You are here: Home » buddhism » mn » mn127
← mn126 
 mn128 →

MN127 anuruddhasūtram

Summary: Venerable Aniruddha clarifies the technical distinction between the immeasurable liberation of mind—realized through radiating boundless love across all directions—and the exalted liberation of mind, achieved by extending concentrated mental radiance over specific spatial areas. He details the luminous celestial realms corresponding to these meditative absorptions, elucidating how mental purity governs rebirth among the radiant gods.

मध्यमनिकाय उपरिपञ्चाशत्पाठे शून्यतावर्गेऽनुरुद्धसूत्रं सप्तमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। अथ खलु पञ्चकङ्गः स्थपतिरन्यतरं पुरुषमामामन्त्रयत — एहि त्वमम्भो पुरुष, येनायुष्माननुरुद्धस्तेनोपसङ्क्राम, उपसङ्क्रम्य मम वचनेनायुष्मतोऽनुरुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दस्व — पञ्चकङ्गो भदन्त स्थपतिरायुष्मतोऽनुरुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दत इति, एवञ्च वद — अधिवासयतु किल भदन्तायुष्माननुरुद्धः पञ्चकङ्गस्य स्थपतेः श्वस्तनायात्मचतुर्थो भक्तम्, येन च किल भदन्तायुष्माननुरुद्धः प्रगेतरामेवागच्छेत्, पञ्चकङ्गो भदन्त स्थपतिर्बहुकृत्यो बहुकरणीयो राजकरणीयेनेति। एवं भदन्तेति खलु स पुरुषः पञ्चकङ्गाय स्थपतये प्रतिश्रुत्य येनायुष्माननुरुद्धस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्यायुष्मन्तमनुरुद्धमभिवाद्यैकान्ते न्यसदत्। एकान्ते निषण्णः खलु स पुरुष आयुष्मन्तमनुरुद्धमेतदवोचत् — पञ्चकङ्गो भदन्त स्थपतिरायुष्मतोऽनुरुद्धस्य पादौ शिरसा वन्दते, एवञ्च वदति — अधिवासयतु किल भदन्तायुष्माननुरुद्धः पञ्चकङ्गस्य स्थपतेः श्वस्तनायात्मचतुर्थो भक्तम्, येन च किल भदन्तायुष्माननुरुद्धः प्रगेतरामेवागच्छेत्, पञ्चकङ्गो भदन्त स्थपतिर्बहुकृत्यो बहुकरणीयो राजकरणीयेनेति। अध्यवीवसत्खल्वायुष्माननुरुद्धस्तूष्णीम्भावेन।

अथ खल्वायुष्माननुरुद्धस्तस्या रात्रेरत्ययेन पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय येन पञ्चकङ्गस्य स्थपतेर्निवेशनं तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य प्रज्ञप्त आसने न्यसदत्। अथ खलु पञ्चकङ्गः स्थपतिरायुष्मन्तमनुरुद्धं प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन स्वहस्तेन समतीतृपत्सम्प्रावीवरच्च। अथ खलु पञ्चकङ्गः स्थपतिरायुष्मत्यनुरुद्धे भुक्तवत्यवनीतपात्रपाणावन्यतरन्नीचमासनं गृहीत्वैकान्ते न्यसदत्। एकान्ते निषण्णः खलु पञ्चकङ्गः स्थपतिरायुष्मन्तमनुरुद्धमेतदवोचत् —

इह मां भदन्त स्थविरा भिक्षव उपसङ्क्रम्यैवमाहुः — अप्रमाणां गृहपते चेतोविमुक्तिं भावयेति। एके स्थविरा एवमाहुः — महद्गतां गृहपते चेतोविमुक्तिं भावयेति। या चेयं भदन्ताप्रमाणा चेतोविमुक्तिर्या च महद्गता चेतोविमुक्तिः — इमौ धर्मौ नानार्थौ चैव नानाव्यञ्जनौ च, उताहो एकार्थौ व्यञ्जनमेव नानेति? तेन हि गृहपते त्वामेवात्र प्रतिभातु, अप्रश्नकन्त इतो भविष्यतीति। मम खलु भदन्तैवं भवति — या चेयमप्रमाणा चेतोविमुक्तिर्या च महद्गता चेतोविमुक्तिरिमौ धर्मावेकार्थौ व्यञ्जनमेव नानेति। या चेयं गृहपतेऽप्रमाणा चेतोविमुक्तिर्या च महद्गता चेतोविमुक्तिरिमौ धर्मौ नानार्थौ चैव नानाव्यञ्जनौ च। तदनेनाप्येतद्गृहपते पर्यायेण वेदितव्यं यथेमौ धर्मौ नानार्थौ चैव नानाव्यञ्जनौ च।

कतमा च गृहपतेऽप्रमाणा चेतोविमुक्तिः? इह गृहपते भिक्षुर्मैत्रीसहगतेन चेतसैकां दिशं स्फुरित्वा विहरति, तथा द्वितीयां तथा तृतीयां तथा चतुर्थीम्, इत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक्सर्वतः सर्वात्मतया सर्ववन्तं लोकं मैत्रीसहगतेन चेतसा विपुलेन महद्गतेनाप्रमाणेनावैरेणाव्याबाधेन स्फुरित्वा विहरति। करुणासहगतेन चेतसा (पूर्ववत्) मुदितासहगतेन चेतसा (पूर्ववत्) उपेक्षासहगतेन चेतसैकां दिशं स्फुरित्वा विहरति, तथा द्वितीयां तथा तृतीयां तथा चतुर्थीम्, इत्यूर्ध्वमधस्तिर्यक्सर्वतः सर्वात्मतया सर्ववन्तं लोकमुपेक्षासहगतेन चेतसा विपुलेन महद्गतेनाप्रमाणेनावैरेणाव्याबाधेन स्फुरित्वा विहरति। इयमुच्यते गृहपतेऽप्रमाणा चेतोविमुक्तिः।

कतमा च गृहपते महद्गता चेतोविमुक्तिः? इह गृहपते भिक्षुर्यावदेकं वृक्षमूलं महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। इयमुच्यते गृहपते महद्गता चेतोविमुक्तिः। इह पुनर्गृहपते भिक्षुर्यावद्द्वे वा त्रीणि वा वृक्षमूलानि महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। इयमप्युच्यते गृहपते महद्गता चेतोविमुक्तिः। इह पुनर्गृहपते भिक्षुर्यावदेकं ग्रामक्षेत्रं महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। इयमप्युच्यते गृहपते महद्गता चेतोविमुक्तिः। इह पुनर्गृहपते भिक्षुर्यावद्द्वे वा त्रीणि वा ग्रामक्षेत्राणि महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। इयमप्युच्यते गृहपते महद्गता चेतोविमुक्तिः। इह पुनर्गृहपते भिक्षुर्यावदेकं महाराज्यं महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। इयमप्युच्यते गृहपते महद्गता चेतोविमुक्तिः। इह पुनर्गृहपते भिक्षुर्यावद्द्वे वा त्रीणि वा महाराज्यानि महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। इयमप्युच्यते गृहपते महद्गता चेतोविमुक्तिः। इह पुनर्गृहपते भिक्षुर्यावत्समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। इयमप्युच्यते गृहपते महद्गता चेतोविमुक्तिः। अनेन खल्वेतद्गृहपते पर्यायेण वेदितव्यं यथेमौ धर्मौ नानार्थौ चैव नानाव्यञ्जनौ च।

चतस्रः खल्विमा गृहपते भवोपपत्तयः। कतमाश्चतस्रः? इह गृहपते कश्चित्परीत्ताभा इति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। स कायस्य भेदात्परं मरणात्परीत्ताभानां देवानां सभागतामुपपद्यते। इह पुनर्गृहपते कश्चिदप्रमाणाभा इति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। स कायस्य भेदात्परं मरणादप्रमाणाभानां देवानां सभागतामुपपद्यते। इह पुनर्गृहपते कश्चित्सङ्क्लिष्टाभा इति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। स कायस्य भेदात्परं मरणात्सङ्क्लिष्टाभानां देवानां सभागतामुपपद्यते। इह पुनर्गृहपते कश्चित्परिशुद्धाभा इति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति। स कायस्य भेदात्परं मरणात्परिशुद्धाभानां देवानां सभागतामुपपद्यते। इमाः खलु गृहपते चतस्रो भवोपपत्तयः।

भवति खलु स गृहपते समयो यत्ता देवता एकध्यं सन्निपतन्ति, तासामेकध्यं सन्निपतितानां वर्णनानात्वम् हि खलु प्रज्ञायते नो चाभानानात्वम्। तद्यथापि गृहपते पुरुषः सम्बहुलांस्तैलप्रदीपानेकं गृहं प्रवेशयेत्, तेषामेकं गृहं प्रवेशितानामर्चिर्नानात्वम् हि खलु प्रज्ञायेत नो चाभानानात्वम् — एवमेव खलु गृहपते भवति खलु स समयो यत्ता देवता एकध्यं सन्निपतन्ति, तासामेकध्यं सन्निपतितानां वर्णनानात्वम् हि खलु प्रज्ञायते नो चाभानानात्वम्।

भवति खलु स गृहपते समयो यत्ता देवतास्ततो विप्रक्रामन्ति, तासां ततो विप्रक्रामन्तीनां वर्णनानात्वञ्चैव प्रज्ञायत आभानानात्वञ्च। तद्यथापि गृहपते पुरुषस्तान्सम्बहुलांस्तैलप्रदीपांस्तस्माद्गृहान्निर्हरेत्, तेषां ततो निर्हृतानामर्चिर्नानात्वञ्चैव प्रज्ञायेताभानानात्वञ्च — एवमेव खलु गृहपते भवति खलु स समयो यत्ता देवतास्ततो विप्रक्रामन्ति, तासां ततो विप्रक्रामन्तीनां वर्णनानात्वञ्चैव प्रज्ञायत आभानानात्वञ्च।

न खलु गृहपते तासां देवतानामेवं भवति — इदमस्माकं नित्यमिति वा ध्रुवमिति वा शाश्वतमिति वा, अपि च यत्र यत्रैव ता देवता अभिनिविशन्ते तत्र तत्रैव ता देवता अभिरमन्ते। तद्यथापि गृहपते मक्षिकाणां काचेन वा पिटकेन वा ह्रियमाणानां नैवं भवति — इदमस्माकं नित्यमिति वा ध्रुवमिति वा शाश्वतमिति वा, अपि च यत्र यत्रैव ता मक्षिका अभिनिविशन्ते तत्र तत्रैव ता मक्षिका अभिरमन्ते — एवमेव खलु गृहपते तासां देवतानां नैवं भवति — इदमस्माकं नित्यमिति वा ध्रुवमिति वा शाश्वतमिति वा, अपि च यत्र यत्रैव ता देवता अभिनिविशन्ते तत्र तत्रैव ता देवता अभिरमन्त इति।

एवमुक्तेऽथायुष्मान्सभ्यः कात्यायन आयुष्मन्तमनुरुद्धमेतदवोचत् — साधु भदन्तानुरुद्ध! अस्ति च मेऽत्रोत्तरं प्रतिप्रष्टव्यम्। यास्ता भदन्त देवता आभाः सर्वास्ताः परीत्ताभा उताहो सन्त्यत्र काश्चिद्देवता अप्रमाणाभा इति? तदङ्गेन खल्वायुष्मन्कात्यायन सन्त्यत्र काश्चिद्देवताः परीत्ताभाः, सन्ति पुनरत्र काश्चिद्देवता अप्रमाणाभा इति। को नु खलु भदन्तानुरुद्ध हेतुः कः प्रत्ययो येन तासां देवतानामेकं देवनिकायमुपपन्नानां सन्त्यत्र काश्चिद्देवताः परीत्ताभाः, सन्ति पुनरत्र काश्चिद्देवता अप्रमाणाभा इति?

तेन ह्यायुष्मन्कात्यायन त्वामेवात्र प्रतिप्रक्ष्यामि, यथा ते क्षमेत तथा तद्व्याकुर्याः। तत्किं मन्यस आयुष्मन्कात्यायन, योऽयं भिक्षुर्यावदेकं वृक्षमूलं महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति, यश्चायं भिक्षुर्यावद्द्वे वा त्रीणि वा वृक्षमूलानि महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति — अनयोरुभयोश्चित्तभावनयोः कतरा चित्तभावना महद्गततरेति? योऽयं भदन्त भिक्षुर्यावद्द्वे वा त्रीणि वा वृक्षमूलानि महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति — इयमनयोरुभयोश्चित्तभावनयोर्महद्गततरेति।

तत्किं मन्यस आयुष्मन्कात्यायन, योऽयं भिक्षुर्यावद्द्वे वा त्रीणि वा वृक्षमूलानि महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति, यश्चायं भिक्षुर्यावदेकं ग्रामक्षेत्रं महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति — अनयोरुभयोश्चित्तभावनयोः कतरा चित्तभावना महद्गततरेति? योऽयं भदन्त भिक्षुर्यावदेकं ग्रामक्षेत्रं महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति — इयमनयोरुभयोश्चित्तभावनयोर्महद्गततरेति।

तत्किं मन्यस आयुष्मन्कात्यायन, योऽयं भिक्षुर्यावदेकं ग्रामक्षेत्रं महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति, यश्चायं भिक्षुर्यावद्द्वे वा त्रीणि वा ग्रामक्षेत्राणि महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति — अनयोरुभयोश्चित्तभावनयोः कतरा चित्तभावना महद्गततरेति? योऽयं भदन्त भिक्षुर्यावद्द्वे वा त्रीणि वा ग्रामक्षेत्राणि महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति — इयमनयोरुभयोश्चित्तभावनयोर्महद्गततरेति।

तत्किं मन्यस आयुष्मन्कात्यायन, योऽयं भिक्षुर्यावद्द्वे वा त्रीणि वा ग्रामक्षेत्राणि महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति, यश्चायं भिक्षुर्यावदेकं महाराज्यं महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति — अनयोरुभयोश्चित्तभावनयोः कतरा चित्तभावना महद्गततरेति? योऽयं भदन्त भिक्षुर्यावदेकं महाराज्यं महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति — इयमनयोरुभयोश्चित्तभावनयोर्महद्गततरेति।

तत्किं मन्यस आयुष्मन्कात्यायन, योऽयं भिक्षुर्यावदेकं महाराज्यं महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति, यश्चायं भिक्षुर्यावद्द्वे वा त्रीणि वा महाराज्यानि महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति — अनयोरुभयोश्चित्तभावनयोः कतरा चित्तभावना महद्गततरेति? योऽयं भदन्त भिक्षुर्यावद्द्वे वा त्रीणि वा महाराज्यानि महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति — इयमनयोरुभयोश्चित्तभावनयोर्महद्गततरेति।

तत्किं मन्यस आयुष्मन्कात्यायन, योऽयं भिक्षुर्यावद्द्वे वा त्रीणि वा महाराज्यानि महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति, यश्चायं भिक्षुर्यावत्समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति — अनयोरुभयोश्चित्तभावनयोः कतरा चित्तभावना महद्गततरेति? योऽयं भदन्त भिक्षुर्यावत्समुद्रपर्यन्तां पृथिवीं महद्गतमिति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति — इयमनयोरुभयोश्चित्तभावनयोर्महद्गततरेति। अयं खल्वायुष्मन्कात्यायन हेतुरयं प्रत्ययो येन तासां देवतानामेकं देवनिकायमुपपन्नानां सन्त्यत्र काश्चिद्देवताः परीत्ताभाः, सन्ति पुनरत्र काश्चिद्देवता अप्रमाणाभा इति।

साधु भदन्तानुरुद्ध! अस्ति च मेऽत्रोत्तरं प्रतिप्रष्टव्यम्। यावत्यो भदन्त देवता आभाः सर्वास्ताः सङ्क्लिष्टाभा उताहो सन्त्यत्र काश्चिद्देवताः परिशुद्धाभा इति? तदङ्गेन खल्वायुष्मन्कात्यायन सन्त्यत्र काश्चिद्देवताः सङ्क्लिष्टाभाः, सन्ति पुनरत्र काश्चिद्देवताः परिशुद्धाभा इति। को नु खलु भदन्तानुरुद्ध हेतुः कः प्रत्ययो येन तासां देवतानामेकं देवनिकायमुपपन्नानां सन्त्यत्र काश्चिद्देवताः सङ्क्लिष्टाभाः, सन्ति पुनरत्र काश्चिद्देवताः परिशुद्धाभा इति?

तेन ह्यायुष्मन्कात्यायनोपमान्ते करिष्यामि, उपमयापीहैके विज्ञाः पुरुषा भाषितस्यार्थमाजानन्ति। तद्यथाप्यायुष्मन्कात्यायन तैलप्रदीपस्य ज्वलतस्तैलमप्यपरिशुद्धं वर्तिरप्यपरिशुद्धा, स तैलस्याप्यपरिशुद्धत्वाद्वर्त्या अप्यपरिशुद्धत्वादन्धान्धमिव ज्वलति — एवमेव खल्वायुष्मन्कात्यायनेह कश्चिद्भिक्षुः सङ्क्लिष्टाभा इति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति, तस्य कायदौष्ठुल्यमपि न सुप्रतिप्रस्रब्धं भवति, स्त्यानमिद्धमपि न सुसमुद्धृतं भवति, औद्धत्यकौकृत्यमपि न सुप्रतिविनीतं भवति। स कायदौष्ठुल्यस्यापि न सुप्रतिप्रस्रब्धत्वात्स्त्यानमिद्धस्यापि न सुसमुद्धृतत्वादौद्धत्यकौकृत्यस्यापि न सुप्रतिविनीतत्वादन्धान्धमिव ध्यायति। स कायस्य भेदात्परं मरणात्सङ्क्लिष्टाभानां देवानां सभागतामुपपद्यते। तद्यथाप्यायुष्मन्कात्यायन तैलप्रदीपस्य ज्वलतस्तैलमपि परिशुद्धं वर्तिरपि परिशुद्धा, स तैलस्यापि परिशुद्धत्वाद्वर्त्या अपि परिशुद्धत्वान्नान्धान्धमिव ज्वलति — एवमेव खल्वायुष्मन्कात्यायनेह कश्चिद्भिक्षुः परिशुद्धाभा इति स्फुरित्वाधिमुच्य विहरति, तस्य कायदौष्ठुल्यमपि सुप्रतिप्रस्रब्धं भवति, स्त्यानमिद्धमपि सुसमुद्धृतं भवति, औद्धत्यकौकृत्यमपि सुप्रतिविनीतं भवति। स कायदौष्ठुल्यस्यापि सुप्रतिप्रस्रब्धत्वात्स्त्यानमिद्धस्यापि सुसमुद्धृतत्वादौद्धत्यकौकृत्यस्यापि सुप्रतिविनीतत्वान्नान्धान्धमिव ध्यायति। स कायस्य भेदात्परं मरणात्परिशुद्धाभानां देवानां सभागतामुपपद्यते। अयं खल्वायुष्मन्कात्यायन हेतुरयं प्रत्ययो येन तासां देवतानामेकं देवनिकायमुपपन्नानां सन्त्यत्र काश्चिद्देवताः सङ्क्लिष्टाभाः, सन्ति पुनरत्र काश्चिद्देवताः परिशुद्धाभा इति।

एवमुक्त आयुष्मान्सभ्यः कात्यायन आयुष्मन्तमनुरुद्धमेतदवोचत् — साधु भदन्तानुरुद्ध! न भदन्तायुष्माननुरुद्ध एवमाह — एवं मया श्रुतमिति वा, एवमर्हति भवितुमिति वा, अथ च पुनर्भदन्तायुष्माननुरुद्ध एवमपि ता देवता इत्यपि ता देवता इत्येव भाषते। तस्य मम भदन्तैवं भवति — अद्धायुष्मतानुरुद्धेन ताभिर्देवताभिः सार्धं सन्न्युषितपूर्वञ्चैव सँल्लपितपूर्वञ्च साकथ्या च समापन्नपूर्वेति। अद्धा खल्वियमायुष्मन्कात्यायनासद्योपनीय वाग्भाषिता, अपि च तेऽहं व्याकरिष्यामि — दीर्घरात्रं खलु मयायुष्मन्कात्यायन ताभिर्देवताभिः सार्धं सन्न्युषितपूर्वञ्चैव सँल्लपितपूर्वञ्च साकथ्या च समापन्नपूर्वेति।

एवमुक्त आयुष्मान्सभ्यः कात्यायनः पञ्चकङ्गं स्थपतिमेतदवोचत् — लाभास्ते गृहपते सुलब्धन्ते गृहपते, यत्त्वञ्चैव तं काङ्क्षाधर्मं प्राहासीः, वयञ्चेमं धर्मपर्यायमलप्स्महि श्रवणायेति।

अनुरुद्धसूत्रन्निष्ठितं सप्तमम्।

—

madhyamanikāya uparipañcāśatpāṭhe śūnyatāvarge'nuruddhasūtraṃ saptamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānśrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. atha khalu pañcakaṅgaḥ sthapatiranyataraṃ puruṣamāmāmantrayata — ehi tvamambho puruṣa, yenāyuṣmānanuruddhastenopasaṅkrāma, upasaṅkramya mama vacanenāyuṣmato'nuruddhasya pādau śirasā vandasva — pañcakaṅgo bhadanta sthapatirāyuṣmato'nuruddhasya pādau śirasā vandata iti, evañca vada — adhivāsayatu kila bhadantāyuṣmānanuruddhaḥ pañcakaṅgasya sthapateḥ śvastanāyātmacaturtho bhaktam, yena ca kila bhadantāyuṣmānanuruddhaḥ pragetarāmevāgacchet, pañcakaṅgo bhadanta sthapatirbahukṛtyo bahukaraṇīyo rājakaraṇīyeneti. evaṃ bhadanteti khalu sa puruṣaḥ pañcakaṅgāya sthapataye pratiśrutya yenāyuṣmānanuruddhastenopasamakramīt, upasaṅkramyāyuṣmantamanuruddhamabhivādyaikānte nyasadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu sa puruṣa āyuṣmantamanuruddhametadavocat — pañcakaṅgo bhadanta sthapatirāyuṣmato'nuruddhasya pādau śirasā vandate, evañca vadati — adhivāsayatu kila bhadantāyuṣmānanuruddhaḥ pañcakaṅgasya sthapateḥ śvastanāyātmacaturtho bhaktam, yena ca kila bhadantāyuṣmānanuruddhaḥ pragetarāmevāgacchet, pañcakaṅgo bhadanta sthapatirbahukṛtyo bahukaraṇīyo rājakaraṇīyeneti. adhyavīvasatkhalvāyuṣmānanuruddhastūṣṇīmbhāvena.

atha khalvāyuṣmānanuruddhastasyā rātreratyayena pūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya yena pañcakaṅgasya sthapaterniveśanaṃ tenopasamakramīt, upasaṅkramya prajñapta āsane nyasadat. atha khalu pañcakaṅgaḥ sthapatirāyuṣmantamanuruddhaṃ praṇītena khādanīyena bhojanīyena svahastena samatītṛpatsamprāvīvaracca. atha khalu pañcakaṅgaḥ sthapatirāyuṣmatyanuruddhe bhuktavatyavanītapātrapāṇāvanyatarannīcamāsanaṃ gṛhītvaikānte nyasadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu pañcakaṅgaḥ sthapatirāyuṣmantamanuruddhametadavocat —

iha māṃ bhadanta sthavirā bhikṣava upasaṅkramyaivamāhuḥ — apramāṇāṃ gṛhapate cetovimuktiṃ bhāvayeti. eke sthavirā evamāhuḥ — mahadgatāṃ gṛhapate cetovimuktiṃ bhāvayeti. yā ceyaṃ bhadantāpramāṇā cetovimuktiryā ca mahadgatā cetovimuktiḥ — imau dharmau nānārthau caiva nānāvyañjanau ca, utāho ekārthau vyañjanameva nāneti? tena hi gṛhapate tvāmevātra pratibhātu, apraśnakanta ito bhaviṣyatīti. mama khalu bhadantaivaṃ bhavati — yā ceyamapramāṇā cetovimuktiryā ca mahadgatā cetovimuktirimau dharmāvekārthau vyañjanameva nāneti. yā ceyaṃ gṛhapate'pramāṇā cetovimuktiryā ca mahadgatā cetovimuktirimau dharmau nānārthau caiva nānāvyañjanau ca. tadanenāpyetadgṛhapate paryāyeṇa veditavyaṃ yathemau dharmau nānārthau caiva nānāvyañjanau ca.

katamā ca gṛhapate'pramāṇā cetovimuktiḥ? iha gṛhapate bhikṣurmaitrīsahagatena cetasaikāṃ diśaṃ sphuritvā viharati, tathā dvitīyāṃ tathā tṛtīyāṃ tathā caturthīm, ityūrdhvamadhastiryaksarvataḥ sarvātmatayā sarvavantaṃ lokaṃ maitrīsahagatena cetasā vipulena mahadgatenāpramāṇenāvaireṇāvyābādhena sphuritvā viharati. karuṇāsahagatena cetasā (pūrvavat) muditāsahagatena cetasā (pūrvavat) upekṣāsahagatena cetasaikāṃ diśaṃ sphuritvā viharati, tathā dvitīyāṃ tathā tṛtīyāṃ tathā caturthīm, ityūrdhvamadhastiryaksarvataḥ sarvātmatayā sarvavantaṃ lokamupekṣāsahagatena cetasā vipulena mahadgatenāpramāṇenāvaireṇāvyābādhena sphuritvā viharati. iyamucyate gṛhapate'pramāṇā cetovimuktiḥ.

katamā ca gṛhapate mahadgatā cetovimuktiḥ? iha gṛhapate bhikṣuryāvadekaṃ vṛkṣamūlaṃ mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati. iyamucyate gṛhapate mahadgatā cetovimuktiḥ. iha punargṛhapate bhikṣuryāvaddve vā trīṇi vā vṛkṣamūlāni mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati. iyamapyucyate gṛhapate mahadgatā cetovimuktiḥ. iha punargṛhapate bhikṣuryāvadekaṃ grāmakṣetraṃ mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati. iyamapyucyate gṛhapate mahadgatā cetovimuktiḥ. iha punargṛhapate bhikṣuryāvaddve vā trīṇi vā grāmakṣetrāṇi mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati. iyamapyucyate gṛhapate mahadgatā cetovimuktiḥ. iha punargṛhapate bhikṣuryāvadekaṃ mahārājyaṃ mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati. iyamapyucyate gṛhapate mahadgatā cetovimuktiḥ. iha punargṛhapate bhikṣuryāvaddve vā trīṇi vā mahārājyāni mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati. iyamapyucyate gṛhapate mahadgatā cetovimuktiḥ. iha punargṛhapate bhikṣuryāvatsamudraparyantāṃ pṛthivīṃ mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati. iyamapyucyate gṛhapate mahadgatā cetovimuktiḥ. anena khalvetadgṛhapate paryāyeṇa veditavyaṃ yathemau dharmau nānārthau caiva nānāvyañjanau ca.

catasraḥ khalvimā gṛhapate bhavopapattayaḥ. katamāścatasraḥ? iha gṛhapate kaścitparīttābhā iti sphuritvādhimucya viharati. sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātparīttābhānāṃ devānāṃ sabhāgatāmupapadyate. iha punargṛhapate kaścidapramāṇābhā iti sphuritvādhimucya viharati. sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapramāṇābhānāṃ devānāṃ sabhāgatāmupapadyate. iha punargṛhapate kaścitsaṅkliṣṭābhā iti sphuritvādhimucya viharati. sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsaṅkliṣṭābhānāṃ devānāṃ sabhāgatāmupapadyate. iha punargṛhapate kaścitpariśuddhābhā iti sphuritvādhimucya viharati. sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpariśuddhābhānāṃ devānāṃ sabhāgatāmupapadyate. imāḥ khalu gṛhapate catasro bhavopapattayaḥ.

bhavati khalu sa gṛhapate samayo yattā devatā ekadhyaṃ sannipatanti, tāsāmekadhyaṃ sannipatitānāṃ varṇanānātvam hi khalu prajñāyate no cābhānānātvam. tadyathāpi gṛhapate puruṣaḥ sambahulāṃstailapradīpānekaṃ gṛhaṃ praveśayet, teṣāmekaṃ gṛhaṃ praveśitānāmarcirnānātvam hi khalu prajñāyeta no cābhānānātvam — evameva khalu gṛhapate bhavati khalu sa samayo yattā devatā ekadhyaṃ sannipatanti, tāsāmekadhyaṃ sannipatitānāṃ varṇanānātvam hi khalu prajñāyate no cābhānānātvam.

bhavati khalu sa gṛhapate samayo yattā devatāstato viprakrāmanti, tāsāṃ tato viprakrāmantīnāṃ varṇanānātvañcaiva prajñāyata ābhānānātvañca. tadyathāpi gṛhapate puruṣastānsambahulāṃstailapradīpāṃstasmādgṛhānnirharet, teṣāṃ tato nirhṛtānāmarcirnānātvañcaiva prajñāyetābhānānātvañca — evameva khalu gṛhapate bhavati khalu sa samayo yattā devatāstato viprakrāmanti, tāsāṃ tato viprakrāmantīnāṃ varṇanānātvañcaiva prajñāyata ābhānānātvañca.

na khalu gṛhapate tāsāṃ devatānāmevaṃ bhavati — idamasmākaṃ nityamiti vā dhruvamiti vā śāśvatamiti vā, api ca yatra yatraiva tā devatā abhiniviśante tatra tatraiva tā devatā abhiramante. tadyathāpi gṛhapate makṣikāṇāṃ kācena vā piṭakena vā hriyamāṇānāṃ naivaṃ bhavati — idamasmākaṃ nityamiti vā dhruvamiti vā śāśvatamiti vā, api ca yatra yatraiva tā makṣikā abhiniviśante tatra tatraiva tā makṣikā abhiramante — evameva khalu gṛhapate tāsāṃ devatānāṃ naivaṃ bhavati — idamasmākaṃ nityamiti vā dhruvamiti vā śāśvatamiti vā, api ca yatra yatraiva tā devatā abhiniviśante tatra tatraiva tā devatā abhiramanta iti.

evamukte'thāyuṣmānsabhyaḥ kātyāyana āyuṣmantamanuruddhametadavocat — sādhu bhadantānuruddha! asti ca me'trottaraṃ pratipraṣṭavyam. yāstā bhadanta devatā ābhāḥ sarvāstāḥ parīttābhā utāho santyatra kāściddevatā apramāṇābhā iti? tadaṅgena khalvāyuṣmankātyāyana santyatra kāściddevatāḥ parīttābhāḥ, santi punaratra kāściddevatā apramāṇābhā iti. ko nu khalu bhadantānuruddha hetuḥ kaḥ pratyayo yena tāsāṃ devatānāmekaṃ devanikāyamupapannānāṃ santyatra kāściddevatāḥ parīttābhāḥ, santi punaratra kāściddevatā apramāṇābhā iti?

tena hyāyuṣmankātyāyana tvāmevātra pratiprakṣyāmi, yathā te kṣameta tathā tadvyākuryāḥ. tatkiṃ manyasa āyuṣmankātyāyana, yo'yaṃ bhikṣuryāvadekaṃ vṛkṣamūlaṃ mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati, yaścāyaṃ bhikṣuryāvaddve vā trīṇi vā vṛkṣamūlāni mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati — anayorubhayościttabhāvanayoḥ katarā cittabhāvanā mahadgatatareti? yo'yaṃ bhadanta bhikṣuryāvaddve vā trīṇi vā vṛkṣamūlāni mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati — iyamanayorubhayościttabhāvanayormahadgatatareti.

tatkiṃ manyasa āyuṣmankātyāyana, yo'yaṃ bhikṣuryāvaddve vā trīṇi vā vṛkṣamūlāni mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati, yaścāyaṃ bhikṣuryāvadekaṃ grāmakṣetraṃ mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati — anayorubhayościttabhāvanayoḥ katarā cittabhāvanā mahadgatatareti? yo'yaṃ bhadanta bhikṣuryāvadekaṃ grāmakṣetraṃ mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati — iyamanayorubhayościttabhāvanayormahadgatatareti.

tatkiṃ manyasa āyuṣmankātyāyana, yo'yaṃ bhikṣuryāvadekaṃ grāmakṣetraṃ mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati, yaścāyaṃ bhikṣuryāvaddve vā trīṇi vā grāmakṣetrāṇi mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati — anayorubhayościttabhāvanayoḥ katarā cittabhāvanā mahadgatatareti? yo'yaṃ bhadanta bhikṣuryāvaddve vā trīṇi vā grāmakṣetrāṇi mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati — iyamanayorubhayościttabhāvanayormahadgatatareti.

tatkiṃ manyasa āyuṣmankātyāyana, yo'yaṃ bhikṣuryāvaddve vā trīṇi vā grāmakṣetrāṇi mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati, yaścāyaṃ bhikṣuryāvadekaṃ mahārājyaṃ mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati — anayorubhayościttabhāvanayoḥ katarā cittabhāvanā mahadgatatareti? yo'yaṃ bhadanta bhikṣuryāvadekaṃ mahārājyaṃ mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati — iyamanayorubhayościttabhāvanayormahadgatatareti.

tatkiṃ manyasa āyuṣmankātyāyana, yo'yaṃ bhikṣuryāvadekaṃ mahārājyaṃ mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati, yaścāyaṃ bhikṣuryāvaddve vā trīṇi vā mahārājyāni mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati — anayorubhayościttabhāvanayoḥ katarā cittabhāvanā mahadgatatareti? yo'yaṃ bhadanta bhikṣuryāvaddve vā trīṇi vā mahārājyāni mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati — iyamanayorubhayościttabhāvanayormahadgatatareti.

tatkiṃ manyasa āyuṣmankātyāyana, yo'yaṃ bhikṣuryāvaddve vā trīṇi vā mahārājyāni mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati, yaścāyaṃ bhikṣuryāvatsamudraparyantāṃ pṛthivīṃ mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati — anayorubhayościttabhāvanayoḥ katarā cittabhāvanā mahadgatatareti? yo'yaṃ bhadanta bhikṣuryāvatsamudraparyantāṃ pṛthivīṃ mahadgatamiti sphuritvādhimucya viharati — iyamanayorubhayościttabhāvanayormahadgatatareti. ayaṃ khalvāyuṣmankātyāyana heturayaṃ pratyayo yena tāsāṃ devatānāmekaṃ devanikāyamupapannānāṃ santyatra kāściddevatāḥ parīttābhāḥ, santi punaratra kāściddevatā apramāṇābhā iti.

sādhu bhadantānuruddha! asti ca me'trottaraṃ pratipraṣṭavyam. yāvatyo bhadanta devatā ābhāḥ sarvāstāḥ saṅkliṣṭābhā utāho santyatra kāściddevatāḥ pariśuddhābhā iti? tadaṅgena khalvāyuṣmankātyāyana santyatra kāściddevatāḥ saṅkliṣṭābhāḥ, santi punaratra kāściddevatāḥ pariśuddhābhā iti. ko nu khalu bhadantānuruddha hetuḥ kaḥ pratyayo yena tāsāṃ devatānāmekaṃ devanikāyamupapannānāṃ santyatra kāściddevatāḥ saṅkliṣṭābhāḥ, santi punaratra kāściddevatāḥ pariśuddhābhā iti?

tena hyāyuṣmankātyāyanopamānte kariṣyāmi, upamayāpīhaike vijñāḥ puruṣā bhāṣitasyārthamājānanti. tadyathāpyāyuṣmankātyāyana tailapradīpasya jvalatastailamapyapariśuddhaṃ vartirapyapariśuddhā, sa tailasyāpyapariśuddhatvādvartyā apyapariśuddhatvādandhāndhamiva jvalati — evameva khalvāyuṣmankātyāyaneha kaścidbhikṣuḥ saṅkliṣṭābhā iti sphuritvādhimucya viharati, tasya kāyadauṣṭhulyamapi na supratiprasrabdhaṃ bhavati, styānamiddhamapi na susamuddhṛtaṃ bhavati, auddhatyakaukṛtyamapi na suprativinītaṃ bhavati. sa kāyadauṣṭhulyasyāpi na supratiprasrabdhatvātstyānamiddhasyāpi na susamuddhṛtatvādauddhatyakaukṛtyasyāpi na suprativinītatvādandhāndhamiva dhyāyati. sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsaṅkliṣṭābhānāṃ devānāṃ sabhāgatāmupapadyate. tadyathāpyāyuṣmankātyāyana tailapradīpasya jvalatastailamapi pariśuddhaṃ vartirapi pariśuddhā, sa tailasyāpi pariśuddhatvādvartyā api pariśuddhatvānnāndhāndhamiva jvalati — evameva khalvāyuṣmankātyāyaneha kaścidbhikṣuḥ pariśuddhābhā iti sphuritvādhimucya viharati, tasya kāyadauṣṭhulyamapi supratiprasrabdhaṃ bhavati, styānamiddhamapi susamuddhṛtaṃ bhavati, auddhatyakaukṛtyamapi suprativinītaṃ bhavati. sa kāyadauṣṭhulyasyāpi supratiprasrabdhatvātstyānamiddhasyāpi susamuddhṛtatvādauddhatyakaukṛtyasyāpi suprativinītatvānnāndhāndhamiva dhyāyati. sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpariśuddhābhānāṃ devānāṃ sabhāgatāmupapadyate. ayaṃ khalvāyuṣmankātyāyana heturayaṃ pratyayo yena tāsāṃ devatānāmekaṃ devanikāyamupapannānāṃ santyatra kāściddevatāḥ saṅkliṣṭābhāḥ, santi punaratra kāściddevatāḥ pariśuddhābhā iti.

evamukta āyuṣmānsabhyaḥ kātyāyana āyuṣmantamanuruddhametadavocat — sādhu bhadantānuruddha! na bhadantāyuṣmānanuruddha evamāha — evaṃ mayā śrutamiti vā, evamarhati bhavitumiti vā, atha ca punarbhadantāyuṣmānanuruddha evamapi tā devatā ityapi tā devatā ityeva bhāṣate. tasya mama bhadantaivaṃ bhavati — addhāyuṣmatānuruddhena tābhirdevatābhiḥ sārdhaṃ sannyuṣitapūrvañcaiva sam̐llapitapūrvañca sākathyā ca samāpannapūrveti. addhā khalviyamāyuṣmankātyāyanāsadyopanīya vāgbhāṣitā, api ca te'haṃ vyākariṣyāmi — dīrgharātraṃ khalu mayāyuṣmankātyāyana tābhirdevatābhiḥ sārdhaṃ sannyuṣitapūrvañcaiva sam̐llapitapūrvañca sākathyā ca samāpannapūrveti.

evamukta āyuṣmānsabhyaḥ kātyāyanaḥ pañcakaṅgaṃ sthapatimetadavocat — lābhāste gṛhapate sulabdhante gṛhapate, yattvañcaiva taṃ kāṅkṣādharmaṃ prāhāsīḥ, vayañcemaṃ dharmaparyāyamalapsmahi śravaṇāyeti.

anuruddhasūtranniṣṭhitaṃ saptamam.

← mn126 
mn 
 mn128 →
Search
buddhism/mn/mn127.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51