Summary: The Buddha depicts the terrifying judgment of the heedless evil-doer before King Yama, who cross-examines him regarding his disregard of the five divine messengers (devadūtas): a helpless infant, a decrepit elder, a diseased person, a punished criminal, and a decomposing corpse. Because the wrongdoer ignored these universal omens of mortality and failed to cultivate virtue, he is condemned to excruciating, prolonged agony in the great hells.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे तृतीये शून्यतावर्गे देवदूतसूत्रं दशमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान् श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनाममन्त्रत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —
तद्यथापि भिक्षवो द्वे अगारे सद्वारे, तत्र चक्षुष्मान्पुरुषो मध्ये स्थितः पश्येन्मनुष्यान्गेहं प्रविशतोऽपि निष्क्रामतोऽप्यनुचङ्क्रमतोऽप्यनुविचरतोऽपि, एवमेव खल्वहं भिक्षवो दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यामि च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान्यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानामि — इमे बत भवन्तः सत्त्वाः कायसुचरितेन समन्वागता वाक्सुचरितेन समन्वागता मनःसुचरितेन समन्वागता आर्याणामनुपवादकाः सम्यग्दृष्टिकाः सम्यग्दृष्टिकर्मसमादानाः, ते कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपन्नाः। इमे वा पुनर्भवन्तः सत्त्वाः कायसुचरितेन समन्वागता वाक्सुचरितेन समन्वागता मनःसुचरितेन समन्वागता आर्याणामनुपवादकाः सम्यग्दृष्टिकाः सम्यग्दृष्टिकर्मसमादानाः, ते कायस्य भेदात्परं मरणान्मनुष्येषूपपन्नाः। इमे बत भवन्तः सत्त्वाः कायदुश्चरितेन समन्वागता वाग्दुश्चरितेन समन्वागता मनोदुश्चरितेन समन्वागता आर्याणामुपवादका मिथ्यादृष्टिका मिथ्यादृष्टिकर्मसमादानाः, ते कायस्य भेदात्परं मरणात्प्रेतविषयमुपपन्नाः। इमे वा पुनर्भवन्तः सत्त्वाः कायदुश्चरितेन समन्वागता वाग्दुश्चरितेन समन्वागता मनोदुश्चरितेन समन्वागता आर्याणामुपवादका मिथ्यादृष्टिका मिथ्यादृष्टिकर्मसमादानाः, ते कायस्य भेदात्परं मरणात्तिर्यग्योनिमुपपन्नाः। इमे वा पुनर्भवन्तः सत्त्वाः कायदुश्चरितेन समन्वागता वाग्दुश्चरितेन समन्वागता मनोदुश्चरितेन समन्वागता आर्याणामुपवादका मिथ्यादृष्टिका मिथ्यादृष्टिकर्मसमादानाः, ते कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपन्ना इति।
तमेनं भिक्षवो निरयपाला नानाबाह्वोर्गृहीत्वा यमाय राज्ञे दर्शयन्ति — अयं देव पुरुषोऽमातृज्ञोऽपितृज्ञोऽश्रामण्योऽब्राह्मण्यो न कुले ज्येष्ठापचायी। अस्य देवो दण्डं प्रणयत्विति। तमेनं भिक्षवो यमो राजा प्रथमं देवदूतं समनुयुङ्क्ते समनुगाहते समनुभाषते — अम्भोः पुरुष न त्वमद्राक्षीर्मनुष्येषु प्रथमं देवदूतं प्रादुर्भूतमिति? स एवमाह — नाद्राक्षं भदन्तेति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजैवमाह — अम्भोः पुरुष न त्वमद्राक्षीर्मनुष्येषु दहरं कुमारं मन्दमुत्तानशय्यकं स्वके मूत्रकरीषे परिपन्नं शयानमिति? स एवमाह — अद्राक्षं भदन्तेति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजैवमाह — अम्भोः पुरुष तस्य ते विज्ञस्य सतः प्रवृद्धस्य नैतदभूत् — अहमपि खल्वस्मि जातिधर्मा जातिमनतीतः, हन्ताहं कल्याणं करोमि कायेन वाचा मनसेति? स एवमाह — नाशकं भदन्त, प्रामदं भदन्तेति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजैवमाह — अम्भोः पुरुष प्रमादवत्तया न कल्याणमकार्षीः कायेन वाचा मनसा। तद्ध त्वामम्भोः पुरुष तथा करिष्यन्ति यथा तं प्रमत्तम्। तत्खलु पुनस्त एतत्पापकर्म नैव मात्रा कृतं न पित्रा कृतं न भ्रात्रा कृतं न भगिन्या कृतं न मित्रामात्यैः कृतं न ज्ञातिसालोहितैः कृतं न श्रमणब्राह्मणैः कृतं न देवताभिः कृतम्, त्वयैवैतत्पापकर्म कृतम्, त्वमेवैतस्य विपाकं प्रतिसंवेदयिष्यस इति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजा प्रथमं देवदूतं समनुयुज्य समनुगाह्य समनुभाष्य द्वितीयं देवदूतं समनुयुङ्क्ते समनुगाहते समनुभाषते — अम्भोः पुरुष न त्वमद्राक्षीर्मनुष्येषु द्वितीयं देवदूतं प्रादुर्भूतमिति? स एवमाह — नाद्राक्षं भदन्तेति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजैवमाह — अम्भोः पुरुष न त्वमद्राक्षीर्मनुष्येषु स्त्रियं वा पुरुषं वा जीर्णं गोपानसीवक्रं भुग्नं दण्डपरायणं प्रवेपमानं गच्छन्तमातुरं गतयौवनं खण्डदन्तं पलितकेशं विलूनं खलतिशिरसं वलिनं तिलकाहतगात्रमिति? स एवमाह — अद्राक्षं भदन्तेति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजैवमाह — अम्भोः पुरुष तस्य ते विज्ञस्य सतः प्रवृद्धस्य नैतदभूत् — अहमपि खल्वस्मि जराधर्मा जरामनतीतः, हन्ताहं कल्याणं करोमि कायेन वाचा मनसेति? स एवमाह — नाशकं भदन्त, प्रामदं भदन्तेति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजैवमाह — अम्भोः पुरुष प्रमादवत्तया न कल्याणमकार्षीः कायेन वाचा मनसा। तद्ध त्वामम्भोः पुरुष तथा करिष्यन्ति यथा तं प्रमत्तम्। तत्खलु पुनस्त एतत्पापकर्म नैव मात्रा कृतं न पित्रा कृतं न भ्रात्रा कृतं न भगिन्या कृतं न मित्रामात्यैः कृतं न ज्ञातिसालोहितैः कृतं न श्रमणब्राह्मणैः कृतं न देवताभिः कृतम्, त्वयैवैतत्पापकर्म कृतम्, त्वमेवैतस्य विपाकं प्रतिसंवेदयिष्यस इति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजा द्वितीयं देवदूतं समनुयुज्य समनुगाह्य समनुभाष्य तृतीयं देवदूतं समनुयुङ्क्ते समनुगाहते समनुभाषते — अम्भोः पुरुष न त्वमद्राक्षीर्मनुष्येषु तृतीयं देवदूतं प्रादुर्भूतमिति? स एवमाह — नाद्राक्षं भदन्तेति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजैवमाह — अम्भोः पुरुष न त्वमद्राक्षीर्मनुष्येषु स्त्रियं वा पुरुषं वाबाधिकं दुःखितं बाढग्लानं स्वके मूत्रकरीषे परिपन्नं शयानमन्यैरुत्थाप्यमानमन्यैः संवेश्यमानमिति? स एवमाह — अद्राक्षं भदन्तेति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजैवमाह — अम्भोः पुरुष तस्य ते विज्ञस्य सतः प्रवृद्धस्य नैतदभूत् — अहमपि खल्वस्मि व्याधिधर्मा व्याधिमनतीतः, हन्ताहं कल्याणं करोमि कायेन वाचा मनसेति? स एवमाह — नाशकं भदन्त, प्रामदं भदन्तेति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजैवमाह — अम्भोः पुरुष प्रमादवत्तया न कल्याणमकार्षीः कायेन वाचा मनसा। तद्ध त्वामम्भोः पुरुष तथा करिष्यन्ति यथा तं प्रमत्तम्। तत्खलु पुनस्त एतत्पापकर्म नैव मात्रा कृतं न पित्रा कृतं न भ्रात्रा कृतं न भगिन्या कृतं न मित्रामात्यैः कृतं न ज्ञातिसालोहितैः कृतं न श्रमणब्राह्मणैः कृतं न देवताभिः कृतम्, त्वयैवैतत्पापकर्म कृतम्, त्वमेवैतस्य विपाकं प्रतिसंवेदयिष्यस इति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजा तृतीयं देवदूतं समनुयुज्य समनुगाह्य समनुभाष्य चतुर्थं देवदूतं समनुयुङ्क्ते समनुगाहते समनुभाषते — अम्भोः पुरुष न त्वमद्राक्षीर्मनुष्येषु चतुर्थं देवदूतं प्रादुर्भूतमिति? स एवमाह — नाद्राक्षं भदन्तेति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजैवमाह — अम्भोः पुरुष न त्वमद्राक्षीर्मनुष्येषु राज्ञश्चौरमागश्चारिणं गृहीत्वा विविधाः कर्मकारणाः कारयतः — कशाभिरपि ताडयतो वेत्रैरपि ताडयतोऽर्धदण्डकैरपि ताडयतो हस्तमपि छिन्दतः पादमपि छिन्दतो हस्तपादमपि छिन्दतः कर्णमपि छिन्दतो नासामपि छिन्दतः कर्णनासमपि छिन्दतो बिलङ्गस्थालिकामपि कुर्वतः शङ्खमुण्डिकामपि कुर्वतो राहुमुखमपि कुर्वतो ज्योतिर्मालिकामपि कुर्वतो हस्तप्रद्योतिकामपि कुर्वत एरकवर्तिकामपि कुर्वतश्चीरकवासिकामपि कुर्वत एणेयकमपि कुर्वतो बडिशमांसिकामपि कुर्वतः कार्षापणिकामपि कुर्वतः क्षारापतक्षिकामपि कुर्वतः परिघपरिवर्तिकामपि कुर्वतः पलालपीठकमपि कुर्वतस्तप्तेनापि तैलेनावसिञ्चतः शुनकैरपि खादयतो जीवन्तमपि शूल उत्तासयतोऽसिनापि शीर्षं छिन्दत इति? स एवमाह — अद्राक्षं भदन्तेति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजैवमाह — अम्भोः पुरुष तस्य ते विज्ञस्य सतः प्रवृद्धस्य नैतदभूत् — ये किल भोः पापकानि कर्माणि कुर्वन्ति ते दृष्ट एव धर्मे एवंरूपा विविधाः कर्मकारणाः कार्यन्ते, किमङ्ग पुनः परत्र! हन्ताहं कल्याणं करोमि कायेन वाचा मनसेति? स एवमाह — नाशकं भदन्त, प्रामदं भदन्तेति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजैवमाह — अम्भोः पुरुष प्रमादवत्तया न कल्याणमकार्षीः कायेन वाचा मनसा। तद्ध त्वामम्भोः पुरुष तथा करिष्यन्ति यथा तं प्रमत्तम्। तत्खलु पुनस्त एतत्पापकर्म नैव मात्रा कृतं न पित्रा कृतं न भ्रात्रा कृतं न भगिन्या कृतं न मित्रामात्यैः कृतं न ज्ञातिसालोहितैः कृतं न श्रमणब्राह्मणैः कृतं न देवताभिः कृतम्, त्वयैवैतत्पापकर्म कृतम्, त्वमेवैतस्य विपाकं प्रतिसंवेदयिष्यस इति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजा चतुर्थं देवदूतं समनुयुज्य समनुगाह्य समनुभाष्य पञ्चमं देवदूतं समनुयुङ्क्ते समनुगाहते समनुभाषते — अम्भोः पुरुष न त्वमद्राक्षीर्मनुष्येषु पञ्चमं देवदूतं प्रादुर्भूतमिति? स एवमाह — नाद्राक्षं भदन्तेति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजैवमाह — अम्भोः पुरुष न त्वमद्राक्षीर्मनुष्येषु स्त्रियं वा पुरुषं वैकाहमृतं वा द्व्यहमृतं वा त्र्यहमृतं वोद्ध्मातकं विनीलकं विपूयकजातमिति? स एवमाह — अद्राक्षं भदन्तेति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजैवमाह — अम्भोः पुरुष तस्य ते विज्ञस्य सतः प्रवृद्धस्य नैतदभूत् — अहमपि खल्वस्मि मरणधर्मा मरणमनतीतः, हन्ताहं कल्याणं करोमि कायेन वाचा मनसेति? स एवमाह — नाशकं भदन्त, प्रामदं भदन्तेति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजैवमाह — अम्भोः पुरुष प्रमादवत्तया न कल्याणमकार्षीः कायेन वाचा मनसा। तद्ध त्वामम्भोः पुरुष तथा करिष्यन्ति यथा तं प्रमत्तम्। तत्खलु पुनस्त एतत्पापकर्म नैव मात्रा कृतं न पित्रा कृतं न भ्रात्रा कृतं न भगिन्या कृतं न मित्रामात्यैः कृतं न ज्ञातिसालोहितैः कृतं न श्रमणब्राह्मणैः कृतं न देवताभिः कृतम्, त्वयैवैतत्पापकर्म कृतम्, त्वमेवैतस्य विपाकं प्रतिसंवेदयिष्यस इति।
तमेनं भिक्षवो यमो राजा पञ्चमं देवदूतं समनुयुज्य समनुगाह्य समनुभाष्य तूष्णीं भवति। तमेनं भिक्षवो निरयपालाः पञ्चविधबन्धनं नाम कर्मकारणां कुर्वन्ति — तप्तमयःकीलं हस्ते गमयन्ति, तप्तमयःकीलं द्वितीये हस्ते गमयन्ति, तप्तमयःकीलं पादे गमयन्ति, तप्तमयःकीलं द्वितीये पादे गमयन्ति, तप्तमयःकीलं मध्य उरसि गमयन्ति। स तत्र दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयते, न च तावत्कालं करोति यावन्न तत्पापकर्म व्यन्तीभवति। तमेनं भिक्षवो निरयपालाः संवेश्य कुठारीभिस्तक्षन्ति (पूर्ववत्) तमेनं भिक्षवो निरयपाला ऊर्ध्वपादमधःशिरसं गृहीत्वा वासीभिस्तक्षन्ति (पूर्ववत्) तमेनं भिक्षवो निरयपाला रथे योजयित्वादीप्यायां पृथिव्यां संप्रज्वलितायां सज्योतिर्भूतायां सारयन्त्यपि प्रत्यासारयन्त्यपि (पूर्ववत्) तमेनं भिक्षवो निरयपाला महान्तमङ्गारपर्वतमादीप्तं संप्रज्वलितं सज्योतिर्भूतमारोपयन्त्यप्यवरोपयन्त्यपि (पूर्ववत्) तमेनं भिक्षवो निरयपाला ऊर्ध्वपादमधःशिरसं गृहीत्वा तप्तायां लोहकुम्भ्यां प्रक्षिपन्त्यादीप्तायां संप्रज्वलितायां सज्योतिर्भूतायाम्। स तत्र फेनोद्देहकं पच्यते। स तत्र फेनोद्देहकं पच्यमानः सकृदप्यूर्ध्वं गच्छति सकृदप्यधो गच्छति सकृदपि तिर्यग्गच्छति। स तत्र दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयते, न च तावत्कालं करोति यावन्न तत्पापकर्म व्यन्तीभवति। तमेनं भिक्षवो निरयपाला महानिरये प्रक्षिपन्ति। स खलु पुनर्भिक्षवो महानिरयः —
चतुष्कर्णश्चतुर्द्वारो विभक्तो भागशो मितः। अयःप्राकारपर्यन्तो ह्ययसा प्रतिकुब्जितः॥ तस्य चायोमयी भूमिर्ज्वलिता तेजसा युता। समन्ताद्योजनशतं स्फुरित्वा तिष्ठति सदा॥
तस्य खलु पुनर्भिक्षवो महानिरयस्य पूर्वस्या भित्तेरर्चिरुत्थाय पश्चिमायां भित्तौ प्रतिहन्यते, पश्चिमाया भित्तेरर्चिरुत्थाय पूर्वस्यां भित्तौ प्रतिहन्यते, उत्तरस्या भित्तेरर्चिरुत्थाय दक्षिणस्यां भित्तौ प्रतिहन्यते, दक्षिणस्या भित्तेरर्चिरुत्थायोत्तरस्यां भित्तौ प्रतिहन्यतेऽधस्तादर्चिरुत्थायोपरि प्रतिहन्यते, उपरिष्टादर्चिरुत्थायाधस्तात्प्रतिहन्यते। स तत्र दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयते, न च तावत्कालं करोति यावन्न तत्पापकर्म व्यन्तीभवति।
भवति खलु स भिक्षवः समयो यत्कदाचित्कर्हिचिद्दीर्घस्याध्वनोऽत्ययेन तस्य महानिरयस्य पूर्वं द्वारमपाव्रियते। स तत्र शीघ्रेण जवेन धावति। तस्य शीघ्रेण जवेन धावतश्छविरपि दह्यते चर्मापि दह्यते मांसमपि दह्यते स्नायुरपि दह्यतेऽस्थीन्यपि संप्रधूपायन्त्युद्धृतं तादृशमेव भवति। यतश्च खलु स भिक्षवो बहुसंप्राप्तो भवत्यथ तद्द्वारं पिधीयते। स तत्र दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयते, न च तावत्कालं करोति यावन्न तत्पापकर्म व्यन्तीभवति।
भवति खलु स भिक्षवः समयो यत्कदाचित्कर्हिचिद्दीर्घस्याध्वनोऽत्ययेन तस्य महानिरयस्य पश्चिमं द्वारमपाव्रियते (पूर्ववत्) उत्तरं द्वारमपाव्रियते (पूर्ववत्) दक्षिणं द्वारमपाव्रियते। स तत्र शीघ्रेण जवेन धावति। तस्य शीघ्रेण जवेन धावतश्छविरपि दह्यते चर्मापि दह्यते मांसमपि दह्यते स्नायुरपि दह्यतेऽस्थीन्यपि संप्रधूपायन्त्युद्धृतं तादृशमेव भवति। यतश्च खलु स भिक्षवो बहुसंप्राप्तो भवत्यथ तद्द्वारं पिधीयते। स तत्र दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयते, न च तावत्कालं करोति यावन्न तत्पापकर्म व्यन्तीभवति।
भवति खलु स भिक्षवः समयो यत्कदाचित्कर्हिचिद्दीर्घस्याध्वनोऽत्ययेन तस्य महानिरयस्य पूर्वं द्वारमपाव्रियते। स तत्र शीघ्रेण जवेन धावति। तस्य शीघ्रेण जवेन धावतश्छविरपि दह्यते चर्मापि दह्यते मांसमपि दह्यते स्नायुरपि दह्यतेऽस्थीन्यपि संप्रधूपायन्त्युद्धृतं तादृशमेव भवति। स तेन द्वारेण निष्क्रामति।
तस्य खलु पुनर्भिक्षवो महानिरयस्य समनन्तरं सहितमेव महान्गूथनिरयः। स तत्र पतति। तस्मिन्खलु पुनर्भिक्षवो गूथनिरये सूचीमुखाः प्राणाश्छविं छिन्दन्ति, छविं छित्त्वा चर्म छिन्दन्ति, चर्म छित्त्वा मांसं छिन्दन्ति, मांसं छित्त्वा स्नायुं छिन्दन्ति, स्नायुं छित्त्वास्थि छिन्दन्त्यस्थि छित्त्वास्थिमज्जानं खादन्ति। स तत्र दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयते, न च तावत्कालं करोति यावन्न तत्पापकर्म व्यन्तीभवति।
तस्य खलु पुनर्भिक्षवो गूथनिरयस्य समनन्तरं सहितमेव महान्कुक्कुलनिरयः। स तत्र पतति। स तत्र दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयते, न च तावत्कालं करोति यावन्न तत्पापकर्म व्यन्तीभवति।
तस्य खलु पुनर्भिक्षवः कुक्कुलनिरयस्य समनन्तरं सहितमेव महच्छाल्मलिवनमूर्ध्वं योजनमुद्गतं षोडशाङ्गुलकण्टकमादीप्तं संप्रज्वलितं सज्योतिर्भूतम्। तत्रारोपयन्त्यप्यवरोपयन्त्यपि। स तत्र दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयते, न च तावत्कालं करोति यावन्न तत्पापकर्म व्यन्तीभवति।
तस्य खलु पुनर्भिक्षवः शाल्मलिवनस्य समनन्तरं सहितमेव महदसिपत्रवनम्। स तत्र प्रविशति। तस्य वातेरितानि पत्राणि पतितानि हस्तमपि छिन्दन्ति पादमपि छिन्दन्ति हस्तपादमपि छिन्दन्ति कर्णमपि छिन्दन्ति नासामपि छिन्दन्ति कर्णनासमपि छिन्दन्ति। स तत्र दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयते, न च तावत्कालं करोति यावन्न तत्पापकर्म व्यन्तीभवति।
तस्य खलु पुनर्भिक्षवोऽसिपत्रवनस्य समनन्तरं सहितमेव महती क्षारोदका नदी। स तत्र पतति। स तत्रानुस्रोतोऽप्युह्यते प्रतिस्रोतोऽप्युह्यतेऽनुस्रोतःप्रतिस्रोतोऽप्युह्यते। स तत्र दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयते, न च तावत्कालं करोति यावन्न तत्पापकर्म व्यन्तीभवति।
तमेनं भिक्षवो निरयपाला बडिशेनोद्धृत्य स्थले प्रतिष्ठाप्यैवमाहुः — अम्भोः पुरुष किमिच्छसीति? स एवमाह — जिघत्सितोऽस्मि भदन्तेति। तमेनं भिक्षवो निरयपालास्तप्तेनायःशङ्कुना मुखं विवृत्यादीप्तेन संप्रज्वलितेन सज्योतिर्भूतेन तप्तं लोहगुडं मुखे प्रक्षिपन्त्यादीप्तं संप्रज्वलितं सज्योतिर्भूतम्। स तस्यौष्ठमपि दहति मुखमपि दहति कण्ठमपि दहत्युरोऽपि दहत्यन्त्रमप्यन्त्रगुणमप्यादायाधोभागान्निष्क्रामति। स तत्र दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयते, न च तावत्कालं करोति यावन्न तत्पापकर्म व्यन्तीभवति।
तमेनं भिक्षवो निरयपाला एवमाहुः — अम्भोः पुरुष किमिच्छसीति? स एवमाह — पिपासितोऽस्मि भदन्तेति। तमेनं भिक्षवो निरयपालास्तप्तेनायःशङ्कुना मुखं विवृत्यादीप्तेन संप्रज्वलितेन सज्योतिर्भूतेन तप्तं ताम्रलोहं मुख आसिञ्चन्त्यादीप्तं संप्रज्वलितं सज्योतिर्भूतम्। तत्तस्यौष्ठमपि दहति मुखमपि दहति कण्ठमपि दहत्युरोऽपि दहत्यन्त्रमप्यन्त्रगुणमप्यादायाधोभागान्निष्क्रामति। स तत्र दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयते, न च तावत्कालं करोति यावन्न तत्पापकर्म व्यन्तीभवति। तमेनं भिक्षवो निरयपालाः पुनर्महानिरये प्रक्षिपन्ति।
भूतपूर्वं भिक्षवो यमस्य राज्ञ एतदभूत् — ये किल भो लोके पापकान्यकुशलानि कर्माणि कुर्वन्ति त एवंरूपा विविधाः कर्मकारणाः कार्यन्ते। अहो बताहं मनुष्यत्वं लभेय, तथागतश्च लोक उत्पद्येतार्हन्सम्यक्संबुद्धः, तं चाहं भगवन्तं पर्युपासीय, स च मे भगवान्धर्मं देशयेत्, तस्य चाहं भगवतो धर्ममाजानीयामिति। तत्खलु पुनरहं भिक्षवो नान्यस्य श्रमणस्य वा ब्राह्मणस्य वा श्रुत्वा वदामि, अपि च यदेव स्वयं ज्ञातं स्वयं दृष्टं स्वयं विदितं तदेवाहं वदामीति।
इदमवोचद्भगवान्। इदमुक्त्वा सुगतोऽथापरमेतदवोचच्छास्ता —
चोदिता देवदूतैर्ये प्रमाद्यन्तीह मानवाः। ते दीर्घरात्रं शोचन्ति हीनकायोपगा नराः॥ ये च खलु देवदूतैः सन्तः सत्पुरुषा इह। चोदिता न प्रमाद्यन्ति आर्यधर्मे कदाचन॥ उपादाने भयं दृष्ट्वा जातिमरणसंभवे। अनुपादाय मुच्यन्ते जातिमरणसंक्षये॥ ते क्षेमप्राप्ताः सुखिनो दृष्टधर्माभिनिर्वृताः। सर्ववैरभयातीताः सर्वदुःखमुपात्यगुः॥ इति।
देवदूतसूत्रं निष्ठितं दशमम्। शून्यतावर्गो निष्ठितस्तृतीयः।
तस्योद्दानम् — द्विधैव शून्यता प्रोक्ता अद्भुतधर्मबाकुलम्। अचिरवतभूमिजनामा अनुरुद्धोपक्लेशकम्। बालपण्डितो देवदूतं च ते दशेति॥
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe tṛtīye śūnyatāvarge devadūtasūtraṃ daśamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavān śrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmamantrata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —
tadyathāpi bhikṣavo dve agāre sadvāre, tatra cakṣuṣmānpuruṣo madhye sthitaḥ paśyenmanuṣyāngehaṃ praviśato'pi niṣkrāmato'pyanucaṅkramato'pyanuvicarato'pi, evameva khalvahaṃ bhikṣavo divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyāmi cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatānyathākarmopagānsattvānprajānāmi — ime bata bhavantaḥ sattvāḥ kāyasucaritena samanvāgatā vāksucaritena samanvāgatā manaḥsucaritena samanvāgatā āryāṇāmanupavādakāḥ samyagdṛṣṭikāḥ samyagdṛṣṭikarmasamādānāḥ, te kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapannāḥ. ime vā punarbhavantaḥ sattvāḥ kāyasucaritena samanvāgatā vāksucaritena samanvāgatā manaḥsucaritena samanvāgatā āryāṇāmanupavādakāḥ samyagdṛṣṭikāḥ samyagdṛṣṭikarmasamādānāḥ, te kāyasya bhedātparaṃ maraṇānmanuṣyeṣūpapannāḥ. ime bata bhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatā vāgduścaritena samanvāgatā manoduścaritena samanvāgatā āryāṇāmupavādakā mithyādṛṣṭikā mithyādṛṣṭikarmasamādānāḥ, te kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpretaviṣayamupapannāḥ. ime vā punarbhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatā vāgduścaritena samanvāgatā manoduścaritena samanvāgatā āryāṇāmupavādakā mithyādṛṣṭikā mithyādṛṣṭikarmasamādānāḥ, te kāyasya bhedātparaṃ maraṇāttiryagyonimupapannāḥ. ime vā punarbhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena samanvāgatā vāgduścaritena samanvāgatā manoduścaritena samanvāgatā āryāṇāmupavādakā mithyādṛṣṭikā mithyādṛṣṭikarmasamādānāḥ, te kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapannā iti.
tamenaṃ bhikṣavo nirayapālā nānābāhvorgṛhītvā yamāya rājñe darśayanti — ayaṃ deva puruṣo'mātṛjño'pitṛjño'śrāmaṇyo'brāhmaṇyo na kule jyeṣṭhāpacāyī. asya devo daṇḍaṃ praṇayatviti. tamenaṃ bhikṣavo yamo rājā prathamaṃ devadūtaṃ samanuyuṅkte samanugāhate samanubhāṣate — ambhoḥ puruṣa na tvamadrākṣīrmanuṣyeṣu prathamaṃ devadūtaṃ prādurbhūtamiti? sa evamāha — nādrākṣaṃ bhadanteti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājaivamāha — ambhoḥ puruṣa na tvamadrākṣīrmanuṣyeṣu daharaṃ kumāraṃ mandamuttānaśayyakaṃ svake mūtrakarīṣe paripannaṃ śayānamiti? sa evamāha — adrākṣaṃ bhadanteti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājaivamāha — ambhoḥ puruṣa tasya te vijñasya sataḥ pravṛddhasya naitadabhūt — ahamapi khalvasmi jātidharmā jātimanatītaḥ, hantāhaṃ kalyāṇaṃ karomi kāyena vācā manaseti? sa evamāha — nāśakaṃ bhadanta, prāmadaṃ bhadanteti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājaivamāha — ambhoḥ puruṣa pramādavattayā na kalyāṇamakārṣīḥ kāyena vācā manasā. taddha tvāmambhoḥ puruṣa tathā kariṣyanti yathā taṃ pramattam. tatkhalu punasta etatpāpakarma naiva mātrā kṛtaṃ na pitrā kṛtaṃ na bhrātrā kṛtaṃ na bhaginyā kṛtaṃ na mitrāmātyaiḥ kṛtaṃ na jñātisālohitaiḥ kṛtaṃ na śramaṇabrāhmaṇaiḥ kṛtaṃ na devatābhiḥ kṛtam, tvayaivaitatpāpakarma kṛtam, tvamevaitasya vipākaṃ pratisaṃvedayiṣyasa iti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājā prathamaṃ devadūtaṃ samanuyujya samanugāhya samanubhāṣya dvitīyaṃ devadūtaṃ samanuyuṅkte samanugāhate samanubhāṣate — ambhoḥ puruṣa na tvamadrākṣīrmanuṣyeṣu dvitīyaṃ devadūtaṃ prādurbhūtamiti? sa evamāha — nādrākṣaṃ bhadanteti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājaivamāha — ambhoḥ puruṣa na tvamadrākṣīrmanuṣyeṣu striyaṃ vā puruṣaṃ vā jīrṇaṃ gopānasīvakraṃ bhugnaṃ daṇḍaparāyaṇaṃ pravepamānaṃ gacchantamāturaṃ gatayauvanaṃ khaṇḍadantaṃ palitakeśaṃ vilūnaṃ khalatiśirasaṃ valinaṃ tilakāhatagātramiti? sa evamāha — adrākṣaṃ bhadanteti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājaivamāha — ambhoḥ puruṣa tasya te vijñasya sataḥ pravṛddhasya naitadabhūt — ahamapi khalvasmi jarādharmā jarāmanatītaḥ, hantāhaṃ kalyāṇaṃ karomi kāyena vācā manaseti? sa evamāha — nāśakaṃ bhadanta, prāmadaṃ bhadanteti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājaivamāha — ambhoḥ puruṣa pramādavattayā na kalyāṇamakārṣīḥ kāyena vācā manasā. taddha tvāmambhoḥ puruṣa tathā kariṣyanti yathā taṃ pramattam. tatkhalu punasta etatpāpakarma naiva mātrā kṛtaṃ na pitrā kṛtaṃ na bhrātrā kṛtaṃ na bhaginyā kṛtaṃ na mitrāmātyaiḥ kṛtaṃ na jñātisālohitaiḥ kṛtaṃ na śramaṇabrāhmaṇaiḥ kṛtaṃ na devatābhiḥ kṛtam, tvayaivaitatpāpakarma kṛtam, tvamevaitasya vipākaṃ pratisaṃvedayiṣyasa iti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājā dvitīyaṃ devadūtaṃ samanuyujya samanugāhya samanubhāṣya tṛtīyaṃ devadūtaṃ samanuyuṅkte samanugāhate samanubhāṣate — ambhoḥ puruṣa na tvamadrākṣīrmanuṣyeṣu tṛtīyaṃ devadūtaṃ prādurbhūtamiti? sa evamāha — nādrākṣaṃ bhadanteti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājaivamāha — ambhoḥ puruṣa na tvamadrākṣīrmanuṣyeṣu striyaṃ vā puruṣaṃ vābādhikaṃ duḥkhitaṃ bāḍhaglānaṃ svake mūtrakarīṣe paripannaṃ śayānamanyairutthāpyamānamanyaiḥ saṃveśyamānamiti? sa evamāha — adrākṣaṃ bhadanteti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājaivamāha — ambhoḥ puruṣa tasya te vijñasya sataḥ pravṛddhasya naitadabhūt — ahamapi khalvasmi vyādhidharmā vyādhimanatītaḥ, hantāhaṃ kalyāṇaṃ karomi kāyena vācā manaseti? sa evamāha — nāśakaṃ bhadanta, prāmadaṃ bhadanteti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājaivamāha — ambhoḥ puruṣa pramādavattayā na kalyāṇamakārṣīḥ kāyena vācā manasā. taddha tvāmambhoḥ puruṣa tathā kariṣyanti yathā taṃ pramattam. tatkhalu punasta etatpāpakarma naiva mātrā kṛtaṃ na pitrā kṛtaṃ na bhrātrā kṛtaṃ na bhaginyā kṛtaṃ na mitrāmātyaiḥ kṛtaṃ na jñātisālohitaiḥ kṛtaṃ na śramaṇabrāhmaṇaiḥ kṛtaṃ na devatābhiḥ kṛtam, tvayaivaitatpāpakarma kṛtam, tvamevaitasya vipākaṃ pratisaṃvedayiṣyasa iti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājā tṛtīyaṃ devadūtaṃ samanuyujya samanugāhya samanubhāṣya caturthaṃ devadūtaṃ samanuyuṅkte samanugāhate samanubhāṣate — ambhoḥ puruṣa na tvamadrākṣīrmanuṣyeṣu caturthaṃ devadūtaṃ prādurbhūtamiti? sa evamāha — nādrākṣaṃ bhadanteti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājaivamāha — ambhoḥ puruṣa na tvamadrākṣīrmanuṣyeṣu rājñaścauramāgaścāriṇaṃ gṛhītvā vividhāḥ karmakāraṇāḥ kārayataḥ — kaśābhirapi tāḍayato vetrairapi tāḍayato'rdhadaṇḍakairapi tāḍayato hastamapi chindataḥ pādamapi chindato hastapādamapi chindataḥ karṇamapi chindato nāsāmapi chindataḥ karṇanāsamapi chindato bilaṅgasthālikāmapi kurvataḥ śaṅkhamuṇḍikāmapi kurvato rāhumukhamapi kurvato jyotirmālikāmapi kurvato hastapradyotikāmapi kurvata erakavartikāmapi kurvataścīrakavāsikāmapi kurvata eṇeyakamapi kurvato baḍiśamāṃsikāmapi kurvataḥ kārṣāpaṇikāmapi kurvataḥ kṣārāpatakṣikāmapi kurvataḥ parighaparivartikāmapi kurvataḥ palālapīṭhakamapi kurvatastaptenāpi tailenāvasiñcataḥ śunakairapi khādayato jīvantamapi śūla uttāsayato'sināpi śīrṣaṃ chindata iti? sa evamāha — adrākṣaṃ bhadanteti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājaivamāha — ambhoḥ puruṣa tasya te vijñasya sataḥ pravṛddhasya naitadabhūt — ye kila bhoḥ pāpakāni karmāṇi kurvanti te dṛṣṭa eva dharme evaṃrūpā vividhāḥ karmakāraṇāḥ kāryante, kimaṅga punaḥ paratra! hantāhaṃ kalyāṇaṃ karomi kāyena vācā manaseti? sa evamāha — nāśakaṃ bhadanta, prāmadaṃ bhadanteti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājaivamāha — ambhoḥ puruṣa pramādavattayā na kalyāṇamakārṣīḥ kāyena vācā manasā. taddha tvāmambhoḥ puruṣa tathā kariṣyanti yathā taṃ pramattam. tatkhalu punasta etatpāpakarma naiva mātrā kṛtaṃ na pitrā kṛtaṃ na bhrātrā kṛtaṃ na bhaginyā kṛtaṃ na mitrāmātyaiḥ kṛtaṃ na jñātisālohitaiḥ kṛtaṃ na śramaṇabrāhmaṇaiḥ kṛtaṃ na devatābhiḥ kṛtam, tvayaivaitatpāpakarma kṛtam, tvamevaitasya vipākaṃ pratisaṃvedayiṣyasa iti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājā caturthaṃ devadūtaṃ samanuyujya samanugāhya samanubhāṣya pañcamaṃ devadūtaṃ samanuyuṅkte samanugāhate samanubhāṣate — ambhoḥ puruṣa na tvamadrākṣīrmanuṣyeṣu pañcamaṃ devadūtaṃ prādurbhūtamiti? sa evamāha — nādrākṣaṃ bhadanteti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājaivamāha — ambhoḥ puruṣa na tvamadrākṣīrmanuṣyeṣu striyaṃ vā puruṣaṃ vaikāhamṛtaṃ vā dvyahamṛtaṃ vā tryahamṛtaṃ voddhmātakaṃ vinīlakaṃ vipūyakajātamiti? sa evamāha — adrākṣaṃ bhadanteti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājaivamāha — ambhoḥ puruṣa tasya te vijñasya sataḥ pravṛddhasya naitadabhūt — ahamapi khalvasmi maraṇadharmā maraṇamanatītaḥ, hantāhaṃ kalyāṇaṃ karomi kāyena vācā manaseti? sa evamāha — nāśakaṃ bhadanta, prāmadaṃ bhadanteti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājaivamāha — ambhoḥ puruṣa pramādavattayā na kalyāṇamakārṣīḥ kāyena vācā manasā. taddha tvāmambhoḥ puruṣa tathā kariṣyanti yathā taṃ pramattam. tatkhalu punasta etatpāpakarma naiva mātrā kṛtaṃ na pitrā kṛtaṃ na bhrātrā kṛtaṃ na bhaginyā kṛtaṃ na mitrāmātyaiḥ kṛtaṃ na jñātisālohitaiḥ kṛtaṃ na śramaṇabrāhmaṇaiḥ kṛtaṃ na devatābhiḥ kṛtam, tvayaivaitatpāpakarma kṛtam, tvamevaitasya vipākaṃ pratisaṃvedayiṣyasa iti.
tamenaṃ bhikṣavo yamo rājā pañcamaṃ devadūtaṃ samanuyujya samanugāhya samanubhāṣya tūṣṇīṃ bhavati. tamenaṃ bhikṣavo nirayapālāḥ pañcavidhabandhanaṃ nāma karmakāraṇāṃ kurvanti — taptamayaḥkīlaṃ haste gamayanti, taptamayaḥkīlaṃ dvitīye haste gamayanti, taptamayaḥkīlaṃ pāde gamayanti, taptamayaḥkīlaṃ dvitīye pāde gamayanti, taptamayaḥkīlaṃ madhya urasi gamayanti. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayate, na ca tāvatkālaṃ karoti yāvanna tatpāpakarma vyantībhavati. tamenaṃ bhikṣavo nirayapālāḥ saṃveśya kuṭhārībhistakṣanti (pūrvavat) tamenaṃ bhikṣavo nirayapālā ūrdhvapādamadhaḥśirasaṃ gṛhītvā vāsībhistakṣanti (pūrvavat) tamenaṃ bhikṣavo nirayapālā rathe yojayitvādīpyāyāṃ pṛthivyāṃ saṃprajvalitāyāṃ sajyotirbhūtāyāṃ sārayantyapi pratyāsārayantyapi (pūrvavat) tamenaṃ bhikṣavo nirayapālā mahāntamaṅgāraparvatamādīptaṃ saṃprajvalitaṃ sajyotirbhūtamāropayantyapyavaropayantyapi (pūrvavat) tamenaṃ bhikṣavo nirayapālā ūrdhvapādamadhaḥśirasaṃ gṛhītvā taptāyāṃ lohakumbhyāṃ prakṣipantyādīptāyāṃ saṃprajvalitāyāṃ sajyotirbhūtāyām. sa tatra phenoddehakaṃ pacyate. sa tatra phenoddehakaṃ pacyamānaḥ sakṛdapyūrdhvaṃ gacchati sakṛdapyadho gacchati sakṛdapi tiryaggacchati. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayate, na ca tāvatkālaṃ karoti yāvanna tatpāpakarma vyantībhavati. tamenaṃ bhikṣavo nirayapālā mahāniraye prakṣipanti. sa khalu punarbhikṣavo mahānirayaḥ —
catuṣkarṇaścaturdvāro vibhakto bhāgaśo mitaḥ. ayaḥprākāraparyanto hyayasā pratikubjitaḥ.. tasya cāyomayī bhūmirjvalitā tejasā yutā. samantādyojanaśataṃ sphuritvā tiṣṭhati sadā..
tasya khalu punarbhikṣavo mahānirayasya pūrvasyā bhitterarcirutthāya paścimāyāṃ bhittau pratihanyate, paścimāyā bhitterarcirutthāya pūrvasyāṃ bhittau pratihanyate, uttarasyā bhitterarcirutthāya dakṣiṇasyāṃ bhittau pratihanyate, dakṣiṇasyā bhitterarcirutthāyottarasyāṃ bhittau pratihanyate'dhastādarcirutthāyopari pratihanyate, upariṣṭādarcirutthāyādhastātpratihanyate. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayate, na ca tāvatkālaṃ karoti yāvanna tatpāpakarma vyantībhavati.
bhavati khalu sa bhikṣavaḥ samayo yatkadācitkarhiciddīrghasyādhvano'tyayena tasya mahānirayasya pūrvaṃ dvāramapāvriyate. sa tatra śīghreṇa javena dhāvati. tasya śīghreṇa javena dhāvataśchavirapi dahyate carmāpi dahyate māṃsamapi dahyate snāyurapi dahyate'sthīnyapi saṃpradhūpāyantyuddhṛtaṃ tādṛśameva bhavati. yataśca khalu sa bhikṣavo bahusaṃprāpto bhavatyatha taddvāraṃ pidhīyate. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayate, na ca tāvatkālaṃ karoti yāvanna tatpāpakarma vyantībhavati.
bhavati khalu sa bhikṣavaḥ samayo yatkadācitkarhiciddīrghasyādhvano'tyayena tasya mahānirayasya paścimaṃ dvāramapāvriyate (pūrvavat) uttaraṃ dvāramapāvriyate (pūrvavat) dakṣiṇaṃ dvāramapāvriyate. sa tatra śīghreṇa javena dhāvati. tasya śīghreṇa javena dhāvataśchavirapi dahyate carmāpi dahyate māṃsamapi dahyate snāyurapi dahyate'sthīnyapi saṃpradhūpāyantyuddhṛtaṃ tādṛśameva bhavati. yataśca khalu sa bhikṣavo bahusaṃprāpto bhavatyatha taddvāraṃ pidhīyate. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayate, na ca tāvatkālaṃ karoti yāvanna tatpāpakarma vyantībhavati.
bhavati khalu sa bhikṣavaḥ samayo yatkadācitkarhiciddīrghasyādhvano'tyayena tasya mahānirayasya pūrvaṃ dvāramapāvriyate. sa tatra śīghreṇa javena dhāvati. tasya śīghreṇa javena dhāvataśchavirapi dahyate carmāpi dahyate māṃsamapi dahyate snāyurapi dahyate'sthīnyapi saṃpradhūpāyantyuddhṛtaṃ tādṛśameva bhavati. sa tena dvāreṇa niṣkrāmati.
tasya khalu punarbhikṣavo mahānirayasya samanantaraṃ sahitameva mahāngūthanirayaḥ. sa tatra patati. tasminkhalu punarbhikṣavo gūthaniraye sūcīmukhāḥ prāṇāśchaviṃ chindanti, chaviṃ chittvā carma chindanti, carma chittvā māṃsaṃ chindanti, māṃsaṃ chittvā snāyuṃ chindanti, snāyuṃ chittvāsthi chindantyasthi chittvāsthimajjānaṃ khādanti. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayate, na ca tāvatkālaṃ karoti yāvanna tatpāpakarma vyantībhavati.
tasya khalu punarbhikṣavo gūthanirayasya samanantaraṃ sahitameva mahānkukkulanirayaḥ. sa tatra patati. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayate, na ca tāvatkālaṃ karoti yāvanna tatpāpakarma vyantībhavati.
tasya khalu punarbhikṣavaḥ kukkulanirayasya samanantaraṃ sahitameva mahacchālmalivanamūrdhvaṃ yojanamudgataṃ ṣoḍaśāṅgulakaṇṭakamādīptaṃ saṃprajvalitaṃ sajyotirbhūtam. tatrāropayantyapyavaropayantyapi. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayate, na ca tāvatkālaṃ karoti yāvanna tatpāpakarma vyantībhavati.
tasya khalu punarbhikṣavaḥ śālmalivanasya samanantaraṃ sahitameva mahadasipatravanam. sa tatra praviśati. tasya vāteritāni patrāṇi patitāni hastamapi chindanti pādamapi chindanti hastapādamapi chindanti karṇamapi chindanti nāsāmapi chindanti karṇanāsamapi chindanti. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayate, na ca tāvatkālaṃ karoti yāvanna tatpāpakarma vyantībhavati.
tasya khalu punarbhikṣavo'sipatravanasya samanantaraṃ sahitameva mahatī kṣārodakā nadī. sa tatra patati. sa tatrānusroto'pyuhyate pratisroto'pyuhyate'nusrotaḥpratisroto'pyuhyate. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayate, na ca tāvatkālaṃ karoti yāvanna tatpāpakarma vyantībhavati.
tamenaṃ bhikṣavo nirayapālā baḍiśenoddhṛtya sthale pratiṣṭhāpyaivamāhuḥ — ambhoḥ puruṣa kimicchasīti? sa evamāha — jighatsito'smi bhadanteti. tamenaṃ bhikṣavo nirayapālāstaptenāyaḥśaṅkunā mukhaṃ vivṛtyādīptena saṃprajvalitena sajyotirbhūtena taptaṃ lohaguḍaṃ mukhe prakṣipantyādīptaṃ saṃprajvalitaṃ sajyotirbhūtam. sa tasyauṣṭhamapi dahati mukhamapi dahati kaṇṭhamapi dahatyuro'pi dahatyantramapyantraguṇamapyādāyādhobhāgānniṣkrāmati. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayate, na ca tāvatkālaṃ karoti yāvanna tatpāpakarma vyantībhavati.
tamenaṃ bhikṣavo nirayapālā evamāhuḥ — ambhoḥ puruṣa kimicchasīti? sa evamāha — pipāsito'smi bhadanteti. tamenaṃ bhikṣavo nirayapālāstaptenāyaḥśaṅkunā mukhaṃ vivṛtyādīptena saṃprajvalitena sajyotirbhūtena taptaṃ tāmralohaṃ mukha āsiñcantyādīptaṃ saṃprajvalitaṃ sajyotirbhūtam. tattasyauṣṭhamapi dahati mukhamapi dahati kaṇṭhamapi dahatyuro'pi dahatyantramapyantraguṇamapyādāyādhobhāgānniṣkrāmati. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayate, na ca tāvatkālaṃ karoti yāvanna tatpāpakarma vyantībhavati. tamenaṃ bhikṣavo nirayapālāḥ punarmahāniraye prakṣipanti.
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo yamasya rājña etadabhūt — ye kila bho loke pāpakānyakuśalāni karmāṇi kurvanti ta evaṃrūpā vividhāḥ karmakāraṇāḥ kāryante. aho batāhaṃ manuṣyatvaṃ labheya, tathāgataśca loka utpadyetārhansamyaksaṃbuddhaḥ, taṃ cāhaṃ bhagavantaṃ paryupāsīya, sa ca me bhagavāndharmaṃ deśayet, tasya cāhaṃ bhagavato dharmamājānīyāmiti. tatkhalu punarahaṃ bhikṣavo nānyasya śramaṇasya vā brāhmaṇasya vā śrutvā vadāmi, api ca yadeva svayaṃ jñātaṃ svayaṃ dṛṣṭaṃ svayaṃ viditaṃ tadevāhaṃ vadāmīti.
idamavocadbhagavān. idamuktvā sugato'thāparametadavocacchāstā —
coditā devadūtairye pramādyantīha mānavāḥ. te dīrgharātraṃ śocanti hīnakāyopagā narāḥ.. ye ca khalu devadūtaiḥ santaḥ satpuruṣā iha. coditā na pramādyanti āryadharme kadācana.. upādāne bhayaṃ dṛṣṭvā jātimaraṇasaṃbhave. anupādāya mucyante jātimaraṇasaṃkṣaye.. te kṣemaprāptāḥ sukhino dṛṣṭadharmābhinirvṛtāḥ. sarvavairabhayātītāḥ sarvaduḥkhamupātyaguḥ.. iti.
devadūtasūtraṃ niṣṭhitaṃ daśamam. śūnyatāvargo niṣṭhitastṛtīyaḥ.
tasyoddānam —
dvidhaiva śūnyatā proktā adbhutadharmabākulam.
aciravatabhūmijanāmā anuruddhopakleśakam.
bālapaṇḍito devadūtaṃ ca te daśeti..