Summary: Addressing Venerable Bhūmija, the Buddha confirms that spiritual fruit depends strictly on cultivating the correct path rather than making wishful aspirations. Through similes of pressing sand for oil, churning water for butter, and rubbing wet wood for fire, he proves that unwholesome methods yield nothing regardless of desire, whereas cultivating the Noble Eightfold Path inexorably yields liberation.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे शून्यतावर्गे भूमिजसूत्रं षष्ठम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्राजगृहे विहरति स्म वेणुवने कलन्दकनिवापे। अथ खल्वायुष्मान्भूमिजः पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय येन जयसेनस्य राजकुमारस्य निवेशनं तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य प्रज्ञप्त आसने न्यषदत्। अथ खलु जयसेनो राजकुमारो येनायुष्मान्भूमिजस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्यायुष्मता भूमिजेन सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु जयसेनो राजकुमार आयुष्मन्तं भूमिजमेतदवोचत् — सन्ति भो भूमिजैके श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — आशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। आशां चानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमायेति। इह भवतो भूमिजस्य शास्ता किंवादी किमाख्यायीति? न खलु म एतद्राजकुमार भगवतः संमुखं श्रुतं संमुखं प्रतिगृहीतम्। स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यद्भगवानेवं व्याकुर्यात् — आशां चेदपि कृत्वायोनिशो ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वायोनिशो ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। आशां चानाशां चेदपि कृत्वायोनिशो ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वायोनिशो ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। आशां चेदपि कृत्वा योनिशो ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा योनिशो ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। आशां चानाशां चेदपि कृत्वा योनिशो ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा योनिशो ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमायेति। न खलु मे तद्राजकुमार भगवतः संमुखं श्रुतं संमुखं प्रतिगृहीतम्। स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यद्भगवानेवं व्याकुर्यादिति। यदि खलु भवतो भूमिजस्य शास्तैवंवाद्येवमाख्यायी — अद्धा भवतो भूमिजस्य शास्ता सर्वेषामेव पृथक्श्रमणब्राह्मणानां मूर्धानं मन्य आहत्य तिष्ठतीति। अथ खलु जयसेनो राजकुमार आयुष्मन्तं भूमिजं स्वकेनैव स्थालीपाकेन पर्यविषत्।
अथ खल्वायुष्मान्भूमिजः पश्चाद्भक्तं पिण्डपातप्रतिक्रान्तो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खल्वायुष्मान्भूमिजो भगवन्तमेतदवोचत् — इहाहं भदन्त पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय येन जयसेनस्य राजकुमारस्य निवेशनं तेनोपसमक्रमिषम्। उपसङ्क्रम्य प्रज्ञप्त आसने न्यषदम्। अथ खलु भदन्त जयसेनो राजकुमारो येनाहं तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य मया सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु भदन्त जयसेनो राजकुमारो मामेतदवोचत् — सन्ति भो भूमिजैके श्रमणब्राह्मणा एवंवादिन एवंदृष्टयः — आशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) आशां चानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमायेति। इह भवतो भूमिजस्य शास्ता किंवादी किमाख्यायीति? एवमुक्तेऽहं भदन्त जयसेनं राजकुमारमेतदवोचम् — न खलु मे तद्राजकुमार भगवतः संमुखं श्रुतं संमुखं प्रतिगृहीतम्। स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यद्भगवानेवं व्याकुर्यात् — आशां चेदपि कृत्वायोनिशो ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वायोनिशो ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। आशां चानाशां चेदपि कृत्वायोनिशो ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वायोनिशो ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। आशां चेदपि कृत्वा योनिशो ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) आशां चानाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा योनिशो ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमायेति। न खलु मे तद्राजकुमार भगवतः संमुखं श्रुतं संमुखं प्रतिगृहीतम्। स्थानं च खल्वेतद्विद्यते यद्भगवानेवं व्याकुर्यादिति। यदि भवतो भूमिजस्य शास्तैवंवाद्येवमाख्यायी — अद्धा भवतो भूमिजस्य शास्ता सर्वेषामेव पृथक्श्रमणब्राह्मणानां मूर्धानं मन्य आहत्य तिष्ठतीति। कच्चिदहं भदन्तैवं पृष्ट एवं व्याकुर्वाण उक्तवादी चैव भगवतो भवामि, न च भगवन्तमभूतेनाभ्याचक्षे, धर्मस्य चानुधर्मं व्याकरोमि, न च कश्चित्सहधार्मिको वादानुवादो गर्ह्यं स्थानमागच्छतीति?
तद्ध त्वं भूमिजैवं पृष्ट एवं व्याकुर्वाण उक्तवादी चैव मे भवसि, न च मामभूतेनाभ्याचक्षे, धर्मस्य चानुधर्मं व्याकरोषि, न च कश्चित्सहधार्मिको वादानुवादो गर्ह्यं स्थानमागच्छति। ये हि केचिद्भूमिज श्रमणा वा ब्राह्मणा वा मिथ्यादृष्टयो मिथ्यासङ्कल्पा मिथ्यावाचो मिथ्याकर्मान्ता मिथ्याजीवा मिथ्याव्यायामा मिथ्यास्मृतयो मिथ्यासमाधयस्त आशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। आशां चानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? अयोनिर्ह्येषा भूमिज फलस्याधिगमाय।
तद्यथापि भूमिज पुरुषस्तैलार्थिकस्तैलगवेषी तैलपर्येषणं चरन्वालुकां द्रोण्यामाकीर्याद्भिः परिप्रोषं परिप्रोषं पीडयेत्। आशां चेदपि कृत्वा वालुकां द्रोण्यामाकीर्याद्भिः परिप्रोषं परिप्रोषं पीडयेदभव्यस्तैलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा वालुकां द्रोण्यामाकीर्याद्भिः परिप्रोषं परिप्रोषं पीडयेदभव्यस्तैलस्याधिगमाय। आशां चानाशां चेदपि कृत्वा वालुकां द्रोण्यामाकीर्याद्भिः परिप्रोषं परिप्रोषं पीडयेदभव्यस्तैलस्याधिगमाय। नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा वालुकां द्रोण्यामाकीर्याद्भिः परिप्रोषं परिप्रोषं पीडयेदभव्यस्तैलस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? अयोनिर्ह्येषा भूमिज तैलस्याधिगमाय। एवमेव खलु भूमिज ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वा मिथ्यादृष्टयो मिथ्यासङ्कल्पा मिथ्यावाचो मिथ्याकर्मान्ता मिथ्याजीवा मिथ्याव्यायामा मिथ्यास्मृतयो मिथ्यासमाधयस्त आशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। आशां चानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? अयोनिर्ह्येषा भूमिज फलस्याधिगमाय।
तद्यथापि भूमिज पुरुषः क्षीरार्थिकः क्षीरगवेषी क्षीरपर्येषणं चरन्गां तरुणवत्सां विषाणत आवृञ्ज्यात्। आशां चेदपि कृत्वा गां तरुणवत्सां विषाणत आवृञ्ज्यादभव्यः क्षीरस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) आशां चानाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा गां तरुणवत्सां विषाणत आवृञ्ज्यादभव्यः क्षीरस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? अयोनिर्ह्येषा भूमिज क्षीरस्याधिगमाय। एवमेव खलु भूमिज ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वा मिथ्यादृष्टयः (पूर्ववत्) मिथ्यासमाधयस्त आशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) आशां चानाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? अयोनिर्ह्येषा भूमिज फलस्याधिगमाय।
तद्यथापि भूमिज पुरुषो नवनीतार्थिको नवनीतगवेषी नवनीतपर्येषणं चरन्नपः कलश आसिच्य मन्थेनावृञ्ज्यात्। आशां चेदपि कृत्वापः कलश आसिच्य मन्थेनावृञ्ज्यादभव्यो नवनीतस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) आशां चानाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वापः कलश आसिच्य मन्थेनावृञ्ज्यादभव्यो नवनीतस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? अयोनिर्ह्येषा भूमिज नवनीतस्याधिगमाय। एवमेव खलु भूमिज ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वा मिथ्यादृष्टयः (पूर्ववत्) मिथ्यासमाधयस्त आशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) आशां चानाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? अयोनिर्ह्येषा भूमिज फलस्याधिगमाय।
तद्यथापि भूमिज पुरुषोऽग्न्यर्थिकोऽग्निगवेष्यग्निपर्येषणं चरन्नार्द्रं काष्ठं सस्नेहमुत्तरारणिमादायाभिमन्थेत्। आशां चेदपि कृत्वार्द्रं काष्ठं सस्नेहमुत्तरारणिमादायाभिमन्थेदभव्योऽग्नेरधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) आशां चानाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वार्द्रं काष्ठं सस्नेहमुत्तरारणिमादायाभिमन्थेदभव्योऽग्नेरधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? अयोनिर्ह्येषा भूमिजाग्नेरधिगमाय। एवमेव खलु भूमिज ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वा मिथ्यादृष्टयः (पूर्ववत्) मिथ्यासमाधयस्त आशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) आशां चानाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्त्यभव्याः फलस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? अयोनिर्ह्येषा भूमिज फलस्याधिगमाय। ये हि केचिद्भूमिज श्रमणा वा ब्राह्मणा वा सम्यग्दृष्टयः सम्यक्सङ्कल्पाः सम्यग्वाचः सम्यक्कर्मान्ताः सम्यगाजीवाः सम्यग्व्यायामाः सम्यक्स्मृतयः सम्यक्समाधयस्त आशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। आशां चानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? योनिर्ह्येषा भूमिज फलस्याधिगमाय।
तद्यथापि भूमिज पुरुषस्तैलार्थिकस्तैलगवेषी तैलपर्येषणं चरंस्तिलपिष्टं द्रोण्यामाकीर्याद्भिः परिप्रोषं परिप्रोषं पीडयेत्। आशां चेदपि कृत्वा तिलपिष्टं द्रोण्यामाकीर्याद्भिः परिप्रोषं परिप्रोषं पीडयेद्भव्यस्तैलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) आशां चानाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा तिलपिष्टं द्रोण्यामाकीर्याद्भिः परिप्रोषं परिप्रोषं पीडयेद्भव्यस्तैलस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? योनिर्ह्येषा भूमिज तैलस्याधिगमाय। एवमेव खलु भूमिज ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वा सम्यग्दृष्टयः (पूर्ववत्) सम्यक्समाधयस्त आशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) आशां चानाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? योनिर्ह्येषा भूमिज फलस्याधिगमाय।
तद्यथापि भूमिज पुरुषः क्षीरार्थिकः क्षीरगवेषी क्षीरपर्येषणं चरन्गां तरुणवत्सां स्तनत आवृञ्ज्यात्। आशां चेदपि कृत्वा गां तरुणवत्सां स्तनत आवृञ्ज्याद्भव्यः क्षीरस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) आशां चानाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा गां तरुणवत्सां स्तनत आवृञ्ज्याद्भव्यः क्षीरस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? योनिर्ह्येषा भूमिज क्षीरस्याधिगमाय। एवमेव खलु भूमिज ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वा सम्यग्दृष्टयः (पूर्ववत्) सम्यक्समाधयस्त आशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) अनाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) आशां चानाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? योनिर्ह्येषा भूमिज फलस्याधिगमाय।
तद्यथापि भूमिज पुरुषो नवनीतार्थिको नवनीतगवेषी नवनीतपर्येषणं चरन्दधि कलश आसिच्य मन्थेनावृञ्ज्यात्। आशां चेदपि कृत्वा दधि कलश आसिच्य मन्थेनावृञ्ज्याद्भव्यो नवनीतस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) आशां चानाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा दधि कलश आसिच्य मन्थेनावृञ्ज्याद्भव्यो नवनीतस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? योनिर्ह्येषा भूमिज नवनीतस्याधिगमाय। एवमेव खलु भूमिज ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वा सम्यग्दृष्टयः (पूर्ववत्) सम्यक्समाधयस्त आशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) आशां चानाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? योनिर्ह्येषा भूमिज फलस्याधिगमाय।
तद्यथापि भूमिज पुरुषोऽग्न्यर्थिकोऽग्निगवेष्यग्निपर्येषणं चरञ्शुष्कं काष्ठं निःस्नेहमुत्तरारणिमादायाभिमन्थेत्। आशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) अनाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) आशां चानाशां चेदपि कृत्वा (पूर्ववत्) नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा शुष्कं काष्ठं निःस्नेहमुत्तरारणिमादायाभिमन्थेद्भव्योऽग्नेरधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? योनिर्ह्येषा भूमिजाग्नेरधिगमाय। एवमेव खलु भूमिज ये हि केचिच्छ्रमणा वा ब्राह्मणा वा सम्यग्दृष्टयः (पूर्ववत्) सम्यक्समाधयस्त आशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। अनाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। आशां चानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। नैवाशां नानाशां चेदपि कृत्वा ब्रह्मचर्यं चरन्ति भव्याः फलस्याधिगमाय। तत्कस्य हेतोः? योनिर्ह्येषा भूमिज फलस्याधिगमाय।
यदि खलु त्वां भूमिज जयसेनस्य राजकुमारस्येमाश्चतस्र उपमाः प्रतिभायासुः — अनाश्चर्यं ते जयसेनो राजकुमारः प्रसीदेत्, प्रसन्नश्च ते प्रसन्नाकारं कुर्यादिति। कुतः पुनर्मां भदन्त जयसेनस्य राजकुमारस्येमाश्चतस्र उपमाः प्रतिभास्यन्त्यनाश्चर्याः पूर्वमश्रुतपूर्वास्तद्यथापि भगवन्तमिति?
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना आयुष्मान्भूमिजो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।
भूमिजसूत्रं निष्ठितं षष्ठम्।
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe śūnyatāvarge bhūmijasūtraṃ ṣaṣṭham
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe. atha khalvāyuṣmānbhūmijaḥ pūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya yena jayasenasya rājakumārasya niveśanaṃ tenopasamakramīt. upasaṅkramya prajñapta āsane nyaṣadat. atha khalu jayaseno rājakumāro yenāyuṣmānbhūmijastenopasamakramīt. upasaṅkramyāyuṣmatā bhūmijena sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu jayaseno rājakumāra āyuṣmantaṃ bhūmijametadavocat — santi bho bhūmijaike śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — āśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāyeti. iha bhavato bhūmijasya śāstā kiṃvādī kimākhyāyīti? na khalu ma etadrājakumāra bhagavataḥ saṃmukhaṃ śrutaṃ saṃmukhaṃ pratigṛhītam. sthānaṃ ca khalvetadvidyate yadbhagavānevaṃ vyākuryāt — āśāṃ cedapi kṛtvāyoniśo brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvāyoniśo brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvāyoniśo brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvāyoniśo brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. āśāṃ cedapi kṛtvā yoniśo brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā yoniśo brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā yoniśo brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā yoniśo brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāyeti. na khalu me tadrājakumāra bhagavataḥ saṃmukhaṃ śrutaṃ saṃmukhaṃ pratigṛhītam. sthānaṃ ca khalvetadvidyate yadbhagavānevaṃ vyākuryāditi. yadi khalu bhavato bhūmijasya śāstaivaṃvādyevamākhyāyī — addhā bhavato bhūmijasya śāstā sarveṣāmeva pṛthakśramaṇabrāhmaṇānāṃ mūrdhānaṃ manya āhatya tiṣṭhatīti. atha khalu jayaseno rājakumāra āyuṣmantaṃ bhūmijaṃ svakenaiva sthālīpākena paryaviṣat.
atha khalvāyuṣmānbhūmijaḥ paścādbhaktaṃ piṇḍapātapratikrānto yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalvāyuṣmānbhūmijo bhagavantametadavocat — ihāhaṃ bhadanta pūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya yena jayasenasya rājakumārasya niveśanaṃ tenopasamakramiṣam. upasaṅkramya prajñapta āsane nyaṣadam. atha khalu bhadanta jayaseno rājakumāro yenāhaṃ tenopasamakramīt. upasaṅkramya mayā sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu bhadanta jayaseno rājakumāro māmetadavocat — santi bho bhūmijaike śramaṇabrāhmaṇā evaṃvādina evaṃdṛṣṭayaḥ — āśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāyeti. iha bhavato bhūmijasya śāstā kiṃvādī kimākhyāyīti? evamukte'haṃ bhadanta jayasenaṃ rājakumārametadavocam — na khalu me tadrājakumāra bhagavataḥ saṃmukhaṃ śrutaṃ saṃmukhaṃ pratigṛhītam. sthānaṃ ca khalvetadvidyate yadbhagavānevaṃ vyākuryāt — āśāṃ cedapi kṛtvāyoniśo brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvāyoniśo brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvāyoniśo brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvāyoniśo brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. āśāṃ cedapi kṛtvā yoniśo brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā yoniśo brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāyeti. na khalu me tadrājakumāra bhagavataḥ saṃmukhaṃ śrutaṃ saṃmukhaṃ pratigṛhītam. sthānaṃ ca khalvetadvidyate yadbhagavānevaṃ vyākuryāditi. yadi bhavato bhūmijasya śāstaivaṃvādyevamākhyāyī — addhā bhavato bhūmijasya śāstā sarveṣāmeva pṛthakśramaṇabrāhmaṇānāṃ mūrdhānaṃ manya āhatya tiṣṭhatīti. kaccidahaṃ bhadantaivaṃ pṛṣṭa evaṃ vyākurvāṇa uktavādī caiva bhagavato bhavāmi, na ca bhagavantamabhūtenābhyācakṣe, dharmasya cānudharmaṃ vyākaromi, na ca kaścitsahadhārmiko vādānuvādo garhyaṃ sthānamāgacchatīti?
taddha tvaṃ bhūmijaivaṃ pṛṣṭa evaṃ vyākurvāṇa uktavādī caiva me bhavasi, na ca māmabhūtenābhyācakṣe, dharmasya cānudharmaṃ vyākaroṣi, na ca kaścitsahadhārmiko vādānuvādo garhyaṃ sthānamāgacchati. ye hi kecidbhūmija śramaṇā vā brāhmaṇā vā mithyādṛṣṭayo mithyāsaṅkalpā mithyāvāco mithyākarmāntā mithyājīvā mithyāvyāyāmā mithyāsmṛtayo mithyāsamādhayasta āśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? ayonirhyeṣā bhūmija phalasyādhigamāya.
tadyathāpi bhūmija puruṣastailārthikastailagaveṣī tailaparyeṣaṇaṃ caranvālukāṃ droṇyāmākīryādbhiḥ pariproṣaṃ pariproṣaṃ pīḍayet. āśāṃ cedapi kṛtvā vālukāṃ droṇyāmākīryādbhiḥ pariproṣaṃ pariproṣaṃ pīḍayedabhavyastailasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā vālukāṃ droṇyāmākīryādbhiḥ pariproṣaṃ pariproṣaṃ pīḍayedabhavyastailasyādhigamāya. āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā vālukāṃ droṇyāmākīryādbhiḥ pariproṣaṃ pariproṣaṃ pīḍayedabhavyastailasyādhigamāya. naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā vālukāṃ droṇyāmākīryādbhiḥ pariproṣaṃ pariproṣaṃ pīḍayedabhavyastailasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? ayonirhyeṣā bhūmija tailasyādhigamāya. evameva khalu bhūmija ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vā mithyādṛṣṭayo mithyāsaṅkalpā mithyāvāco mithyākarmāntā mithyājīvā mithyāvyāyāmā mithyāsmṛtayo mithyāsamādhayasta āśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? ayonirhyeṣā bhūmija phalasyādhigamāya.
tadyathāpi bhūmija puruṣaḥ kṣīrārthikaḥ kṣīragaveṣī kṣīraparyeṣaṇaṃ carangāṃ taruṇavatsāṃ viṣāṇata āvṛñjyāt. āśāṃ cedapi kṛtvā gāṃ taruṇavatsāṃ viṣāṇata āvṛñjyādabhavyaḥ kṣīrasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā gāṃ taruṇavatsāṃ viṣāṇata āvṛñjyādabhavyaḥ kṣīrasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? ayonirhyeṣā bhūmija kṣīrasyādhigamāya. evameva khalu bhūmija ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vā mithyādṛṣṭayaḥ (pūrvavat) mithyāsamādhayasta āśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? ayonirhyeṣā bhūmija phalasyādhigamāya.
tadyathāpi bhūmija puruṣo navanītārthiko navanītagaveṣī navanītaparyeṣaṇaṃ carannapaḥ kalaśa āsicya manthenāvṛñjyāt. āśāṃ cedapi kṛtvāpaḥ kalaśa āsicya manthenāvṛñjyādabhavyo navanītasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvāpaḥ kalaśa āsicya manthenāvṛñjyādabhavyo navanītasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? ayonirhyeṣā bhūmija navanītasyādhigamāya. evameva khalu bhūmija ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vā mithyādṛṣṭayaḥ (pūrvavat) mithyāsamādhayasta āśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? ayonirhyeṣā bhūmija phalasyādhigamāya.
tadyathāpi bhūmija puruṣo'gnyarthiko'gnigaveṣyagniparyeṣaṇaṃ carannārdraṃ kāṣṭhaṃ sasnehamuttarāraṇimādāyābhimanthet. āśāṃ cedapi kṛtvārdraṃ kāṣṭhaṃ sasnehamuttarāraṇimādāyābhimanthedabhavyo'gneradhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvārdraṃ kāṣṭhaṃ sasnehamuttarāraṇimādāyābhimanthedabhavyo'gneradhigamāya. tatkasya hetoḥ? ayonirhyeṣā bhūmijāgneradhigamāya. evameva khalu bhūmija ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vā mithyādṛṣṭayaḥ (pūrvavat) mithyāsamādhayasta āśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ carantyabhavyāḥ phalasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? ayonirhyeṣā bhūmija phalasyādhigamāya. ye hi kecidbhūmija śramaṇā vā brāhmaṇā vā samyagdṛṣṭayaḥ samyaksaṅkalpāḥ samyagvācaḥ samyakkarmāntāḥ samyagājīvāḥ samyagvyāyāmāḥ samyaksmṛtayaḥ samyaksamādhayasta āśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? yonirhyeṣā bhūmija phalasyādhigamāya.
tadyathāpi bhūmija puruṣastailārthikastailagaveṣī tailaparyeṣaṇaṃ caraṃstilapiṣṭaṃ droṇyāmākīryādbhiḥ pariproṣaṃ pariproṣaṃ pīḍayet. āśāṃ cedapi kṛtvā tilapiṣṭaṃ droṇyāmākīryādbhiḥ pariproṣaṃ pariproṣaṃ pīḍayedbhavyastailasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā tilapiṣṭaṃ droṇyāmākīryādbhiḥ pariproṣaṃ pariproṣaṃ pīḍayedbhavyastailasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? yonirhyeṣā bhūmija tailasyādhigamāya. evameva khalu bhūmija ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vā samyagdṛṣṭayaḥ (pūrvavat) samyaksamādhayasta āśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? yonirhyeṣā bhūmija phalasyādhigamāya.
tadyathāpi bhūmija puruṣaḥ kṣīrārthikaḥ kṣīragaveṣī kṣīraparyeṣaṇaṃ carangāṃ taruṇavatsāṃ stanata āvṛñjyāt. āśāṃ cedapi kṛtvā gāṃ taruṇavatsāṃ stanata āvṛñjyādbhavyaḥ kṣīrasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā gāṃ taruṇavatsāṃ stanata āvṛñjyādbhavyaḥ kṣīrasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? yonirhyeṣā bhūmija kṣīrasyādhigamāya. evameva khalu bhūmija ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vā samyagdṛṣṭayaḥ (pūrvavat) samyaksamādhayasta āśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) anāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? yonirhyeṣā bhūmija phalasyādhigamāya.
tadyathāpi bhūmija puruṣo navanītārthiko navanītagaveṣī navanītaparyeṣaṇaṃ carandadhi kalaśa āsicya manthenāvṛñjyāt. āśāṃ cedapi kṛtvā dadhi kalaśa āsicya manthenāvṛñjyādbhavyo navanītasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā dadhi kalaśa āsicya manthenāvṛñjyādbhavyo navanītasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? yonirhyeṣā bhūmija navanītasyādhigamāya. evameva khalu bhūmija ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vā samyagdṛṣṭayaḥ (pūrvavat) samyaksamādhayasta āśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? yonirhyeṣā bhūmija phalasyādhigamāya.
tadyathāpi bhūmija puruṣo'gnyarthiko'gnigaveṣyagniparyeṣaṇaṃ carañśuṣkaṃ kāṣṭhaṃ niḥsnehamuttarāraṇimādāyābhimanthet. āśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) anāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā (pūrvavat) naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā śuṣkaṃ kāṣṭhaṃ niḥsnehamuttarāraṇimādāyābhimanthedbhavyo'gneradhigamāya. tatkasya hetoḥ? yonirhyeṣā bhūmijāgneradhigamāya. evameva khalu bhūmija ye hi kecicchramaṇā vā brāhmaṇā vā samyagdṛṣṭayaḥ (pūrvavat) samyaksamādhayasta āśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. anāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. āśāṃ cānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. naivāśāṃ nānāśāṃ cedapi kṛtvā brahmacaryaṃ caranti bhavyāḥ phalasyādhigamāya. tatkasya hetoḥ? yonirhyeṣā bhūmija phalasyādhigamāya.
yadi khalu tvāṃ bhūmija jayasenasya rājakumārasyemāścatasra upamāḥ pratibhāyāsuḥ — anāścaryaṃ te jayaseno rājakumāraḥ prasīdet, prasannaśca te prasannākāraṃ kuryāditi. kutaḥ punarmāṃ bhadanta jayasenasya rājakumārasyemāścatasra upamāḥ pratibhāsyantyanāścaryāḥ pūrvamaśrutapūrvāstadyathāpi bhagavantamiti?
idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmānbhūmijo bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.
bhūmijasūtraṃ niṣṭhitaṃ ṣaṣṭham.