा — अल्पेच्छकथा सन्तुष्टिकथा प्रविवेककथासंसर्गकथा वीर्यारम्भकथा शीलकथा समाधिकथा प्रज्ञाकथा विमुक्तिकथा विमुक्तिज्ञानदर्शनकथा — एवंरूपायाः खल्वानन्द कथाया हेतोरर्हति श्रावकः शास्तारमनुबद्धुमपि प्रनुद्यमानः।

एवं सति खल्वानन्दाचार्योपद्रवो भवति, एवं सत्यन्तेवास्युपद्रवो भवति, एवं सति ब्रह्मचार्युपद्रवो भवति।

कथं चानन्दाचार्योपद्रवो भवति? इहानन्द कश्चिच्छास्ता विविक्तं शयनासनं भजतेऽरण्यं वृक्षमूलं पर्वतं कन्दरं गिरिगुहां श्मशानं वनप्रस्थमभ्यवकाशं पलालपुञ्जम्। तस्य तथाव्यपकृष्टस्य विहरतोऽन्वावर्तन्ते ब्राह्मणगृहपतिका नैगमाश्चैव जानपदाश्च। सोऽन्वावर्तमानेषु ब्राह्मणगृहपतिकेषु नैगमेषु चैव जानपदेषु च मूर्च्छां निकामयते, गृद्धिमापद्यते, आवर्तते बाहुल्याय। अयमुच्यत आनन्दोपद्रुत आचार्यः। आचार्योपद्रवेणावधिषुरेनं पापका अकुशला धर्माः साङ्क्लेशिकाः पौनर्भविकाः सदरा दुःखविपाका आयत्यां जातिजरामरणीयाः। एवं खल्वानन्दाचार्योपद्रवो भवति।

कथं चानन्दान्तेवास्युपद्रवो भवति? तस्यैव खलु पुनरानन्द शास्तुः श्रावकस्तस्य शास्तुर्विवेकमनुबृंहयन्विविक्तं शयनासनं भजतेऽरण्यं वृक्षमूलं पर्वतं कन्दरं गिरिगुहां श्मशानं वनप्रस्थमभ्यवकाशं पलालपुञ्जम्। तस्य तथाव्यपकृष्टस्य विहरतोऽन्वावर्तन्ते ब्राह्मणगृहपतिका नैगमाश्चैव जानपदाश्च। सोऽन्वावर्तमानेषु ब्राह्मणगृहपतिकेषु नैगमेषु चैव जानपदेषु च मूर्च्छां निकामयते, गृद्धिमापद्यते, आवर्तते बाहुल्याय। अयमुच्यत आनन्दोपद्रुतोऽन्तेवासी। अन्तेवास्युपद्रवेणावधिषुरेनं पापका अकुशला धर्माः साङ्क्लेशिकाः पौनर्भविकाः सदरा दुःखविपाका आयत्यां जातिजरामरणीयाः। एवं खल्वानन्दान्तेवास्युपद्रवो भवति।

कथं चानन्द ब्रह्मचार्युपद्रवो भवति? इहानन्द तथागतो लोक उत्पद्यतेऽर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवान्। स विविक्तं शयनासनं भजतेऽरण्यं वृक्षमूलं पर्वतं कन्दरं गिरिगुहां श्मशानं वनप्रस्थमभ्यवकाशं पलालपुञ्जम्। तस्य तथाव्यपकृष्टस्य विहरतोऽन्वावर्तन्ते ब्राह्मणगृहपतिका नैगमाश्चैव जानपदाश्च। सोऽन्वावर्तमानेषु ब्राह्मणगृहपतिकेषु नैगमेषु चैव जानपदेषु च न मूर्च्छां निकामयते, न गृद्धिमापद्यते, नावर्तते बाहुल्याय। तस्यैव खलु पुनरानन्द शास्तुः श्रावकस्तस्य शास्तुर्विवेकमनुबृंहयन्विविक्तं शयनासनं भजतेऽरण्यं वृक्षमूलं पर्वतं कन्दरं गिरिगुहां श्मशानं वनप्रस्थमभ्यवकाशं पलालपुञ्जम्। तस्य तथाव्यपकृष्टस्य विहरतोऽन्वावर्तन्ते ब्राह्मणगृहपतिका नैगमाश्चैव जानपदाश्च। सोऽन्वावर्तमानेषु ब्राह्मणगृहपतिकेषु नैगमेषु चैव जानपदेषु च मूर्च्छां निकामयते, गृद्धिमापद्यते, आवर्तते बाहुल्याय। अयमुच्यत आनन्दोपद्रुतो ब्रह्मचारी। ब्रह्मचार्युपद्रवेणावधिषुरेनं पापका अकुशला धर्माः साङ्क्लेशिकाः पौनर्भविकाः सदरा दुःखविपाका आयत्यां जातिजरामरणीयाः। एवं खल्वानन्द ब्रह्मचार्युपद्रवो भवति।

तत्रानन्द यश्चैवायमाचार्योपद्रवो यश्चान्तेवास्युपद्रवोऽयं ताभ्यां ब्रह्मचार्युपद्रवो दुःखविपाकतरश्चैव कटुकविपाकतरश्च, अपि च विनिपाताय संवर्तते।

तस्मादिह मामानन्द मित्रतया समुदाचरत, मा सपत्नतया। तद्वो भविष्यति दीर्घरात्रं हिताय सुखाय।

कथं चानन्द शास्तारं श्रावकाः सपत्नतया समुदाचरन्ति, नो मित्रतया? इहानन्द शास्ता श्रावकाणां धर्मं देशयत्यनुकम्पको हितैष्यनुकम्पामुपादाय — इदं वो हिताय, इदं वो सुखायेति। तस्य श्रावका न शुश्रूषन्ते, न श्रोत्रमवदधति, नाज्ञायै चित्तमुपस्थापयन्ति, व्युत्क्रम्य च शास्तृशासनाद्वर्तन्ते। एवं खल्वानन्द शास्तारं श्रावकाः सपत्नतया समुदाचरन्ति, नो मित्रतया।

कथं चानन्द शास्तारं श्रावका मित्रतया समुदाचरन्ति, नो सपत्नतया? इहानन्द शास्ता श्रावकाणां धर्मं देशयत्यनुकम्पको हितैष्यनुकम्पामुपादाय — इदं वो हिताय, इदं वो सुखायेति। तस्य श्रावकाः शुश्रूषन्ते, श्रोत्रमवदधति, आज्ञायै चित्तमुपस्थापयन्ति, न च व्युत्क्रम्य शास्तृशासनाद्वर्तन्ते। एवं खल्वानन्द शास्तारं श्रावका मित्रतया समुदाचरन्ति, नो सपत्नतया।

तस्मादिह मामानन्द मित्रतया समुदाचरत, मा सपत्नतया। तद्वो भविष्यति दीर्घरात्रं हिताय सुखाय। नाहं व आनन्द तथा पराक्रमिष्ये यथा कुम्भकार आमक आमकामत्रे। निगृह्य निगृह्याहमानन्द वक्ष्यामि, प्रोह्य प्रोह्यानन्द वक्ष्यामि। यः सारः स स्थास्यतीति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना आयुष्मानानन्दो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।

महाशून्यतासूत्रं निष्ठितं द्वितीयम्।

—

madhyamanikāya uparipañcāśatpāṭhe śūnyatāvarge mahāśūnyatāsūtraṃ dvitīyam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchākyeṣu viharati sma kapilavastuni nyagrodhārāme. atha khalu bhagavānpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya kapilavastu piṇḍāya prāvikṣat. kapilavastuni piṇḍāya caritvā paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrānto yena kālakṣemakasya śākyasya vihārastenopasamakramīddivāvihārāya. tena khalu punaḥ samayena kālakṣemakasya śākyasya vihāre sambahulāni śayanāsanāni prajñaptānyabhūvan. adrākṣītkhalu bhagavānkālakṣemakasya śākyasya vihāre sambahulāni śayanāsanāni prajñaptāni. dṛṣṭvā bhagavata etadabhūt — sambahulāni khalu kālakṣemakasya śākyasya vihāre śayanāsanāni prajñaptāni, sambahulā nu khalviha bhikṣavo viharantīti.

tena khalu punaḥ samayenāyuṣmānānandaḥ sambahulairbhikṣubhiḥ sārdhaṃ ghaṭasya śākyasya vihāre cīvarakarmākārṣīt. atha khalu bhagavānsāyāhnasamaye pratisaṃlayanādvyutthito yena ghaṭasya śākyasya vihārastenopasamakramīt, upasaṅkramya prajñapta āsane nyaṣadat. niṣadya khalu bhagavānāyuṣmantamānandamāmantrayata — sambahulāni khalvānanda kālakṣemakasya śākyasya vihāre śayanāsanāni prajñaptāni, sambahulā nu khalvatra bhikṣavo viharantīti? sambahulāni bhadanta kālakṣemakasya śākyasya vihāre śayanāsanāni prajñaptāni, sambahulā bhikṣavo'tra viharanti, cīvarakārasamayo no bhadanta vartata iti.

na khalvānanda bhikṣuḥ śobhate saṅgaṇikārāmaḥ saṅgaṇikārataḥ saṅgaṇikārāmatāmanuyukto gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammuditaḥ. sa batānanda bhikṣuḥ saṅgaṇikārāmaḥ saṅgaṇikārataḥ saṅgaṇikārāmatāmanuyukto gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammudito yattannaiṣkramyasukhaṃ pravivekasukhamupaśamasukhaṃ sambodhisukhaṃ tasya sukhasya nikāmalābhī bhaviṣyatyakṛcchralābhyakaṣṭalābhīti — naitatsthānaṃ vidyate. yaśca khalu sa ānanda bhikṣureko gaṇādvyapakṛṣṭo viharati tasyaitadbhikṣoḥ pratikāṃkṣyaṃ yattannaiṣkramyasukhaṃ pravivekasukhamupaśamasukhaṃ sambodhisukhaṃ tasya sukhasya nikāmalābhī bhaviṣyatyakṛcchralābhyakaṣṭalābhīti — sthānametadvidyate.

sa batānanda bhikṣuḥ saṅgaṇikārāmaḥ saṅgaṇikārataḥ saṅgaṇikārāmatāmanuyukto gaṇārāmo gaṇarato gaṇasammuditaḥ sāmayikīṃ vā kāntāṃ cetovimuktimupasampadya vihariṣyatyasāmayikīṃ vākopyāmiti — naitatsthānaṃ vidyate. yaśca khalu sa ānanda bhikṣureko gaṇādvyapakṛṣṭo viharati tasyaitadbhikṣoḥ pratikāṃkṣyaṃ sāmayikīṃ vā kāntāṃ cetovimuktimupasampadya vihariṣyatyasāmayikīṃ vākopyāmiti — sthānametadvidyate.

nāhamānandaikaṃ rūpamapi samanupaśyāmi yatra raktasya yathābhiratasya rūpasya vipariṇāmānyathābhāvānnotpadyerañchokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ.

ayaṃ khalu punarānanda vihārastathāgatenābhisambuddho yadidaṃ — sarvanimittānāmamanasikārādadhyātmaṃ śūnyatāmupasampadya vihartum. tatra cedānanda tathāgatamanena vihāreṇa viharantaṃ bhavantyupasaṅkramitāro bhikṣavo bhikṣuṇya upāsakā upāsikā rājāno rājamahāmātrāstīrthyāstīrthyaśrāvakāḥ, tatrānanda tathāgato vivekanimnenaiva cittena vivekapravaṇena vivekaprāgbhāreṇa vyapakṛṣṭena naiṣkramyābhiratena vyapagatena sarvaśa āsravasthānīyebhyo dharmebhyo'nyadastūdyojanikāpratisaṃyuktāmeva kathāṃ kartā bhavati. tasmādihānanda bhikṣuścedapyākāṃkṣet — adhyātmaṃ śūnyatāmupasampadya vihareyamiti, tenānanda bhikṣuṇādhyātmameva cittaṃ saṃsthāpayitavyaṃ sanniṣādayitavyamekotīkartavyaṃ samādhātavyam.

kathaṃ cānanda bhikṣuradhyātmameva cittaṃ saṃsthāpayati sanniṣādayatyekotīkaroti samādadhāti? ihānanda bhikṣurvivicyaiva kāmairvivicyākuśalairdharmaiḥ (pūrvavat) prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati (pūrvavat) dvitīyaṃ dhyānaṃ (pūrvavat) tṛtīyaṃ dhyānaṃ (pūrvavat) caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati. evaṃ khalvānanda bhikṣuradhyātmameva cittaṃ saṃsthāpayati sanniṣādayatyekotīkaroti samādadhāti. so'dhyātmaṃ śūnyatāṃ manasikaroti. tasyādhyātmaṃ śūnyatāṃ manasikurvataḥ śūnyatāyāṃ cittaṃ na praskandati na prasīdati na santiṣṭhate na vimucyate. evaṃ santametadānanda bhikṣurevaṃ prajānāti — adhyātmaṃ śūnyatāṃ khalu me manasikurvato'dhyātmaṃ śūnyatāyāṃ cittaṃ na praskandati na prasīdati na santiṣṭhate na vimucyata iti. iti ha tatra samprajānanbhavati. sa bahirdhā śūnyatāṃ manasikaroti (pūrvavat) so'dhyātmabahirdhā śūnyatāṃ manasikaroti (pūrvavat) sa āniñjyaṃ manasikaroti. tasyāniñjyaṃ manasikurvata āniñjye cittaṃ na praskandati na prasīdati na santiṣṭhate na vimucyate. evaṃ santametadānanda bhikṣurevaṃ prajānāti — āniñjyaṃ khalu me manasikurvata āniñjye cittaṃ na praskandati na prasīdati na santiṣṭhate na vimucyata iti. iti ha tatra samprajānanbhavati.

tenānanda bhikṣuṇā tasminneva pūrvasminsamādhinimitta adhyātmameva cittaṃ saṃsthāpayitavyaṃ sanniṣādayitavyamekotīkartavyaṃ samādhātavyam. so'dhyātmaṃ śūnyatāṃ manasikaroti. tasyādhyātmaṃ śūnyatāṃ manasikurvato'dhyātmaṃ śūnyatāyāṃ cittaṃ praskandati prasīdati santiṣṭhate vimucyate. evaṃ santametadānanda bhikṣurevaṃ prajānāti — adhyātmaṃ śūnyatāṃ khalu me manasikurvato'dhyātmaṃ śūnyatāyāṃ cittaṃ praskandati prasīdati santiṣṭhate vimucyata iti. iti ha tatra samprajānanbhavati. sa bahirdhā śūnyatāṃ manasikaroti (pūrvavat) so'dhyātmabahirdhā śūnyatāṃ manasikaroti (pūrvavat) sa āniñjyaṃ manasikaroti. tasyāniñjyaṃ manasikurvata āniñjye cittaṃ praskandati prasīdati santiṣṭhate vimucyate. evaṃ santametadānanda bhikṣurevaṃ prajānāti — āniñjyaṃ khalu me manasikurvata āniñjye cittaṃ praskandati prasīdati santiṣṭhate vimucyata iti. iti ha tatra samprajānanbhavati.

tasya cedānanda bhikṣoranena vihāreṇa viharataścaṅkramāya cittaṃ namati, sa caṅkramyate — evaṃ māṃ caṅkramyamāṇaṃ nābhidhyādaurmanasye pāpakā akuśalā dharmā anvāsroṣyantīti. iti ha tatra samprajānanbhavati. tasya cedānanda bhikṣoranena vihāreṇa viharataḥ sthānāya cittaṃ namati, sa tiṣṭhati — evaṃ māṃ sthitaṃ nābhidhyādaurmanasye pāpakā akuśalā dharmā anvāsroṣyantīti. iti ha tatra samprajānanbhavati. tasya cedānanda bhikṣoranena vihāreṇa viharato niṣadyāyai cittaṃ namati, sa niṣīdati — evaṃ māṃ niṣaṇṇaṃ nābhidhyādaurmanasye pāpakā akuśalā dharmā anvāsroṣyantīti. iti ha tatra samprajānanbhavati. tasya cedānanda bhikṣoranena vihāreṇa viharataḥ śayanāya cittaṃ namati, sa śete — evaṃ māṃ śayānaṃ nābhidhyādaurmanasye pāpakā akuśalā dharmā anvāsroṣyantīti. iti ha tatra samprajānanbhavati.

tasya cedānanda bhikṣoranena vihāreṇa viharataḥ kathāyai cittaṃ namati, sa — yāyaṃ kathā hīnā grāmyā pārthagjanikyanāryānarthasaṃhitā na nirvedāya na virāgāya na nirodhāya nopaśamāya nābhijñāyai na sambodhāya na nirvāṇāya saṃvartate, tadyathā — rājakathā caurakathā mahāmātrakathā senākathā bhayakathā yuddhakathā annakathā pānakathā vastrakathā śayanakathā mālākathā gandhakathā jñātikathā yānakathā grāmakathā nigamakathā nagarakathā janapadakathā strīkathā surākathā viśikhākathā kumbhasthānakathā pūrvapretakathā nānātvakathā lokākhyāyikā samudrākhyāyikā itibhavābhavakathā iti veti — evaṃrūpāṃ kathāṃ na kathayiṣyāmīti. iti ha tatra samprajānanbhavati. yā ca khalvayamānanda kathābhisallekhikī cetovinīvaraṇānukūlaikāntanirvedāya virāgāya nirodhāyopaśamāyābhijñāyai sambodhāya nirvāṇāya saṃvartate, tadyathā — alpecchakathā santuṣṭikathā pravivekakathāsaṃsargakathā vīryārambhakathā śīlakathā samādhikathā prajñākathā vimuktikathā vimuktijñānadarśanakathā iti — evaṃrūpāṃ kathāṃ kathayiṣyāmīti. iti ha tatra samprajānanbhavati.

tasya cedānanda bhikṣoranena vihāreṇa viharato vitarkāya cittaṃ namati, sa — ye te vitarkā hīnā grāmyāḥ pārthagjanikā anāryā anarthasaṃhitā na nirvedāya na virāgāya na nirodhāya nopaśamāya nābhijñāyai na sambodhāya na nirvāṇāya saṃvartante, tadyathā — kāmavitarko vyāpādavitarko vihiṃsāvitarka ityevaṃrūpānvitarkānna vitarkayiṣyāmīti. iti ha tatra samprajānanbhavati. ye ca khalvima ānanda vitarkā āryā nairyāṇikā niryānti tatkarasya samyagduḥkhakṣayāya, tadyathā — naiṣkramyavitarko'vyāpādavitarko'vihiṃsāvitarka iti — evaṃrūpānvitarkānvitarkayiṣyāmīti. iti ha tatra samprajānanbhavati.

pañca khalvima ānanda kāmaguṇāḥ. katame pañca? cakṣurvijñeyāni rūpāṇīṣṭāni kāntāni manojñāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni, śrotravijñeyāḥ śabdāḥ (pūrvavat) ghrāṇavijñeyā gandhāḥ (pūrvavat) jihvāvijñeyā rasāḥ (pūrvavat) kāyavijñeyāni spraṣṭavyānīṣṭāni kāntāni manojñāni priyarūpāṇi kāmopasaṃhitāni rañjanīyāni — ime khalvānanda pañca kāmaguṇā yatra bhikṣuṇābhīkṣṇaṃ svaṃ cittaṃ pratyavekṣitavyam — asti nu khalu ma eṣu pañcasu kāmaguṇeṣvanyatarasminvānyatarasminvāyatana utpadyate cetasaḥ samudācāra iti? yadyānanda bhikṣuḥ pratyavekṣamāṇa evaṃ prajānāti — asti khalu ma eṣu pañcasu kāmaguṇeṣvanyatarasminvānyatarasminvāyatana utpadyate cetasaḥ samudācāra iti, evaṃ santametadānanda bhikṣurevaṃ prajānāti — yaḥ khalveṣu pañcasu kāmaguṇeṣu chandarāgaḥ sa me na prahīṇa iti. iti ha tatra samprajānanbhavati. yadi punarānanda bhikṣuḥ pratyavekṣamāṇa evaṃ prajānāti — nāsti khalu ma eṣu pañcasu kāmaguṇeṣvanyatarasminvānyatarasminvāyatana utpadyate cetasaḥ samudācāra iti, evaṃ santametadānanda bhikṣurevaṃ prajānāti — yaḥ khalveṣu pañcasu kāmaguṇeṣu chandarāgaḥ sa me prahīṇa iti. iti ha tatra samprajānanbhavati.

pañca khalvima ānandopādānaskandhā yatra bhikṣuṇodayavyayānudarśinā vihartavyam — iti rūpamiti rūpasya samudaya iti rūpasyāstaṅgamaḥ, iti vedanā (pūrvavat) iti saṃjñā (pūrvavat) iti saṃskārāḥ (pūrvavat) iti vijñānamiti vijñānasya samudaya iti vijñānasyāstaṅgama iti. tasyaiṣu pañcasūpādānaskandheṣūdayavyayānudarśino viharato yaḥ pañcasūpādānaskandheṣvasmimānaḥ sa prahīyate. evaṃ santametadānanda bhikṣurevaṃ prajānāti — yaḥ khalveṣu pañcasūpādānaskandheṣvasmimānaḥ sa me prahīṇa iti. iti ha tatra samprajānanbhavati. ime khalu ta ānanda dharmā ekāntakuśalāḥ kuśalāyātikā āryā lokottarā anavakrāntāḥ pāpīyasā. tatkiṃ manyasa ānanda, kamarthavaśaṃ sampaśyannarhati śrāvakaḥ śāstāramanubaddhumapi pranudyamāna iti? bhagavanmūlakā no bhadanta dharmā bhagavannetrikā bhagavatpratiśaraṇāḥ. sādhu bata bhadanta bhagavantameva pratibhātvetasya bhāṣitasyārthaḥ, bhagavataḥ śrutvā bhikṣavo dhārayiṣyantīti.

na khalvānandārhati śrāvakaḥ śāstāramanubaddhuṃ yadidaṃ sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇaṃ tasya hetoḥ. tatkasya hetoḥ? dīrgharātramasya hi ta ānanda dharmāḥ śrutā dhṛtā vacasā paricitā manasānuprekṣitā dṛṣṭyā supratividdhāḥ. yā ca khalvayamānanda kathābhisallekhikī cetovinīvaraṇānukūlaikāntanirvedāya virāgāya nirodhāyopaśamāyābhijñāyai sambodhāya nirvāṇāya saṃvartate, tadyathā — alpecchakathā santuṣṭikathā pravivekakathāsaṃsargakathā vīryārambhakathā śīlakathā samādhikathā prajñākathā vimuktikathā vimuktijñānadarśanakathā — evaṃrūpāyāḥ khalvānanda kathāyā hetorarhati śrāvakaḥ śāstāramanubaddhumapi pranudyamānaḥ.

evaṃ sati khalvānandācāryopadravo bhavati, evaṃ satyantevāsyupadravo bhavati, evaṃ sati brahmacāryupadravo bhavati.

kathaṃ cānandācāryopadravo bhavati? ihānanda kaścicchāstā viviktaṃ śayanāsanaṃ bhajate'raṇyaṃ vṛkṣamūlaṃ parvataṃ kandaraṃ giriguhāṃ śmaśānaṃ vanaprasthamabhyavakāśaṃ palālapuñjam. tasya tathāvyapakṛṣṭasya viharato'nvāvartante brāhmaṇagṛhapatikā naigamāścaiva jānapadāśca. so'nvāvartamāneṣu brāhmaṇagṛhapatikeṣu naigameṣu caiva jānapadeṣu ca mūrcchāṃ nikāmayate, gṛddhimāpadyate, āvartate bāhulyāya. ayamucyata ānandopadruta ācāryaḥ. ācāryopadraveṇāvadhiṣurenaṃ pāpakā akuśalā dharmāḥ sāṅkleśikāḥ paunarbhavikāḥ sadarā duḥkhavipākā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyāḥ. evaṃ khalvānandācāryopadravo bhavati.

kathaṃ cānandāntevāsyupadravo bhavati? tasyaiva khalu punarānanda śāstuḥ śrāvakastasya śāsturvivekamanubṛṃhayanviviktaṃ śayanāsanaṃ bhajate'raṇyaṃ vṛkṣamūlaṃ parvataṃ kandaraṃ giriguhāṃ śmaśānaṃ vanaprasthamabhyavakāśaṃ palālapuñjam. tasya tathāvyapakṛṣṭasya viharato'nvāvartante brāhmaṇagṛhapatikā naigamāścaiva jānapadāśca. so'nvāvartamāneṣu brāhmaṇagṛhapatikeṣu naigameṣu caiva jānapadeṣu ca mūrcchāṃ nikāmayate, gṛddhimāpadyate, āvartate bāhulyāya. ayamucyata ānandopadruto'ntevāsī. antevāsyupadraveṇāvadhiṣurenaṃ pāpakā akuśalā dharmāḥ sāṅkleśikāḥ paunarbhavikāḥ sadarā duḥkhavipākā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyāḥ. evaṃ khalvānandāntevāsyupadravo bhavati.

kathaṃ cānanda brahmacāryupadravo bhavati? ihānanda tathāgato loka utpadyate'rhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān. sa viviktaṃ śayanāsanaṃ bhajate'raṇyaṃ vṛkṣamūlaṃ parvataṃ kandaraṃ giriguhāṃ śmaśānaṃ vanaprasthamabhyavakāśaṃ palālapuñjam. tasya tathāvyapakṛṣṭasya viharato'nvāvartante brāhmaṇagṛhapatikā naigamāścaiva jānapadāśca. so'nvāvartamāneṣu brāhmaṇagṛhapatikeṣu naigameṣu caiva jānapadeṣu ca na mūrcchāṃ nikāmayate, na gṛddhimāpadyate, nāvartate bāhulyāya. tasyaiva khalu punarānanda śāstuḥ śrāvakastasya śāsturvivekamanubṛṃhayanviviktaṃ śayanāsanaṃ bhajate'raṇyaṃ vṛkṣamūlaṃ parvataṃ kandaraṃ giriguhāṃ śmaśānaṃ vanaprasthamabhyavakāśaṃ palālapuñjam. tasya tathāvyapakṛṣṭasya viharato'nvāvartante brāhmaṇagṛhapatikā naigamāścaiva jānapadāśca. so'nvāvartamāneṣu brāhmaṇagṛhapatikeṣu naigameṣu caiva jānapadeṣu ca mūrcchāṃ nikāmayate, gṛddhimāpadyate, āvartate bāhulyāya. ayamucyata ānandopadruto brahmacārī. brahmacāryupadraveṇāvadhiṣurenaṃ pāpakā akuśalā dharmāḥ sāṅkleśikāḥ paunarbhavikāḥ sadarā duḥkhavipākā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyāḥ. evaṃ khalvānanda brahmacāryupadravo bhavati.

tatrānanda yaścaivāyamācāryopadravo yaścāntevāsyupadravo'yaṃ tābhyāṃ brahmacāryupadravo duḥkhavipākataraścaiva kaṭukavipākataraśca, api ca vinipātāya saṃvartate.

tasmādiha māmānanda mitratayā samudācarata, mā sapatnatayā. tadvo bhaviṣyati dīrgharātraṃ hitāya sukhāya.

kathaṃ cānanda śāstāraṃ śrāvakāḥ sapatnatayā samudācaranti, no mitratayā? ihānanda śāstā śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayatyanukampako hitaiṣyanukampāmupādāya — idaṃ vo hitāya, idaṃ vo sukhāyeti. tasya śrāvakā na śuśrūṣante, na śrotramavadadhati, nājñāyai cittamupasthāpayanti, vyutkramya ca śāstṛśāsanādvartante. evaṃ khalvānanda śāstāraṃ śrāvakāḥ sapatnatayā samudācaranti, no mitratayā.

kathaṃ cānanda śāstāraṃ śrāvakā mitratayā samudācaranti, no sapatnatayā? ihānanda śāstā śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayatyanukampako hitaiṣyanukampāmupādāya — idaṃ vo hitāya, idaṃ vo sukhāyeti. tasya śrāvakāḥ śuśrūṣante, śrotramavadadhati, ājñāyai cittamupasthāpayanti, na ca vyutkramya śāstṛśāsanādvartante. evaṃ khalvānanda śāstāraṃ śrāvakā mitratayā samudācaranti, no sapatnatayā.

tasmādiha māmānanda mitratayā samudācarata, mā sapatnatayā. tadvo bhaviṣyati dīrgharātraṃ hitāya sukhāya. nāhaṃ va ānanda tathā parākramiṣye yathā kumbhakāra āmaka āmakāmatre. nigṛhya nigṛhyāhamānanda vakṣyāmi, prohya prohyānanda vakṣyāmi. yaḥ sāraḥ sa sthāsyatīti.

idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmānānando bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.

mahāśūnyatāsūtraṃ niṣṭhitaṃ dvitīyam.

← mn121 
mn 
 mn123 →
Search
buddhism/mn/mn122.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51