You are here: Home » buddhism » mn » mn129
← mn128 
 mn130 →

MN129 bālapaṇḍitasūtram

Summary: The Buddha presents a stark contrast between the fool (bāla), whose unethical choices plunge him into terrifying hell realms, and the wise person (paṇḍita), whose virtuous conduct secures heavenly happiness and liberation. Through the memorable simile of a blind sea-turtle surfacing once a century through a drifting yoke, he highlights the unimaginable rarity and preciousness of attaining a human birth.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे तृतीये शून्यतावर्गे बालपण्डितसूत्रं नवमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनामन्त्रयिष्ट — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —

त्रीणीमानि भिक्षवो बालस्य बाललक्षणानि बालनिमित्तानि बालावदानानि। कतमानि त्रीणि? इह भिक्षवो बालो दुश्चिन्तितचिन्ती च भवति दुर्भाषितभाषी च दुष्कृतकर्मकारी च। नो चेदिदं भिक्षवो बालो दुश्चिन्तितचिन्ती चाभविष्यद्दुर्भाषितभाषी च दुष्कृतकर्मकारी च — केनैनं पण्डिता जानीयुः — बालोऽयं भवानसत्पुरुष इति? यस्माच्च खलु भिक्षवो बालो दुश्चिन्तितचिन्ती च भवति दुर्भाषितभाषी च दुष्कृतकर्मकारी च — तस्मादेनं पण्डिता जानन्ति — बालोऽयं भवानसत्पुरुष इति। स खल्वसौ भिक्षवो बालस्त्रिविधं दृष्ट एव धर्मे दुःखं दौर्मनस्यं प्रतिसंवेदयते। यदि भिक्षवो बालः सभायां वा निषण्णो भवति रथ्यायां वा निषण्णो भवति शृङ्घाटके वा निषण्णो भवति — तत्र चेज्जनस्तज्जां तदनुरूपां कथां मन्त्रयते। यदि भिक्षवो बालः प्राणातिपाती भवत्यदत्तादायी भवति कामेषु मिथ्याचारी भवति मृषावादी भवति सुरामैरेयमद्यप्रमादस्थायी भवति — तत्र भिक्षवो बालस्यैवं भवति — यां खलु जनस्तज्जां तदनुरूपां कथां मन्त्रयते — संविद्यन्त एव ते धर्मा मयि — अहं च तेषु धर्मेषु संदृश्य इति। इदं भिक्षवो बालः प्रथमं दृष्ट एव धर्मे दुःखं दौर्मनस्यं प्रतिसंवेदयते।

पुनश्चापरं भिक्षवो बालः पश्यति राज्ञश्चौरमागश्चारिणं गृहीत्वा विविधाः कर्मकारणाः कारयतः — कशाभिरपि ताडयतो वेत्रैरपि ताडयतोऽर्धदण्डकैरपि ताडयतो हस्तमपि छिन्दतः पादमपि छिन्दतो हस्तपादमपि छिन्दतः कर्णमपि छिन्दतो नासामपि छिन्दतः कर्णनासमपि छिन्दतो बिलङ्गस्थालिकामपि कुर्वतः शङ्खमुण्डिकामपि कुर्वतो राहुमुखमपि कुर्वतो ज्योतिर्मालिकामपि कुर्वतो हस्तप्रद्योतिकामपि कुर्वत एरकवर्तिकामपि कुर्वतश्चीरकवासिकामपि कुर्वत ऐणेयकमपि कुर्वतो बडिशमांसिकामपि कुर्वतः कार्षापणिकामपि कुर्वतः क्षारापतच्छिकामपि कुर्वतः परिघपरिवर्तिकामपि कुर्वतः पलालपीठकमपि कुर्वतस्तप्तेनापि तैलेनावसिञ्चतः श्वभिरपि खादयतो जीवन्तमपि शूल उत्तासयतोऽसिनापि शिरश्छिन्दतः। तत्र भिक्षवो बालस्यैवं भवति — यथारूपाणां खलु पापकानां कर्मणां हेतो राजानश्चौरमागश्चारिणं गृहीत्वा विविधाः कर्मकारणाः कारयन्ति — कशाभिरपि ताडयन्ति (पूर्ववत्) असिनापि शिरश्छिन्दन्ति — संविद्यन्त एव ते धर्मा मयि — अहं च तेषु धर्मेषु संदृश्ये। मां चेदपि राजानो जानीयुः — मामपि राजानो गृहीत्वा विविधाः कर्मकारणाः कारयेयुः — कशाभिरपि ताडयेयुः (पूर्ववत्) जीवन्तमपि शूल उत्तासयेयुरसिनापि शिरश्छिन्द्युरिति। इदमपि भिक्षवो बालो द्वितीयं दृष्ट एव धर्मे दुःखं दौर्मनस्यं प्रतिसंवेदयते।

पुनश्चापरं भिक्षवो बालं पीठसमारूढं वा मञ्चसमारूढं वा क्षमायां वा शयानं यान्यस्य पूर्वं पापकानि कर्माणि कृतानि कायेन दुश्चरितानि वाचा दुश्चरितानि मनसा दुश्चरितानि तान्यस्य तस्मिन्समयेऽवलम्बन्तेऽध्यवलम्बन्तेऽभिप्रलम्बन्ते। तद्यथापि भिक्षवो महतां पर्वतकूटानां छायाः सायाह्नसमये पृथिव्यामवलम्बन्तेऽध्यवलम्बन्तेऽभिप्रलम्बन्ते — एवमेव खलु भिक्षवो बालं पीठसमारूढं वा मञ्चसमारूढं वा क्षमायां वा शयानं यान्यस्य पूर्वं पापकानि कर्माणि कृतानि कायेन दुश्चरितानि वाचा दुश्चरितानि मनसा दुश्चरितानि तान्यस्य तस्मिन्समयेऽवलम्बन्तेऽध्यवलम्बन्तेऽभिप्रलम्बन्ते। तत्र भिक्षवो बालस्यैवं भवति — अकृतं बत मे कल्याणमकृतं कुशलमकृतं भीरुत्राणम् — कृतं पापं कृतं रौद्रं कृतं किल्बिषम्। या भो अकृतकल्याणानामकृतकुशलानामकृतभीरुत्राणानां कृतपापानां कृतरौद्राणां कृतकिल्बिषाणां गतिस्तां गतिं प्रेत्य गच्छामीति। स शोचति क्लाम्यति परिदेवयत उरस्ताडं क्रन्दति संमोहमापद्यते। इदमपि भिक्षवो बालस्तृतीयं दृष्ट एव धर्मे दुःखं दौर्मनस्यं प्रतिसंवेदयते।

स खल्वसौ भिक्षवो बालः कायेन दुश्चरितं चरित्वा वाचा दुश्चरितं चरित्वा मनसा दुश्चरितं चरित्वा कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्यते। यत्खलु तद्भिक्षवः सम्यग्वदन्वदेत् — एकान्तमनिष्टमेकान्तमकान्तमेकान्तममनापमिति — निरयमेव तत्सम्यग्वदन्वदेत् — एकान्तमनिष्टमेकान्तमकान्तमेकान्तममनापमिति। यावच्चेदं भिक्षव उपमापि न सुकरा यावद्दुःखा निरया इति।

एवमुक्तेऽन्यतरो भिक्षुर्भगवन्तमेतदवोचत् — शक्या पुनर्भदन्तोपमा कर्तुमिति? शक्या भिक्षो इति भगवानवोचत्। तद्यथापि भिक्षो चौरमागश्चारिणं गृहीत्वा राज्ञे दर्शयेयुः — अयं खलु देव चौर आगश्चारी — अस्य यमिच्छसि तं दण्डं प्रणयेति। तमेनं राजैवं वदेत् — गच्छत भो इमं पुरुषं पूर्वाह्णसमये शक्तिशतेन हतेति। तमेनं पूर्वाह्णसमये शक्तिशतेन हन्युः। अथ राजा मध्याह्नसमय एवं वदेत् — अम्भोः कथं स पुरुष इति? तथैव देव जीवतीति। तमेनं राजैवं वदेत् — गच्छत भोस्तं पुरुषं मध्याह्नसमये शक्तिशतेन हतेति। तमेनं मध्याह्नसमये शक्तिशतेन हन्युः। अथ राजा सायाह्नसमय एवं वदेत् — अम्भोः कथं स पुरुष इति? तथैव देव जीवतीति। तमेनं राजैवं वदेत् — गच्छत भोस्तं पुरुषं सायाह्नसमये शक्तिशतेन हतेति। तमेनं सायाह्नसमये शक्तिशतेन हन्युः। तत्किं मन्यध्वे भिक्षवः — अपि नु स पुरुषस्त्रिभिः शक्तिशतैर्हन्यमानस्ततोनिदानं दुःखं दौर्मनस्यं प्रतिसंवेदयेतेति? एकयापि भदन्त शक्त्या हन्यमानः स पुरुषस्ततोनिदानं दुःखं दौर्मनस्यं प्रतिसंवेदयेत — कः पुनर्वादस्त्रिभिः शक्तिशतैरिति?

अथ खलु भगवान्परीत्तं पाणिमात्रं पाषाणं गृहीत्वा भिक्षूनामन्त्रयिष्ट — तत्किं मन्यध्वे भिक्षवः — कतरो नु खलु महत्तरः — यश्चायं मया परीत्तः पाणिमात्रः पाषाणो गृहीतो यश्च हिमवान्पर्वतराज इति? अल्पमात्रकोऽयं भदन्त भगवता परीत्तः पाणिमात्रः पाषाणो गृहीतः — हिमवन्तं पर्वतराजमुपनिधाय संख्यामपि नोपैति कलाभागमपि नोपैत्युपनिधामपि नोपैति। एवमेव खलु भिक्षवो यत्स पुरुषस्त्रिभिः शक्तिशतैर्हन्यमानस्ततोनिदानं दुःखं दौर्मनस्यं प्रतिसंवेदयते तन्नैरयिकस्य दुःखस्योपनिधाय संख्यामपि नोपैति कलाभागमपि नोपैत्युपनिधामपि नोपैति।

तमेनं भिक्षवो निरयपालाः पञ्चविधबन्धनं नाम कर्मकारणां कुर्वन्ति — तप्तमयःकीलं हस्ते गमयन्ति तप्तमयःकीलं द्वितीये हस्ते गमयन्ति तप्तमयःकीलं पादे गमयन्ति तप्तमयःकीलं द्वितीये पादे गमयन्ति तप्तमयःकीलं मध्य उरसि गमयन्ति। स तत्र दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयते — न च तावत्कालं करोति यावन्न तत्पापकर्म व्यन्तीभवति। तमेनं भिक्षवो निरयपालाः संवेश्य कुठारीभिस्तक्षन्ति। स तत्र दुःखास्तीव्राः (पूर्ववत्) व्यन्तीभवति। तमेनं भिक्षवो निरयपाला ऊर्ध्वपादमधःशिरसं गृहीत्वा वासीभिस्तक्षन्ति। स तत्र दुःखास्तीव्राः (पूर्ववत्) व्यन्तीभवति। तमेनं भिक्षवो निरयपाला रथे योजयित्वादीप्यायां पृथिव्यां संप्रज्वलितायां सज्योतिर्भूतायां सारयन्त्यपि प्रत्यासारयन्त्यपि। स तत्र दुःखास्तीव्राः (पूर्ववत्) व्यन्तीभवति। तमेनं भिक्षवो निरयपाला महान्तमङ्गारपर्वतमादीप्तं संप्रज्वलितं सज्योतिर्भूतमारोपयन्त्यप्यवरोपयन्त्यपि। स तत्र दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयते — न च तावत्कालं करोति यावन्न तत्पापकर्म व्यन्तीभवति। तमेनं भिक्षवो निरयपाला ऊर्ध्वपादमधःशिरसं गृहीत्वा तप्तायां लोहकुम्भ्यां प्रक्षिपन्त्यादीप्तायां संप्रज्वलितायां सज्योतिर्भूतायाम्। स तत्र फेनोद्देहकं पच्यते। स तत्र फेनोद्देहकं पच्यमानः सकृदप्यूर्ध्वं गच्छति सकृदप्यधो गच्छति सकृदपि तिर्यग्गच्छति। स तत्र दुःखास्तीव्राः खराः कटुका वेदना वेदयते — न च तावत्कालं करोति यावन्न तत्पापकर्म व्यन्तीभवति। तमेनं भिक्षवो निरयपाला महानिरये प्रक्षिपन्ति। स खलु पुनर्भिक्षवो महानिरयः —

चतुष्कर्णश्चतुर्द्वारो विभक्तो भागशो मितः। अयःप्राकारपर्यन्तो अयसा प्रतिकुब्जितः॥

तस्य ह्ययोमयी भूमिर्ज्वलिता तेजसा युता। समन्ताद्योजनशतं स्फुरित्वा तिष्ठति सदा॥

अनेकपर्यायेणापि खल्वहं भिक्षवो निरयकथां कथयेयम् — यावच्चेदं भिक्षवो न सुकराख्यानेन प्राप्तुं यावद्दुःखा निरयाः।

सन्ति भिक्षवस्तिर्यग्योनिगताः प्राणिनस्तृणभक्षाः। त आर्द्राण्यपि तृणानि शुष्काण्यपि तृणानि दन्तोल्लेखं खादन्ति। कतमे च भिक्षवस्तिर्यग्योनिगताः प्राणिनस्तृणभक्षाः? हस्तिनोऽश्वा गावो गर्दभा अजा मृगा ये वा पुनरन्येऽपि केचित्तिर्यग्योनिगताः प्राणिनस्तृणभक्षाः। स खल्वसौ भिक्षवो बाल इह पूर्वं रसाद इह पापानि कर्माणि कृत्वा कायस्य भेदात्परं मरणात्तेषां सत्त्वानां सभागतामुपपद्यते ये ते सत्त्वास्तृणभक्षाः।

सन्ति भिक्षवस्तिर्यग्योनिगताः प्राणिनो गूथभक्षाः। ते दूरादेव गूथगन्धं घ्रात्वा धावन्ति — अत्र भोक्ष्यामहेऽत्र भोक्ष्यामह इति। तद्यथापि नाम ब्राह्मणा आहुतिगन्धेन धावन्ति — अत्र भोक्ष्यामहेऽत्र भोक्ष्यामह इति — एवमेव खलु भिक्षवः सन्ति तिर्यग्योनिगताः प्राणिनो गूथभक्षाः — ते दूरादेव गूथगन्धं घ्रात्वा धावन्ति — अत्र भोक्ष्यामहेऽत्र भोक्ष्यामह इति। कतमे च भिक्षवस्तिर्यग्योनिगताः प्राणिनो गूथभक्षाः? कुक्कुटाः शूकराः श्वानः शृगाला ये वा पुनरन्येऽपि केचित्तिर्यग्योनिगताः प्राणिनो गूथभक्षाः। स खल्वसौ भिक्षवो बाल इह पूर्वं रसाद इह पापानि कर्माणि कृत्वा कायस्य भेदात्परं मरणात्तेषां सत्त्वानां सभागतामुपपद्यते ये ते सत्त्वा गूथभक्षाः।

सन्ति भिक्षवस्तिर्यग्योनिगताः प्राणिनोऽन्धकारे जायन्तेऽन्धकारे जीर्यन्त्यन्धकारे म्रियन्ते। कतमे च भिक्षवस्तिर्यग्योनिगताः प्राणिनोऽन्धकारे जायन्तेऽन्धकारे जीर्यन्त्यन्धकारे म्रियन्ते? कीटाः कृमयो गण्डूपदा ये वा पुनरन्येऽपि केचित्तिर्यग्योनिगताः प्राणिनोऽन्धकारे जायन्तेऽन्धकारे जीर्यन्त्यन्धकारे म्रियन्ते। स खल्वसौ भिक्षवो बाल इह पूर्वं रसाद इह पापानि कर्माणि कृत्वा कायस्य भेदात्परं मरणात्तेषां सत्त्वानां सभागतामुपपद्यते ये ते सत्त्वा अन्धकारे जायन्तेऽन्धकारे जीर्यन्त्यन्धकारे म्रियन्ते।

सन्ति भिक्षवस्तिर्यग्योनिगताः प्राणिनोऽप्सु जायन्तेऽप्सु जीर्यन्त्यप्सु म्रियन्ते। कतमे च भिक्षवस्तिर्यग्योनिगताः प्राणिनोऽप्सु जायन्तेऽप्सु जीर्यन्त्यप्सु म्रियन्ते? मत्स्याः कच्छपाः शिशुमारा ये वा पुनरन्येऽपि केचित्तिर्यग्योनिगताः प्राणिनोऽप्सु जायन्तेऽप्सु जीर्यन्त्यप्सु म्रियन्ते। स खल्वसौ भिक्षवो बाल इह पूर्वं रसाद इह पापानि कर्माणि कृत्वा कायस्य भेदात्परं मरणात्तेषां सत्त्वानां सभागतामुपपद्यते ये ते सत्त्वा अप्सु जायन्तेऽप्सु जीर्यन्त्यप्सु म्रियन्ते।

सन्ति भिक्षवस्तिर्यग्योनिगताः प्राणिनोऽशुचौ जायन्तेऽशुचौ जीर्यन्त्यशुचौ म्रियन्ते। कतमे च भिक्षवस्तिर्यग्योनिगताः प्राणिनोऽशुचौ जायन्तेऽशुचौ जीर्यन्त्यशुचौ म्रियन्ते? ये ते भिक्षवः सत्त्वाः पूतिमत्स्ये वा जायन्ते पूतिमत्स्ये वा जीर्यन्ति पूतिमत्स्ये वा म्रियन्ते पूतिकुणपे वा (पूर्ववत्) पूतिकुल्माषे वा (पूर्ववत्) चन्दनिकायां वा (पूर्ववत्) अवगल्ले वा जायन्ते ये वा पुनरन्येऽपि केचित्तिर्यग्योनिगताः प्राणिनोऽशुचौ जायन्तेऽशुचौ जीर्यन्त्यशुचौ म्रियन्ते। स खल्वसौ भिक्षवो बाल इह पूर्वं रसाद इह पापानि कर्माणि कृत्वा कायस्य भेदात्परं मरणात्तेषां सत्त्वानां सभागतामुपपद्यते ये ते सत्त्वा अशुचौ जायन्तेऽशुचौ जीर्यन्त्यशुचौ म्रियन्ते।

अनेकपर्यायेणापि खल्वहं भिक्षवस्तिर्यग्योनिकथां कथयेयम् — यावच्चेदं भिक्षवो न सुकरमाख्यानेन प्राप्तुं यावद्दुःखा तिर्यग्योनिः।

तद्यथापि भिक्षवः पुरुष एकच्छिद्रं युगं महासमुद्रे प्रक्षिपेत्। तदेतत्पूर्वो वातः पश्चिमेन संहरेत्पश्चिमो वातः पूर्वेण संहरेदुत्तरो वातो दक्षिणेन संहरेद्दक्षिणो वात उत्तरेण संहरेत्। तत्र स्यात्काणः कच्छपः — स वर्षशतस्य वर्षशतस्यात्ययेन सकृदुन्मज्जेत्। तत्किं मन्यध्वे भिक्षवः — अपि नु स काणः कच्छपोऽमुष्मिन्नेकच्छिद्रे युगे ग्रीवां प्रवेशयेदिति? नो हीदं भदन्त। यदि पुनर्भदन्त कदाचित्कर्हिचिद्दीर्घस्याध्वनोऽत्ययेनेति। क्षिप्रतरं खलु स भिक्षवः काणः कच्छपोऽमुष्मिन्नेकच्छिद्रे युगे ग्रीवां प्रवेशयेत् — अतो दुर्लभतरमहं भिक्षवो मनुष्यत्वं वदामि सकृद्विनिपातगतेन बालेन। तत्कस्य हेतोः? न ह्यत्र भिक्षवोऽस्ति धर्मचर्या समचर्या कुशलक्रिया पुण्यक्रिया। अन्योन्यखादिकात्र भिक्षवो वर्तते दुर्बलखादिका।

स खल्वसौ भिक्षवो बालो यदि कदाचित्कर्हिचिद्दीर्घस्याध्वनोऽत्ययेन मनुष्यत्वमागच्छति — यानि तानि नीचकुलानि — चण्डालकुलं वा नैषादकुलं वा वेणकुलं वा रथकारकुलं वा पुक्कसकुलं वा — तथारूपे कुले प्रत्याजायते दरिद्रेऽल्पान्नपानभोजने कृच्छ्रवृत्तिके यत्र कृच्छ्रेण घासाच्छादो लभ्यते। स च भवति दुर्वर्णो दुर्दर्शोऽवकुटिमको बह्वाबाधः काणो वा कुणिर्वा कुब्जो वा पक्षहतो वा न लाभ्यन्नस्य पानस्य वस्त्रस्य यानस्य मालागन्धविलेपनस्य शय्यावसथप्रदीप्यस्य। स कायेन दुश्चरितं चरति वाचा दुश्चरितं चरति मनसा दुश्चरितं चरति। स कायेन दुश्चरितं चरित्वा वाचा दुश्चरितं चरित्वा मनसा दुश्चरितं चरित्वा कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्यते।

तद्यथापि भिक्षवोऽक्षधूर्तः प्रथमेनैव कलिग्रहेण पुत्रमपि जीयेत दारानपि जीयेत सर्वं स्वापतेयमपि जीयेतोत्तरमप्यधिबन्धं निगच्छेत्। अल्पमात्रकः स भिक्षवः कलिग्रहो यत्सोऽक्षधूर्तः प्रथमेनैव कलिग्रहेण पुत्रमपि जीयेत दारानपि जीयेत सर्वं स्वापतेयमपि जीयेतोत्तरमप्यधिबन्धं निगच्छेत्। अथ खल्वयमेव ततो महत्तरः कलिग्रहो यत्स बालः कायेन दुश्चरितं चरित्वा वाचा दुश्चरितं चरित्वा मनसा दुश्चरितं चरित्वा कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्यते। इयं भिक्षवः केवला परिपूर्णा बालभूमिरिति।

त्रीणीमानि भिक्षवः पण्डितस्य पण्डितलक्षणानि पण्डितनिमित्तानि पण्डितावदानानि। कतमानि त्रीणि? इह भिक्षवः पण्डितः सुचिन्तितचिन्ती च भवति सुभाषितभाषी च सुकृतकर्मकारी च। नो चेदिदं भिक्षवः पण्डितः सुचिन्तितचिन्ती चाभविष्यत्सुभाषितभाषी च सुकृतकर्मकारी च — केनैनं पण्डिता जानीयुः — पण्डितोऽयं भवान्सत्पुरुष इति? यस्माच्च खलु भिक्षवः पण्डितः सुचिन्तितचिन्ती च भवति सुभाषितभाषी च सुकृतकर्मकारी च — तस्मादेनं पण्डिता जानन्ति — पण्डितोऽयं भवान्सत्पुरुष इति। स खल्वसौ भिक्षवः पण्डितस्त्रिविधं दृष्ट एव धर्मे सुखं सौमनस्यं प्रतिसंवेदयते। यदि भिक्षवः पण्डितः सभायां वा निषण्णो भवति रथ्यायां वा निषण्णो भवति शृङ्घाटके वा निषण्णो भवति — तत्र चेज्जनस्तज्जां तदनुरूपां कथां मन्त्रयते। यदि भिक्षवः पण्डितः प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवत्यदत्तादानात्प्रतिविरतो भवति कामेषु मिथ्याचारात्प्रतिविरतो भवति मृषावादात्प्रतिविरतो भवति सुरामैरेयमद्यप्रमादस्थानात्प्रतिविरतो भवति — तत्र भिक्षवः पण्डितस्यैवं भवति — यां खलु जनस्तज्जां तदनुरूपां कथां मन्त्रयते — संविद्यन्त एव ते धर्मा मयि — अहं च तेषु धर्मेषु संदृश्य इति। इदं भिक्षवः पण्डितः प्रथमं दृष्ट एव धर्मे सुखं सौमनस्यं प्रतिसंवेदयते।

पुनश्चापरं भिक्षवः पण्डितः पश्यति राज्ञश्चौरमागश्चारिणं गृहीत्वा विविधाः कर्मकारणाः कारयतः — कशाभिरपि ताडयतो वेत्रैरपि ताडयतोऽर्धदण्डकैरपि ताडयतो हस्तमपि छिन्दतः पादमपि छिन्दतो हस्तपादमपि छिन्दतः कर्णमपि छिन्दतो नासामपि छिन्दतः कर्णनासमपि छिन्दतो बिलङ्गस्थालिकामपि कुर्वतः शङ्खमुण्डिकामपि कुर्वतो राहुमुखमपि कुर्वतो ज्योतिर्मालिकामपि कुर्वतो हस्तप्रद्योतिकामपि कुर्वत एरकवर्तिकामपि कुर्वतश्चीरकवासिकामपि कुर्वत ऐणेयकमपि कुर्वतो बडिशमांसिकामपि कुर्वतः कार्षापणिकामपि कुर्वतः क्षारापतच्छिकामपि कुर्वतः परिघपरिवर्तिकामपि कुर्वतः पलालपीठकमपि कुर्वतस्तप्तेनापि तैलेनावसिञ्चतः श्वभिरपि खादयतो जीवन्तमपि शूल उत्तासयतोऽसिनापि शिरश्छिन्दतः। तत्र भिक्षवः पण्डितस्यैवं भवति — यथारूपाणां खलु पापकानां कर्मणां हेतो राजानश्चौरमागश्चारिणं गृहीत्वा विविधाः कर्मकारणाः कारयन्ति — कशाभिरपि ताडयन्ति वेत्रैरपि ताडयन्त्यर्धदण्डकैरपि ताडयन्ति हस्तमपि छिन्दन्ति पादमपि छिन्दन्ति हस्तपादमपि छिन्दन्ति कर्णमपि छिन्दन्ति नासामपि छिन्दन्ति कर्णनासमपि छिन्दन्ति बिलङ्गस्थालिकामपि कुर्वन्ति शङ्खमुण्डिकामपि कुर्वन्ति राहुमुखमपि कुर्वन्ति ज्योतिर्मालिकामपि कुर्वन्ति हस्तप्रद्योतिकामपि कुर्वन्त्येरकवर्तिकामपि कुर्वन्ति चीरकवासिकामपि कुर्वन्त्यैणेयकमपि कुर्वन्ति बडिशमांसिकामपि कुर्वन्ति कार्षापणिकामपि कुर्वन्ति क्षारापतच्छिकामपि कुर्वन्ति परिघपरिवर्तिकामपि कुर्वन्ति पलालपीठकमपि कुर्वन्ति तप्तेनापि तैलेनावसिञ्चन्ति श्वभिरपि खादयन्ति जीवन्तमपि शूल उत्तासयन्त्यसिनापि शिरश्छिन्दन्ति — न ते धर्मा मयि संविद्यन्ते — अहं च न तेषु धर्मेषु संदृश्य इति। इदमपि भिक्षवः पण्डितो द्वितीयं दृष्ट एव धर्मे सुखं सौमनस्यं प्रतिसंवेदयते।

पुनश्चापरं भिक्षवः पण्डितं पीठसमारूढं वा मञ्चसमारूढं वा क्षमायां वा शयानं यान्यस्य पूर्वं कल्याणाणि कर्माणि कृतानि कायेन सुचरितानि वाचा सुचरितानि मनसा सुचरितानि तान्यस्य तस्मिन्समयेऽवलम्बन्ते (पूर्ववत्) तद्यथापि भिक्षवो महतां पर्वतकूटानां छायाः सायाह्नसमये पृथिव्यामवलम्बन्तेऽध्यवलम्बन्तेऽभिप्रलम्बन्ते — एवमेव खलु भिक्षवः पण्डितं पीठसमारूढं वा मञ्चसमारूढं वा क्षमायां वा शयानं यान्यस्य पूर्वं कल्याणाणि कर्माणि कृतानि कायेन सुचरितानि वाचा सुचरितानि मनसा सुचरितानि तान्यस्य तस्मिन्समयेऽवलम्बन्तेऽध्यवलम्बन्तेऽभिप्रलम्बन्ते। तत्र भिक्षवः पण्डितस्यैवं भवति — अकृतं बत मे पापमकृतं रौद्रमकृतं किल्बिषम् — कृतं कल्याणं कृतं कुशलं कृतं भीरुत्राणम्। या भो अकृतपापानामकृतरौद्राणामकृतकिल्बिषाणां कृतकल्याणानां कृतकुशलानां कृतभीरुत्राणानां गतिस्तां गतिं प्रेत्य गच्छामीति। स न शोचति न क्लाम्यति न परिदेवयते नोरस्ताडं क्रन्दति न संमोहमापद्यते। इदमपि भिक्षवः पण्डितस्तृतीयं दृष्ट एव धर्मे सुखं सौमनस्यं प्रतिसंवेदयते।

स खल्वसौ भिक्षवः पण्डितः कायेन सुचरितं चरित्वा वाचा सुचरितं चरित्वा मनसा सुचरितं चरित्वा कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्यते। यत्खलु तद्भिक्षवः सम्यग्वदन्वदेत् — एकान्तमिष्टमेकान्तं कान्तमेकान्तं मनापमिति — स्वर्गमेव तत्सम्यग्वदन्वदेत् — एकान्तमिष्टमेकान्तं कान्तमेकान्तं मनापमिति। यावच्चेदं भिक्षव उपमापि न सुकरा यावत्सुखाः स्वर्गा इति।

एवमुक्तेऽन्यतरो भिक्षुर्भगवन्तमेतदवोचत् — शक्या पुनर्भदन्तोपमा कर्तुमिति? शक्या भिक्षो इति भगवानवोचत्। तद्यथापि भिक्षवो राजा चक्रवर्ती सप्तभी रत्नैः समन्वागतश्चतसृभिश्चर्द्धिभिस्ततोनिदानं सुखं सौमनस्यं प्रतिसंवेदयते। कतमैः सप्तभिः? इह भिक्षवो राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य तदह्न्युपोषथे पञ्चदशे शिरःस्नातस्यौपोषथिकस्योपरिप्रासादवरगतस्य दिव्यं चक्ररत्नं प्रादुर्भवति सहस्रारं सनेमिकं सनाभिकं सर्वाकारपरिपूर्णम्। तद्दृष्ट्वा राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्यैवं भवति — श्रुतं खलु पुनर्मयेदं यस्य राज्ञः क्षत्रियस्य मूर्धाभिषिक्तस्य तदह्न्युपोषथे पञ्चदशे शिरःस्नातस्यौपोषथिकस्योपरिप्रासादवरगतस्य दिव्यं चक्ररत्नं प्रादुर्भवति सहस्रारं सनेमिकं सनाभिकं सर्वाकारपरिपूर्णं स भवति राजा चक्रवर्तीति। स्यां नु खल्वहं राजा चक्रवर्तीति?

अथ खलु भिक्षवो राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो वामेन हस्तेन भृङ्गारं गृहीत्वा दक्षिणेन हस्तेन चक्ररत्नमभ्युत्किरति — प्रवर्ततां भद्रं चक्ररत्नमभिविजयतां भद्रं चक्ररत्नमिति। अथ खलु तद्भिक्षवश्चक्ररत्नं पूर्वां दिशं प्रवर्ततेऽन्वगेव राजा चक्रवर्ती सार्धं चतुरङ्गिण्या सेनया। यस्मिन्खलु पुनर्भिक्षवः प्रदेशे चक्ररत्नं प्रतितिष्ठति तत्र राजा चक्रवर्ती वासमुपैति सार्धं चतुरङ्गिण्या सेनया। ये खलु पुनर्भिक्षवः पूर्वस्यां दिशि प्रतिराजानस्ते राजानं चक्रवर्तिनमुपसंक्रम्यैवमाहुः — एहि खलु महाराज — स्वागतं ते महाराज — स्वकं ते महाराज — अनुशाधि महाराजेति। राजा चक्रवर्त्येवमाह — प्राणो न हन्तव्योऽदत्तं नादातव्यं कामेषु मिथ्या न चरितव्यं मृषा न भाषितव्यं मद्यं न पातव्यं यथाभुक्तं च भुङ्ग्ध्वमिति। ये खलु पुनर्भिक्षवः पूर्वस्यां दिशि प्रतिराजानस्ते राज्ञश्चक्रवर्तिनोऽनुयायिनो भवन्ति।

अथ खलु तद्भिक्षवश्चक्ररत्नं पूर्वं समुद्रमध्यवगाह्य प्रत्युत्तीर्य दक्षिणां दिशं प्रवर्तते (पूर्ववत्) दक्षिणं समुद्रमध्यवगाह्य प्रत्युत्तीर्य पश्चिमां दिशं प्रवर्तते (पूर्ववत्) पश्चिमं समुद्रमध्यवगाह्य प्रत्युत्तीर्योत्तरां दिशं प्रवर्ततेऽन्वगेव राजा चक्रवर्ती सार्धं चतुरङ्गिण्या सेनया। यस्मिन्खलु पुनर्भिक्षवः प्रदेशे चक्ररत्नं प्रतितिष्ठति तत्र राजा चक्रवर्ती वासमुपैति सार्धं चतुरङ्गिण्या सेनया।

ये खलु पुनर्भिक्षव उत्तरस्यां दिशि प्रतिराजानस्ते राजानं चक्रवर्तिनमुपसंक्रम्यैवमाहुः — एहि खलु महाराज — स्वागतं ते महाराज — स्वकं ते महाराज — अनुशाधि महाराजेति। राजा चक्रवर्त्येवमाह — प्राणो न हन्तव्योऽदत्तं नादातव्यं कामेषु मिथ्या न चरितव्यं मृषा न भाषितव्यं मद्यं न पातव्यं यथाभुक्तं च भुङ्ग्ध्वमिति। ये खलु पुनर्भिक्षव उत्तरस्यां दिशि प्रतिराजानस्ते राज्ञश्चक्रवर्तिनोऽनुयायिनो भवन्ति।

अथ खलु तद्भिक्षवश्चक्ररत्नं समुद्रपर्यन्तां पृथिवीमभिविजित्य तामेव राजधानीं प्रत्यागत्य राज्ञश्चक्रवर्तिनोऽन्तःपुरद्वारेऽक्षाहतं मन्ये तिष्ठति राज्ञश्चक्रवर्तिनोऽन्तःपुरद्वारमुपशोभयमानम्। राज्ञो भिक्षवश्चक्रवर्तिन एवंरूपं चक्ररत्नं प्रादुर्भवति।

पुनश्चापरं भिक्षवो राज्ञश्चक्रवर्तिनो हस्तिरत्नं प्रादुर्भवति — सर्वश्वेतः सप्तप्रतिष्ठ ऋद्धिमान्वैहायसंगम उपोषथो नाम नागराजः। तद्दृष्ट्वा राज्ञश्चक्रवर्तिनश्चित्तं प्रसीदति — भद्रकं बत भो हस्तियानं यदि दमथमुपेयादिति। अथ खलु तद्भिक्षवो हस्तिरत्नं तद्यथापि नाम भद्रो हस्त्याजनेयो दीर्घरात्रं सुपरिदान्त एवमेव दमथमुपैति। भूतपूर्वं भिक्षवो राजा चक्रवर्ती तदेव हस्तिरत्नं मीमांसमानः पूर्वाह्णसमयेऽभिरुह्य समुद्रपर्यन्तां पृथिवीमनुसंयाय तामेव राजधानीं प्रत्यागत्य प्रातराशमकार्षीत्। राज्ञो भिक्षवश्चक्रवर्तिन एवंरूपं हस्तिरत्नं प्रादुर्भवति।

पुनश्चापरं भिक्षवो राज्ञश्चक्रवर्तिनोऽश्वरत्नं प्रादुर्भवति — सर्वश्वेतः कालशीर्षो मुञ्जकेश ऋद्धिमान्वैहायसंगमो बलाहको नामाश्वराजः। तद्दृष्ट्वा राज्ञश्चक्रवर्तिनश्चित्तं प्रसीदति — भद्रकं बत भो अश्वयानं यदि दमथमुपेयादिति। अथ खलु तद्भिक्षवोऽश्वरत्नं तद्यथापि नाम भद्रोऽश्वायनेयो दीर्घरात्रं सुपरिदान्त एवमेव दमथमुपैति। भूतपूर्वं भिक्षवो राजा चक्रवर्ती तदेवाश्वरत्नं मीमांसमानः पूर्वाह्णसमयेऽभिरुह्य समुद्रपर्यन्तां पृथिवीमनुसंयाय तामेव राजधानीं प्रत्यागत्य प्रातराशमकार्षीत्। राज्ञो भिक्षवश्चक्रवर्तिन एवंरूपमश्वरत्नं प्रादुर्भवति।

पुनश्चापरं भिक्षवो राज्ञश्चक्रवर्तिनो मणिरत्नं प्रादुर्भवति। स भवति मणिर्वैडूर्यः शुभो जातिमानष्टाश्रः सुपरिकर्मकृतः। तस्य खलु पुनर्भिक्षवो मणिरत्नस्याभा समन्ताद्योजनं स्फुटा भवति। भूतपूर्वं भिक्षवो राजा चक्रवर्ती तदेव मणिरत्नं मीमांसमानश्चतुरङ्गिणीं सेनां संनह्य मणिं ध्वजाग्रमारोप्य रात्र्यन्धकारतमिस्रायां प्रायासीत्। ये खलु पुनर्भिक्षवः समन्ताद्ग्रामा अभूवँस्ते तेनावभासेन कर्मान्तान्प्रायोजयन्दिवेति मन्यमानाः। राज्ञो भिक्षवश्चक्रवर्तिन एवंरूपं मणिरत्नं प्रादुर्भवति।

पुनश्चापरं भिक्षवो राज्ञश्चक्रवर्तिनः स्त्रीरत्नं प्रादुर्भवति। साभिरूपा दर्शनीया प्रासादिका परमया वर्णपुष्कलतया समन्वागता नातिदीर्घा नातिह्रस्वा नातिकृशा नातिस्थूला नातिकालिका नात्यवदातातिक्रान्ता मानुषं वर्णमप्राप्ता दिव्यं वर्णम्। तस्य खलु पुनर्भिक्षवः स्त्रीरत्नस्यैवंरूपः कायसंस्पर्शो भवति तद्यथापि नाम तूलपिचोर्वा कार्पासपिचोर्वा। तस्य खलु पुनर्भिक्षवः स्त्रीरत्नस्य शीत उष्णानि गात्राणि भवन्त्युष्णे शीतानि गात्राणि भवन्ति। तस्य खलु पुनर्भिक्षवः स्त्रीरत्नस्य कायाच्चन्दनगन्धो वाति मुखादुत्पलगन्धो वाति। तत्खलु पुनर्भिक्षवः स्त्रीरत्नं राज्ञश्चक्रवर्तिनः पूर्वोत्थायिनी भवति पश्चान्निपातिनी किंकारप्रतिश्राविणी मनापचारिणी प्रियवादिनी। तत्खलु पुनर्भिक्षवः स्त्रीरत्नं राजानं चक्रवर्तिनं मनसापि नातिचरति — कुतः पुनः कायेन? राज्ञो भिक्षवश्चक्रवर्तिन एवंरूपं स्त्रीरत्नं प्रादुर्भवति।

पुनश्चापरं भिक्षवो राज्ञश्चक्रवर्तिनो गृहपतिरत्नं प्रादुर्भवति। तस्य कर्मविपाकजं दिव्यचक्षुः प्रादुर्भवति येन निधिं पश्यति सस्वामिकमप्यस्वामिकमपि। स राजानं चक्रवर्तिनमुपसंक्रम्यैवमाह — अल्पोत्सुकस्त्वं देव भव — अहं ते धनेन धनकरणीयं करिष्यामीति। भूतपूर्वं भिक्षवो राजा चक्रवर्ती तदेव गृहपतिरत्नं मीमांसमानो नावमभिरुह्य मध्ये गङ्गाया नद्याः स्रोतोऽवगाह्य गृहपतिरत्नमेतदवोचत् — अर्थो मे गृहपते हिरण्यसुवर्णेनेति। तेन हि महाराजैकं तीरं नौरुपैत्विति। इहैव मे गृहपतेऽर्थो हिरण्यसुवर्णेनेति। अथ खलु तद्भिक्षवो गृहपतिरत्नमुभाभ्यां हस्ताभ्यामप्स्ववमृश्य पूर्णां हिरण्यसुवर्णस्य कुम्भीमुद्धृत्य राजानं चक्रवर्तिनमेतदवोचत् — अलमेतावता महाराज — कृतमेतावता महाराज — पूजितमेतावता महाराजेति। राजा चक्रवर्त्येवमाह — अलमेतावता गृहपते — कृतमेतावता गृहपते — पूजितमेतावता गृहपत इति। राज्ञो भिक्षवश्चक्रवर्तिन एवंरूपं गृहपतिरत्नं प्रादुर्भवति।

पुनश्चापरं भिक्षवो राज्ञश्चक्रवर्तिनः परिणायकरत्नं प्रादुर्भवति — पण्डितो व्यक्तो मेधावी प्रतिबलो राजानं चक्रवर्तिनमुपयापयितव्यमुपयापयितुमपयापयितव्यमपयापयितुं स्थापयितव्यं स्थापयितुम्। स राजानं चक्रवर्तिनमुपसंक्रम्यैवमाह — अल्पोत्सुकस्त्वं देव भव — अहमनुशासिष्यामीति। राज्ञो भिक्षवश्चक्रवर्तिन एवंरूपं परिणायकरत्नं प्रादुर्भवति। राजा भिक्षवश्चक्रवर्त्येभिः सप्तभी रत्नैः समन्वागतो भवति।

कतमाभिश्चतसृभिरृद्धिभिः? इह भिक्षवो राजा चक्रवर्त्यभिरूपो भवति दर्शनीयः प्रासादिकः परमया वर्णपुष्कलतया समन्वागतोऽतीवान्यैर्मनुष्यैः। राजा भिक्षवश्चक्रवर्त्यनया प्रथमयर्द्ध्या समन्वागतो भवति।

पुनश्चापरं भिक्षवो राजा चक्रवर्ती दीर्घायुष्को भवति चिरस्थितिकोऽतीवान्यैर्मनुष्यैः। राजा भिक्षवश्चक्रवर्त्यनया द्वितीययर्द्ध्या समन्वागतो भवति।

पुनश्चापरं भिक्षवो राजा चक्रवर्त्यल्पाबाधो भवत्यल्पातङ्कः समविपाकिन्या ग्रहण्या समन्वागतो नातिशीतया नात्युष्णयातीवान्यैर्मनुष्यैः। राजा भिक्षवश्चक्रवर्त्यनया तृतीययर्द्ध्या समन्वागतो भवति।

पुनश्चापरं भिक्षवो राजा चक्रवर्ती ब्राह्मणगृहपतिकानां प्रियो भवति मनापः। तद्यथापि भिक्षवः पिता पुत्राणां प्रियो भवति मनापः — एवमेव खलु भिक्षवो राजा चक्रवर्ती ब्राह्मणगृहपतिकानां प्रियो भवति मनापः। राज्ञोऽपि भिक्षवश्चक्रवर्तिनो ब्राह्मणगृहपतिकाः प्रिया भवन्ति मनापाः। तद्यथापि भिक्षवः पितुः पुत्राः प्रिया भवन्ति मनापाः — एवमेव खलु भिक्षवो राज्ञोऽपि चक्रवर्तिनो ब्राह्मणगृहपतिकाः प्रिया भवन्ति मनापाः।

भूतपूर्वं भिक्षवो राजा चक्रवर्ती चतुरङ्गिण्या सेनयोद्यानभूमिं निरयासीत्। अथ खलु भिक्षवो ब्राह्मणगृहपतिका राजानं चक्रवर्तिनमुपसंक्रम्यैवमाहुः — अत्वरमाणो देव याहि यथा त्वां वयं चिरतरं पश्येमेति। राजापि भिक्षवश्चक्रवर्ती सारथिमामन्त्रयिष्ट — अत्वरमाणः सारथे प्रेषय यथा मां ब्राह्मणगृहपतिकाश्चिरतरं पश्येयुरिति। राजा भिक्षवश्चक्रवर्त्यनया चतुर्थ्यर्द्ध्या समन्वागतो भवति। राजा भिक्षवश्चक्रवर्त्याभिश्चतसृभिरृद्धिभिः समन्वागतो भवति।

तत्किं मन्यध्वे भिक्षवः — अपि नु खलु राजा चक्रवर्त्येभिः सप्तभी रत्नैः समन्वागत आभिश्चतसृभिरृद्धिभिस्ततोनिदानं सुखं सौमनस्यं प्रतिसंवेदयेतेति? एकैकेनापि भदन्त रत्नेन समन्वागतो राजा चक्रवर्ती ततोनिदानं सुखं सौमनस्यं प्रतिसंवेदयेत — कः पुनर्वादः सप्तभी रत्नैश्चतसृभिश्चर्द्धिभिरिति?

अथ खलु भगवान्परीत्तं पाणिमात्रं पाषाणं गृहीत्वा भिक्षूनामन्त्रयिष्ट — तत्किं मन्यध्वे भिक्षवः — कतरो नु खलु महत्तरः — यश्चायं मया परीत्तः पाणिमात्रः पाषाणो गृहीतो यश्च हिमवान्पर्वतराज इति? अल्पमात्रकोऽयं भदन्त भगवता परीत्तः पाणिमात्रः पाषाणो गृहीतः — हिमवन्तं पर्वतराजमुपनिधाय संख्यामपि नोपैति कलाभागमपि नोपैत्युपनिधामपि नोपैतीति। एवमेव खलु भिक्षवो यद्राजा चक्रवर्ती सप्तभी रत्नैः समन्वागतश्चतसृभिश्चर्द्धिभिस्ततोनिदानं सुखं सौमनस्यं प्रतिसंवेदयते तद्दिव्यस्य सुखस्योपनिधाय संख्यामपि नोपैति कलाभागमपि नोपैत्युपनिधामपि नोपैति।

स खल्वसौ भिक्षवः पण्डितो यदि कदाचित्कर्हिचिद्दीर्घस्याध्वनोऽत्ययेन मनुष्यत्वमागच्छति — यानि तान्युच्चकुलानि — क्षत्रियमहाशालकुलं वा ब्राह्मणमहाशालकुलं वा गृहपतिमहाशालकुलं वा — तथारूपे कुले प्रत्याजायत आढ्ये महाधने महाभोगे प्रभूतजातरूपरजते प्रभूतवित्तोपकरणे प्रभूतधनधान्ये। स च भवत्यभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः परमया वर्णपुष्कलतया समन्वागतो लाभ्यन्नस्य पानस्य वस्त्रस्य यानस्य मालागन्धविलेपनस्य शय्यावसथप्रदीप्यस्य। स कायेन सुचरितं चरति वाचा सुचरितं चरति मनसा सुचरितं चरति। स कायेन सुचरितं चरित्वा वाचा सुचरितं चरित्वा मनसा सुचरितं चरित्वा कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्यते। तद्यथापि भिक्षवोऽक्षधूर्तः प्रथमेनैव कृतग्रहेण महान्तं भोगस्कन्धमधिगच्छेत् — अल्पमात्रकः स भिक्षवः कृतग्रहो यत्सोऽक्षधूर्तः प्रथमेनैव कृतग्रहेण महान्तं भोगस्कन्धमधिगच्छेत्। अथ खल्वयमेव ततो महत्तरः कृतग्रहो यत्स पण्डितः कायेन सुचरितं चरित्वा वाचा सुचरितं चरित्वा मनसा सुचरितं चरित्वा कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्यते। इयं भिक्षवः केवला परिपूर्णा पण्डितभूमिरिति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।

बालपण्डितसूत्रं निष्ठितं नवमम्॥

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe tṛtīye śūnyatāvarge bālapaṇḍitasūtraṃ navamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmantrayiṣṭa — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —

trīṇīmāni bhikṣavo bālasya bālalakṣaṇāni bālanimittāni bālāvadānāni. katamāni trīṇi? iha bhikṣavo bālo duścintitacintī ca bhavati durbhāṣitabhāṣī ca duṣkṛtakarmakārī ca. no cedidaṃ bhikṣavo bālo duścintitacintī cābhaviṣyaddurbhāṣitabhāṣī ca duṣkṛtakarmakārī ca — kenainaṃ paṇḍitā jānīyuḥ — bālo'yaṃ bhavānasatpuruṣa iti? yasmācca khalu bhikṣavo bālo duścintitacintī ca bhavati durbhāṣitabhāṣī ca duṣkṛtakarmakārī ca — tasmādenaṃ paṇḍitā jānanti — bālo'yaṃ bhavānasatpuruṣa iti. sa khalvasau bhikṣavo bālastrividhaṃ dṛṣṭa eva dharme duḥkhaṃ daurmanasyaṃ pratisaṃvedayate. yadi bhikṣavo bālaḥ sabhāyāṃ vā niṣaṇṇo bhavati rathyāyāṃ vā niṣaṇṇo bhavati śṛṅghāṭake vā niṣaṇṇo bhavati — tatra cejjanastajjāṃ tadanurūpāṃ kathāṃ mantrayate. yadi bhikṣavo bālaḥ prāṇātipātī bhavatyadattādāyī bhavati kāmeṣu mithyācārī bhavati mṛṣāvādī bhavati surāmaireyamadyapramādasthāyī bhavati — tatra bhikṣavo bālasyaivaṃ bhavati — yāṃ khalu janastajjāṃ tadanurūpāṃ kathāṃ mantrayate — saṃvidyanta eva te dharmā mayi — ahaṃ ca teṣu dharmeṣu saṃdṛśya iti. idaṃ bhikṣavo bālaḥ prathamaṃ dṛṣṭa eva dharme duḥkhaṃ daurmanasyaṃ pratisaṃvedayate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bālaḥ paśyati rājñaścauramāgaścāriṇaṃ gṛhītvā vividhāḥ karmakāraṇāḥ kārayataḥ — kaśābhirapi tāḍayato vetrairapi tāḍayato'rdhadaṇḍakairapi tāḍayato hastamapi chindataḥ pādamapi chindato hastapādamapi chindataḥ karṇamapi chindato nāsāmapi chindataḥ karṇanāsamapi chindato bilaṅgasthālikāmapi kurvataḥ śaṅkhamuṇḍikāmapi kurvato rāhumukhamapi kurvato jyotirmālikāmapi kurvato hastapradyotikāmapi kurvata erakavartikāmapi kurvataścīrakavāsikāmapi kurvata aiṇeyakamapi kurvato baḍiśamāṃsikāmapi kurvataḥ kārṣāpaṇikāmapi kurvataḥ kṣārāpatacchikāmapi kurvataḥ parighaparivartikāmapi kurvataḥ palālapīṭhakamapi kurvatastaptenāpi tailenāvasiñcataḥ śvabhirapi khādayato jīvantamapi śūla uttāsayato'sināpi śiraśchindataḥ. tatra bhikṣavo bālasyaivaṃ bhavati — yathārūpāṇāṃ khalu pāpakānāṃ karmaṇāṃ heto rājānaścauramāgaścāriṇaṃ gṛhītvā vividhāḥ karmakāraṇāḥ kārayanti — kaśābhirapi tāḍayanti (pūrvavat) asināpi śiraśchindanti — saṃvidyanta eva te dharmā mayi — ahaṃ ca teṣu dharmeṣu saṃdṛśye. māṃ cedapi rājāno jānīyuḥ — māmapi rājāno gṛhītvā vividhāḥ karmakāraṇāḥ kārayeyuḥ — kaśābhirapi tāḍayeyuḥ (pūrvavat) jīvantamapi śūla uttāsayeyurasināpi śiraśchindyuriti. idamapi bhikṣavo bālo dvitīyaṃ dṛṣṭa eva dharme duḥkhaṃ daurmanasyaṃ pratisaṃvedayate.

punaścāparaṃ bhikṣavo bālaṃ pīṭhasamārūḍhaṃ vā mañcasamārūḍhaṃ vā kṣamāyāṃ vā śayānaṃ yānyasya pūrvaṃ pāpakāni karmāṇi kṛtāni kāyena duścaritāni vācā duścaritāni manasā duścaritāni tānyasya tasminsamaye'valambante'dhyavalambante'bhipralambante. tadyathāpi bhikṣavo mahatāṃ parvatakūṭānāṃ chāyāḥ sāyāhnasamaye pṛthivyāmavalambante'dhyavalambante'bhipralambante — evameva khalu bhikṣavo bālaṃ pīṭhasamārūḍhaṃ vā mañcasamārūḍhaṃ vā kṣamāyāṃ vā śayānaṃ yānyasya pūrvaṃ pāpakāni karmāṇi kṛtāni kāyena duścaritāni vācā duścaritāni manasā duścaritāni tānyasya tasminsamaye'valambante'dhyavalambante'bhipralambante. tatra bhikṣavo bālasyaivaṃ bhavati — akṛtaṃ bata me kalyāṇamakṛtaṃ kuśalamakṛtaṃ bhīrutrāṇam — kṛtaṃ pāpaṃ kṛtaṃ raudraṃ kṛtaṃ kilbiṣam. yā bho akṛtakalyāṇānāmakṛtakuśalānāmakṛtabhīrutrāṇānāṃ kṛtapāpānāṃ kṛtaraudrāṇāṃ kṛtakilbiṣāṇāṃ gatistāṃ gatiṃ pretya gacchāmīti. sa śocati klāmyati paridevayata urastāḍaṃ krandati saṃmohamāpadyate. idamapi bhikṣavo bālastṛtīyaṃ dṛṣṭa eva dharme duḥkhaṃ daurmanasyaṃ pratisaṃvedayate.

sa khalvasau bhikṣavo bālaḥ kāyena duścaritaṃ caritvā vācā duścaritaṃ caritvā manasā duścaritaṃ caritvā kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyate. yatkhalu tadbhikṣavaḥ samyagvadanvadet — ekāntamaniṣṭamekāntamakāntamekāntamamanāpamiti — nirayameva tatsamyagvadanvadet — ekāntamaniṣṭamekāntamakāntamekāntamamanāpamiti. yāvaccedaṃ bhikṣava upamāpi na sukarā yāvadduḥkhā nirayā iti.

evamukte'nyataro bhikṣurbhagavantametadavocat — śakyā punarbhadantopamā kartumiti? śakyā bhikṣo iti bhagavānavocat. tadyathāpi bhikṣo cauramāgaścāriṇaṃ gṛhītvā rājñe darśayeyuḥ — ayaṃ khalu deva caura āgaścārī — asya yamicchasi taṃ daṇḍaṃ praṇayeti. tamenaṃ rājaivaṃ vadet — gacchata bho imaṃ puruṣaṃ pūrvāhṇasamaye śaktiśatena hateti. tamenaṃ pūrvāhṇasamaye śaktiśatena hanyuḥ. atha rājā madhyāhnasamaya evaṃ vadet — ambhoḥ kathaṃ sa puruṣa iti? tathaiva deva jīvatīti. tamenaṃ rājaivaṃ vadet — gacchata bhostaṃ puruṣaṃ madhyāhnasamaye śaktiśatena hateti. tamenaṃ madhyāhnasamaye śaktiśatena hanyuḥ. atha rājā sāyāhnasamaya evaṃ vadet — ambhoḥ kathaṃ sa puruṣa iti? tathaiva deva jīvatīti. tamenaṃ rājaivaṃ vadet — gacchata bhostaṃ puruṣaṃ sāyāhnasamaye śaktiśatena hateti. tamenaṃ sāyāhnasamaye śaktiśatena hanyuḥ. tatkiṃ manyadhve bhikṣavaḥ — api nu sa puruṣastribhiḥ śaktiśatairhanyamānastatonidānaṃ duḥkhaṃ daurmanasyaṃ pratisaṃvedayeteti? ekayāpi bhadanta śaktyā hanyamānaḥ sa puruṣastatonidānaṃ duḥkhaṃ daurmanasyaṃ pratisaṃvedayeta — kaḥ punarvādastribhiḥ śaktiśatairiti?

atha khalu bhagavānparīttaṃ pāṇimātraṃ pāṣāṇaṃ gṛhītvā bhikṣūnāmantrayiṣṭa — tatkiṃ manyadhve bhikṣavaḥ — kataro nu khalu mahattaraḥ — yaścāyaṃ mayā parīttaḥ pāṇimātraḥ pāṣāṇo gṛhīto yaśca himavānparvatarāja iti? alpamātrako'yaṃ bhadanta bhagavatā parīttaḥ pāṇimātraḥ pāṣāṇo gṛhītaḥ — himavantaṃ parvatarājamupanidhāya saṃkhyāmapi nopaiti kalābhāgamapi nopaityupanidhāmapi nopaiti. evameva khalu bhikṣavo yatsa puruṣastribhiḥ śaktiśatairhanyamānastatonidānaṃ duḥkhaṃ daurmanasyaṃ pratisaṃvedayate tannairayikasya duḥkhasyopanidhāya saṃkhyāmapi nopaiti kalābhāgamapi nopaityupanidhāmapi nopaiti.

tamenaṃ bhikṣavo nirayapālāḥ pañcavidhabandhanaṃ nāma karmakāraṇāṃ kurvanti — taptamayaḥkīlaṃ haste gamayanti taptamayaḥkīlaṃ dvitīye haste gamayanti taptamayaḥkīlaṃ pāde gamayanti taptamayaḥkīlaṃ dvitīye pāde gamayanti taptamayaḥkīlaṃ madhya urasi gamayanti. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayate — na ca tāvatkālaṃ karoti yāvanna tatpāpakarma vyantībhavati. tamenaṃ bhikṣavo nirayapālāḥ saṃveśya kuṭhārībhistakṣanti. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ (pūrvavat) vyantībhavati. tamenaṃ bhikṣavo nirayapālā ūrdhvapādamadhaḥśirasaṃ gṛhītvā vāsībhistakṣanti. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ (pūrvavat) vyantībhavati. tamenaṃ bhikṣavo nirayapālā rathe yojayitvādīpyāyāṃ pṛthivyāṃ saṃprajvalitāyāṃ sajyotirbhūtāyāṃ sārayantyapi pratyāsārayantyapi. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ (pūrvavat) vyantībhavati. tamenaṃ bhikṣavo nirayapālā mahāntamaṅgāraparvatamādīptaṃ saṃprajvalitaṃ sajyotirbhūtamāropayantyapyavaropayantyapi. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayate — na ca tāvatkālaṃ karoti yāvanna tatpāpakarma vyantībhavati. tamenaṃ bhikṣavo nirayapālā ūrdhvapādamadhaḥśirasaṃ gṛhītvā taptāyāṃ lohakumbhyāṃ prakṣipantyādīptāyāṃ saṃprajvalitāyāṃ sajyotirbhūtāyām. sa tatra phenoddehakaṃ pacyate. sa tatra phenoddehakaṃ pacyamānaḥ sakṛdapyūrdhvaṃ gacchati sakṛdapyadho gacchati sakṛdapi tiryaggacchati. sa tatra duḥkhāstīvrāḥ kharāḥ kaṭukā vedanā vedayate — na ca tāvatkālaṃ karoti yāvanna tatpāpakarma vyantībhavati. tamenaṃ bhikṣavo nirayapālā mahāniraye prakṣipanti. sa khalu punarbhikṣavo mahānirayaḥ —

catuṣkarṇaścaturdvāro vibhakto bhāgaśo mitaḥ. ayaḥprākāraparyanto ayasā pratikubjitaḥ..

tasya hyayomayī bhūmirjvalitā tejasā yutā. samantādyojanaśataṃ sphuritvā tiṣṭhati sadā..

anekaparyāyeṇāpi khalvahaṃ bhikṣavo nirayakathāṃ kathayeyam — yāvaccedaṃ bhikṣavo na sukarākhyānena prāptuṃ yāvadduḥkhā nirayāḥ.

santi bhikṣavastiryagyonigatāḥ prāṇinastṛṇabhakṣāḥ. ta ārdrāṇyapi tṛṇāni śuṣkāṇyapi tṛṇāni dantollekhaṃ khādanti. katame ca bhikṣavastiryagyonigatāḥ prāṇinastṛṇabhakṣāḥ? hastino'śvā gāvo gardabhā ajā mṛgā ye vā punaranye'pi kecittiryagyonigatāḥ prāṇinastṛṇabhakṣāḥ. sa khalvasau bhikṣavo bāla iha pūrvaṃ rasāda iha pāpāni karmāṇi kṛtvā kāyasya bhedātparaṃ maraṇātteṣāṃ sattvānāṃ sabhāgatāmupapadyate ye te sattvāstṛṇabhakṣāḥ.

santi bhikṣavastiryagyonigatāḥ prāṇino gūthabhakṣāḥ. te dūrādeva gūthagandhaṃ ghrātvā dhāvanti — atra bhokṣyāmahe'tra bhokṣyāmaha iti. tadyathāpi nāma brāhmaṇā āhutigandhena dhāvanti — atra bhokṣyāmahe'tra bhokṣyāmaha iti — evameva khalu bhikṣavaḥ santi tiryagyonigatāḥ prāṇino gūthabhakṣāḥ — te dūrādeva gūthagandhaṃ ghrātvā dhāvanti — atra bhokṣyāmahe'tra bhokṣyāmaha iti. katame ca bhikṣavastiryagyonigatāḥ prāṇino gūthabhakṣāḥ? kukkuṭāḥ śūkarāḥ śvānaḥ śṛgālā ye vā punaranye'pi kecittiryagyonigatāḥ prāṇino gūthabhakṣāḥ. sa khalvasau bhikṣavo bāla iha pūrvaṃ rasāda iha pāpāni karmāṇi kṛtvā kāyasya bhedātparaṃ maraṇātteṣāṃ sattvānāṃ sabhāgatāmupapadyate ye te sattvā gūthabhakṣāḥ.

santi bhikṣavastiryagyonigatāḥ prāṇino'ndhakāre jāyante'ndhakāre jīryantyandhakāre mriyante. katame ca bhikṣavastiryagyonigatāḥ prāṇino'ndhakāre jāyante'ndhakāre jīryantyandhakāre mriyante? kīṭāḥ kṛmayo gaṇḍūpadā ye vā punaranye'pi kecittiryagyonigatāḥ prāṇino'ndhakāre jāyante'ndhakāre jīryantyandhakāre mriyante. sa khalvasau bhikṣavo bāla iha pūrvaṃ rasāda iha pāpāni karmāṇi kṛtvā kāyasya bhedātparaṃ maraṇātteṣāṃ sattvānāṃ sabhāgatāmupapadyate ye te sattvā andhakāre jāyante'ndhakāre jīryantyandhakāre mriyante.

santi bhikṣavastiryagyonigatāḥ prāṇino'psu jāyante'psu jīryantyapsu mriyante. katame ca bhikṣavastiryagyonigatāḥ prāṇino'psu jāyante'psu jīryantyapsu mriyante? matsyāḥ kacchapāḥ śiśumārā ye vā punaranye'pi kecittiryagyonigatāḥ prāṇino'psu jāyante'psu jīryantyapsu mriyante. sa khalvasau bhikṣavo bāla iha pūrvaṃ rasāda iha pāpāni karmāṇi kṛtvā kāyasya bhedātparaṃ maraṇātteṣāṃ sattvānāṃ sabhāgatāmupapadyate ye te sattvā apsu jāyante'psu jīryantyapsu mriyante.

santi bhikṣavastiryagyonigatāḥ prāṇino'śucau jāyante'śucau jīryantyaśucau mriyante. katame ca bhikṣavastiryagyonigatāḥ prāṇino'śucau jāyante'śucau jīryantyaśucau mriyante? ye te bhikṣavaḥ sattvāḥ pūtimatsye vā jāyante pūtimatsye vā jīryanti pūtimatsye vā mriyante pūtikuṇape vā (pūrvavat) pūtikulmāṣe vā (pūrvavat) candanikāyāṃ vā (pūrvavat) avagalle vā jāyante ye vā punaranye'pi kecittiryagyonigatāḥ prāṇino'śucau jāyante'śucau jīryantyaśucau mriyante. sa khalvasau bhikṣavo bāla iha pūrvaṃ rasāda iha pāpāni karmāṇi kṛtvā kāyasya bhedātparaṃ maraṇātteṣāṃ sattvānāṃ sabhāgatāmupapadyate ye te sattvā aśucau jāyante'śucau jīryantyaśucau mriyante.

anekaparyāyeṇāpi khalvahaṃ bhikṣavastiryagyonikathāṃ kathayeyam — yāvaccedaṃ bhikṣavo na sukaramākhyānena prāptuṃ yāvadduḥkhā tiryagyoniḥ.

tadyathāpi bhikṣavaḥ puruṣa ekacchidraṃ yugaṃ mahāsamudre prakṣipet. tadetatpūrvo vātaḥ paścimena saṃharetpaścimo vātaḥ pūrveṇa saṃhareduttaro vāto dakṣiṇena saṃhareddakṣiṇo vāta uttareṇa saṃharet. tatra syātkāṇaḥ kacchapaḥ — sa varṣaśatasya varṣaśatasyātyayena sakṛdunmajjet. tatkiṃ manyadhve bhikṣavaḥ — api nu sa kāṇaḥ kacchapo'muṣminnekacchidre yuge grīvāṃ praveśayediti? no hīdaṃ bhadanta. yadi punarbhadanta kadācitkarhiciddīrghasyādhvano'tyayeneti. kṣiprataraṃ khalu sa bhikṣavaḥ kāṇaḥ kacchapo'muṣminnekacchidre yuge grīvāṃ praveśayet — ato durlabhataramahaṃ bhikṣavo manuṣyatvaṃ vadāmi sakṛdvinipātagatena bālena. tatkasya hetoḥ? na hyatra bhikṣavo'sti dharmacaryā samacaryā kuśalakriyā puṇyakriyā. anyonyakhādikātra bhikṣavo vartate durbalakhādikā.

sa khalvasau bhikṣavo bālo yadi kadācitkarhiciddīrghasyādhvano'tyayena manuṣyatvamāgacchati — yāni tāni nīcakulāni — caṇḍālakulaṃ vā naiṣādakulaṃ vā veṇakulaṃ vā rathakārakulaṃ vā pukkasakulaṃ vā — tathārūpe kule pratyājāyate daridre'lpānnapānabhojane kṛcchravṛttike yatra kṛcchreṇa ghāsācchādo labhyate. sa ca bhavati durvarṇo durdarśo'vakuṭimako bahvābādhaḥ kāṇo vā kuṇirvā kubjo vā pakṣahato vā na lābhyannasya pānasya vastrasya yānasya mālāgandhavilepanasya śayyāvasathapradīpyasya. sa kāyena duścaritaṃ carati vācā duścaritaṃ carati manasā duścaritaṃ carati. sa kāyena duścaritaṃ caritvā vācā duścaritaṃ caritvā manasā duścaritaṃ caritvā kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyate.

tadyathāpi bhikṣavo'kṣadhūrtaḥ prathamenaiva kaligraheṇa putramapi jīyeta dārānapi jīyeta sarvaṃ svāpateyamapi jīyetottaramapyadhibandhaṃ nigacchet. alpamātrakaḥ sa bhikṣavaḥ kaligraho yatso'kṣadhūrtaḥ prathamenaiva kaligraheṇa putramapi jīyeta dārānapi jīyeta sarvaṃ svāpateyamapi jīyetottaramapyadhibandhaṃ nigacchet. atha khalvayameva tato mahattaraḥ kaligraho yatsa bālaḥ kāyena duścaritaṃ caritvā vācā duścaritaṃ caritvā manasā duścaritaṃ caritvā kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyate. iyaṃ bhikṣavaḥ kevalā paripūrṇā bālabhūmiriti.

trīṇīmāni bhikṣavaḥ paṇḍitasya paṇḍitalakṣaṇāni paṇḍitanimittāni paṇḍitāvadānāni. katamāni trīṇi? iha bhikṣavaḥ paṇḍitaḥ sucintitacintī ca bhavati subhāṣitabhāṣī ca sukṛtakarmakārī ca. no cedidaṃ bhikṣavaḥ paṇḍitaḥ sucintitacintī cābhaviṣyatsubhāṣitabhāṣī ca sukṛtakarmakārī ca — kenainaṃ paṇḍitā jānīyuḥ — paṇḍito'yaṃ bhavānsatpuruṣa iti? yasmācca khalu bhikṣavaḥ paṇḍitaḥ sucintitacintī ca bhavati subhāṣitabhāṣī ca sukṛtakarmakārī ca — tasmādenaṃ paṇḍitā jānanti — paṇḍito'yaṃ bhavānsatpuruṣa iti. sa khalvasau bhikṣavaḥ paṇḍitastrividhaṃ dṛṣṭa eva dharme sukhaṃ saumanasyaṃ pratisaṃvedayate. yadi bhikṣavaḥ paṇḍitaḥ sabhāyāṃ vā niṣaṇṇo bhavati rathyāyāṃ vā niṣaṇṇo bhavati śṛṅghāṭake vā niṣaṇṇo bhavati — tatra cejjanastajjāṃ tadanurūpāṃ kathāṃ mantrayate. yadi bhikṣavaḥ paṇḍitaḥ prāṇātipātātprativirato bhavatyadattādānātprativirato bhavati kāmeṣu mithyācārātprativirato bhavati mṛṣāvādātprativirato bhavati surāmaireyamadyapramādasthānātprativirato bhavati — tatra bhikṣavaḥ paṇḍitasyaivaṃ bhavati — yāṃ khalu janastajjāṃ tadanurūpāṃ kathāṃ mantrayate — saṃvidyanta eva te dharmā mayi — ahaṃ ca teṣu dharmeṣu saṃdṛśya iti. idaṃ bhikṣavaḥ paṇḍitaḥ prathamaṃ dṛṣṭa eva dharme sukhaṃ saumanasyaṃ pratisaṃvedayate.

punaścāparaṃ bhikṣavaḥ paṇḍitaḥ paśyati rājñaścauramāgaścāriṇaṃ gṛhītvā vividhāḥ karmakāraṇāḥ kārayataḥ — kaśābhirapi tāḍayato vetrairapi tāḍayato'rdhadaṇḍakairapi tāḍayato hastamapi chindataḥ pādamapi chindato hastapādamapi chindataḥ karṇamapi chindato nāsāmapi chindataḥ karṇanāsamapi chindato bilaṅgasthālikāmapi kurvataḥ śaṅkhamuṇḍikāmapi kurvato rāhumukhamapi kurvato jyotirmālikāmapi kurvato hastapradyotikāmapi kurvata erakavartikāmapi kurvataścīrakavāsikāmapi kurvata aiṇeyakamapi kurvato baḍiśamāṃsikāmapi kurvataḥ kārṣāpaṇikāmapi kurvataḥ kṣārāpatacchikāmapi kurvataḥ parighaparivartikāmapi kurvataḥ palālapīṭhakamapi kurvatastaptenāpi tailenāvasiñcataḥ śvabhirapi khādayato jīvantamapi śūla uttāsayato'sināpi śiraśchindataḥ. tatra bhikṣavaḥ paṇḍitasyaivaṃ bhavati — yathārūpāṇāṃ khalu pāpakānāṃ karmaṇāṃ heto rājānaścauramāgaścāriṇaṃ gṛhītvā vividhāḥ karmakāraṇāḥ kārayanti — kaśābhirapi tāḍayanti vetrairapi tāḍayantyardhadaṇḍakairapi tāḍayanti hastamapi chindanti pādamapi chindanti hastapādamapi chindanti karṇamapi chindanti nāsāmapi chindanti karṇanāsamapi chindanti bilaṅgasthālikāmapi kurvanti śaṅkhamuṇḍikāmapi kurvanti rāhumukhamapi kurvanti jyotirmālikāmapi kurvanti hastapradyotikāmapi kurvantyerakavartikāmapi kurvanti cīrakavāsikāmapi kurvantyaiṇeyakamapi kurvanti baḍiśamāṃsikāmapi kurvanti kārṣāpaṇikāmapi kurvanti kṣārāpatacchikāmapi kurvanti parighaparivartikāmapi kurvanti palālapīṭhakamapi kurvanti taptenāpi tailenāvasiñcanti śvabhirapi khādayanti jīvantamapi śūla uttāsayantyasināpi śiraśchindanti — na te dharmā mayi saṃvidyante — ahaṃ ca na teṣu dharmeṣu saṃdṛśya iti. idamapi bhikṣavaḥ paṇḍito dvitīyaṃ dṛṣṭa eva dharme sukhaṃ saumanasyaṃ pratisaṃvedayate.

punaścāparaṃ bhikṣavaḥ paṇḍitaṃ pīṭhasamārūḍhaṃ vā mañcasamārūḍhaṃ vā kṣamāyāṃ vā śayānaṃ yānyasya pūrvaṃ kalyāṇāṇi karmāṇi kṛtāni kāyena sucaritāni vācā sucaritāni manasā sucaritāni tānyasya tasminsamaye'valambante (pūrvavat) tadyathāpi bhikṣavo mahatāṃ parvatakūṭānāṃ chāyāḥ sāyāhnasamaye pṛthivyāmavalambante'dhyavalambante'bhipralambante — evameva khalu bhikṣavaḥ paṇḍitaṃ pīṭhasamārūḍhaṃ vā mañcasamārūḍhaṃ vā kṣamāyāṃ vā śayānaṃ yānyasya pūrvaṃ kalyāṇāṇi karmāṇi kṛtāni kāyena sucaritāni vācā sucaritāni manasā sucaritāni tānyasya tasminsamaye'valambante'dhyavalambante'bhipralambante. tatra bhikṣavaḥ paṇḍitasyaivaṃ bhavati — akṛtaṃ bata me pāpamakṛtaṃ raudramakṛtaṃ kilbiṣam — kṛtaṃ kalyāṇaṃ kṛtaṃ kuśalaṃ kṛtaṃ bhīrutrāṇam. yā bho akṛtapāpānāmakṛtaraudrāṇāmakṛtakilbiṣāṇāṃ kṛtakalyāṇānāṃ kṛtakuśalānāṃ kṛtabhīrutrāṇānāṃ gatistāṃ gatiṃ pretya gacchāmīti. sa na śocati na klāmyati na paridevayate norastāḍaṃ krandati na saṃmohamāpadyate. idamapi bhikṣavaḥ paṇḍitastṛtīyaṃ dṛṣṭa eva dharme sukhaṃ saumanasyaṃ pratisaṃvedayate.

sa khalvasau bhikṣavaḥ paṇḍitaḥ kāyena sucaritaṃ caritvā vācā sucaritaṃ caritvā manasā sucaritaṃ caritvā kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyate. yatkhalu tadbhikṣavaḥ samyagvadanvadet — ekāntamiṣṭamekāntaṃ kāntamekāntaṃ manāpamiti — svargameva tatsamyagvadanvadet — ekāntamiṣṭamekāntaṃ kāntamekāntaṃ manāpamiti. yāvaccedaṃ bhikṣava upamāpi na sukarā yāvatsukhāḥ svargā iti.

evamukte'nyataro bhikṣurbhagavantametadavocat — śakyā punarbhadantopamā kartumiti? śakyā bhikṣo iti bhagavānavocat. tadyathāpi bhikṣavo rājā cakravartī saptabhī ratnaiḥ samanvāgataścatasṛbhiścarddhibhistatonidānaṃ sukhaṃ saumanasyaṃ pratisaṃvedayate. katamaiḥ saptabhiḥ? iha bhikṣavo rājñaḥ kṣatriyasya mūrdhābhiṣiktasya tadahnyupoṣathe pañcadaśe śiraḥsnātasyaupoṣathikasyopariprāsādavaragatasya divyaṃ cakraratnaṃ prādurbhavati sahasrāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sarvākāraparipūrṇam. taddṛṣṭvā rājñaḥ kṣatriyasya mūrdhābhiṣiktasyaivaṃ bhavati — śrutaṃ khalu punarmayedaṃ yasya rājñaḥ kṣatriyasya mūrdhābhiṣiktasya tadahnyupoṣathe pañcadaśe śiraḥsnātasyaupoṣathikasyopariprāsādavaragatasya divyaṃ cakraratnaṃ prādurbhavati sahasrāraṃ sanemikaṃ sanābhikaṃ sarvākāraparipūrṇaṃ sa bhavati rājā cakravartīti. syāṃ nu khalvahaṃ rājā cakravartīti?

atha khalu bhikṣavo rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣikto vāmena hastena bhṛṅgāraṃ gṛhītvā dakṣiṇena hastena cakraratnamabhyutkirati — pravartatāṃ bhadraṃ cakraratnamabhivijayatāṃ bhadraṃ cakraratnamiti. atha khalu tadbhikṣavaścakraratnaṃ pūrvāṃ diśaṃ pravartate'nvageva rājā cakravartī sārdhaṃ caturaṅgiṇyā senayā. yasminkhalu punarbhikṣavaḥ pradeśe cakraratnaṃ pratitiṣṭhati tatra rājā cakravartī vāsamupaiti sārdhaṃ caturaṅgiṇyā senayā. ye khalu punarbhikṣavaḥ pūrvasyāṃ diśi pratirājānaste rājānaṃ cakravartinamupasaṃkramyaivamāhuḥ — ehi khalu mahārāja — svāgataṃ te mahārāja — svakaṃ te mahārāja — anuśādhi mahārājeti. rājā cakravartyevamāha — prāṇo na hantavyo'dattaṃ nādātavyaṃ kāmeṣu mithyā na caritavyaṃ mṛṣā na bhāṣitavyaṃ madyaṃ na pātavyaṃ yathābhuktaṃ ca bhuṅgdhvamiti. ye khalu punarbhikṣavaḥ pūrvasyāṃ diśi pratirājānaste rājñaścakravartino'nuyāyino bhavanti.

atha khalu tadbhikṣavaścakraratnaṃ pūrvaṃ samudramadhyavagāhya pratyuttīrya dakṣiṇāṃ diśaṃ pravartate (pūrvavat) dakṣiṇaṃ samudramadhyavagāhya pratyuttīrya paścimāṃ diśaṃ pravartate (pūrvavat) paścimaṃ samudramadhyavagāhya pratyuttīryottarāṃ diśaṃ pravartate'nvageva rājā cakravartī sārdhaṃ caturaṅgiṇyā senayā. yasminkhalu punarbhikṣavaḥ pradeśe cakraratnaṃ pratitiṣṭhati tatra rājā cakravartī vāsamupaiti sārdhaṃ caturaṅgiṇyā senayā.

ye khalu punarbhikṣava uttarasyāṃ diśi pratirājānaste rājānaṃ cakravartinamupasaṃkramyaivamāhuḥ — ehi khalu mahārāja — svāgataṃ te mahārāja — svakaṃ te mahārāja — anuśādhi mahārājeti. rājā cakravartyevamāha — prāṇo na hantavyo'dattaṃ nādātavyaṃ kāmeṣu mithyā na caritavyaṃ mṛṣā na bhāṣitavyaṃ madyaṃ na pātavyaṃ yathābhuktaṃ ca bhuṅgdhvamiti. ye khalu punarbhikṣava uttarasyāṃ diśi pratirājānaste rājñaścakravartino'nuyāyino bhavanti.

atha khalu tadbhikṣavaścakraratnaṃ samudraparyantāṃ pṛthivīmabhivijitya tāmeva rājadhānīṃ pratyāgatya rājñaścakravartino'ntaḥpuradvāre'kṣāhataṃ manye tiṣṭhati rājñaścakravartino'ntaḥpuradvāramupaśobhayamānam. rājño bhikṣavaścakravartina evaṃrūpaṃ cakraratnaṃ prādurbhavati.

punaścāparaṃ bhikṣavo rājñaścakravartino hastiratnaṃ prādurbhavati — sarvaśvetaḥ saptapratiṣṭha ṛddhimānvaihāyasaṃgama upoṣatho nāma nāgarājaḥ. taddṛṣṭvā rājñaścakravartinaścittaṃ prasīdati — bhadrakaṃ bata bho hastiyānaṃ yadi damathamupeyāditi. atha khalu tadbhikṣavo hastiratnaṃ tadyathāpi nāma bhadro hastyājaneyo dīrgharātraṃ suparidānta evameva damathamupaiti. bhūtapūrvaṃ bhikṣavo rājā cakravartī tadeva hastiratnaṃ mīmāṃsamānaḥ pūrvāhṇasamaye'bhiruhya samudraparyantāṃ pṛthivīmanusaṃyāya tāmeva rājadhānīṃ pratyāgatya prātarāśamakārṣīt. rājño bhikṣavaścakravartina evaṃrūpaṃ hastiratnaṃ prādurbhavati.

punaścāparaṃ bhikṣavo rājñaścakravartino'śvaratnaṃ prādurbhavati — sarvaśvetaḥ kālaśīrṣo muñjakeśa ṛddhimānvaihāyasaṃgamo balāhako nāmāśvarājaḥ. taddṛṣṭvā rājñaścakravartinaścittaṃ prasīdati — bhadrakaṃ bata bho aśvayānaṃ yadi damathamupeyāditi. atha khalu tadbhikṣavo'śvaratnaṃ tadyathāpi nāma bhadro'śvāyaneyo dīrgharātraṃ suparidānta evameva damathamupaiti. bhūtapūrvaṃ bhikṣavo rājā cakravartī tadevāśvaratnaṃ mīmāṃsamānaḥ pūrvāhṇasamaye'bhiruhya samudraparyantāṃ pṛthivīmanusaṃyāya tāmeva rājadhānīṃ pratyāgatya prātarāśamakārṣīt. rājño bhikṣavaścakravartina evaṃrūpamaśvaratnaṃ prādurbhavati.

punaścāparaṃ bhikṣavo rājñaścakravartino maṇiratnaṃ prādurbhavati. sa bhavati maṇirvaiḍūryaḥ śubho jātimānaṣṭāśraḥ suparikarmakṛtaḥ. tasya khalu punarbhikṣavo maṇiratnasyābhā samantādyojanaṃ sphuṭā bhavati. bhūtapūrvaṃ bhikṣavo rājā cakravartī tadeva maṇiratnaṃ mīmāṃsamānaścaturaṅgiṇīṃ senāṃ saṃnahya maṇiṃ dhvajāgramāropya rātryandhakāratamisrāyāṃ prāyāsīt. ye khalu punarbhikṣavaḥ samantādgrāmā abhūvam̐ste tenāvabhāsena karmāntānprāyojayandiveti manyamānāḥ. rājño bhikṣavaścakravartina evaṃrūpaṃ maṇiratnaṃ prādurbhavati.

punaścāparaṃ bhikṣavo rājñaścakravartinaḥ strīratnaṃ prādurbhavati. sābhirūpā darśanīyā prāsādikā paramayā varṇapuṣkalatayā samanvāgatā nātidīrghā nātihrasvā nātikṛśā nātisthūlā nātikālikā nātyavadātātikrāntā mānuṣaṃ varṇamaprāptā divyaṃ varṇam. tasya khalu punarbhikṣavaḥ strīratnasyaivaṃrūpaḥ kāyasaṃsparśo bhavati tadyathāpi nāma tūlapicorvā kārpāsapicorvā. tasya khalu punarbhikṣavaḥ strīratnasya śīta uṣṇāni gātrāṇi bhavantyuṣṇe śītāni gātrāṇi bhavanti. tasya khalu punarbhikṣavaḥ strīratnasya kāyāccandanagandho vāti mukhādutpalagandho vāti. tatkhalu punarbhikṣavaḥ strīratnaṃ rājñaścakravartinaḥ pūrvotthāyinī bhavati paścānnipātinī kiṃkārapratiśrāviṇī manāpacāriṇī priyavādinī. tatkhalu punarbhikṣavaḥ strīratnaṃ rājānaṃ cakravartinaṃ manasāpi nāticarati — kutaḥ punaḥ kāyena? rājño bhikṣavaścakravartina evaṃrūpaṃ strīratnaṃ prādurbhavati.

punaścāparaṃ bhikṣavo rājñaścakravartino gṛhapatiratnaṃ prādurbhavati. tasya karmavipākajaṃ divyacakṣuḥ prādurbhavati yena nidhiṃ paśyati sasvāmikamapyasvāmikamapi. sa rājānaṃ cakravartinamupasaṃkramyaivamāha — alpotsukastvaṃ deva bhava — ahaṃ te dhanena dhanakaraṇīyaṃ kariṣyāmīti. bhūtapūrvaṃ bhikṣavo rājā cakravartī tadeva gṛhapatiratnaṃ mīmāṃsamāno nāvamabhiruhya madhye gaṅgāyā nadyāḥ sroto'vagāhya gṛhapatiratnametadavocat — artho me gṛhapate hiraṇyasuvarṇeneti. tena hi mahārājaikaṃ tīraṃ naurupaitviti. ihaiva me gṛhapate'rtho hiraṇyasuvarṇeneti. atha khalu tadbhikṣavo gṛhapatiratnamubhābhyāṃ hastābhyāmapsvavamṛśya pūrṇāṃ hiraṇyasuvarṇasya kumbhīmuddhṛtya rājānaṃ cakravartinametadavocat — alametāvatā mahārāja — kṛtametāvatā mahārāja — pūjitametāvatā mahārājeti. rājā cakravartyevamāha — alametāvatā gṛhapate — kṛtametāvatā gṛhapate — pūjitametāvatā gṛhapata iti. rājño bhikṣavaścakravartina evaṃrūpaṃ gṛhapatiratnaṃ prādurbhavati.

punaścāparaṃ bhikṣavo rājñaścakravartinaḥ pariṇāyakaratnaṃ prādurbhavati — paṇḍito vyakto medhāvī pratibalo rājānaṃ cakravartinamupayāpayitavyamupayāpayitumapayāpayitavyamapayāpayituṃ sthāpayitavyaṃ sthāpayitum. sa rājānaṃ cakravartinamupasaṃkramyaivamāha — alpotsukastvaṃ deva bhava — ahamanuśāsiṣyāmīti. rājño bhikṣavaścakravartina evaṃrūpaṃ pariṇāyakaratnaṃ prādurbhavati. rājā bhikṣavaścakravartyebhiḥ saptabhī ratnaiḥ samanvāgato bhavati.

katamābhiścatasṛbhirṛddhibhiḥ? iha bhikṣavo rājā cakravartyabhirūpo bhavati darśanīyaḥ prāsādikaḥ paramayā varṇapuṣkalatayā samanvāgato'tīvānyairmanuṣyaiḥ. rājā bhikṣavaścakravartyanayā prathamayarddhyā samanvāgato bhavati.

punaścāparaṃ bhikṣavo rājā cakravartī dīrghāyuṣko bhavati cirasthitiko'tīvānyairmanuṣyaiḥ. rājā bhikṣavaścakravartyanayā dvitīyayarddhyā samanvāgato bhavati.

punaścāparaṃ bhikṣavo rājā cakravartyalpābādho bhavatyalpātaṅkaḥ samavipākinyā grahaṇyā samanvāgato nātiśītayā nātyuṣṇayātīvānyairmanuṣyaiḥ. rājā bhikṣavaścakravartyanayā tṛtīyayarddhyā samanvāgato bhavati.

punaścāparaṃ bhikṣavo rājā cakravartī brāhmaṇagṛhapatikānāṃ priyo bhavati manāpaḥ. tadyathāpi bhikṣavaḥ pitā putrāṇāṃ priyo bhavati manāpaḥ — evameva khalu bhikṣavo rājā cakravartī brāhmaṇagṛhapatikānāṃ priyo bhavati manāpaḥ. rājño'pi bhikṣavaścakravartino brāhmaṇagṛhapatikāḥ priyā bhavanti manāpāḥ. tadyathāpi bhikṣavaḥ pituḥ putrāḥ priyā bhavanti manāpāḥ — evameva khalu bhikṣavo rājño'pi cakravartino brāhmaṇagṛhapatikāḥ priyā bhavanti manāpāḥ.

bhūtapūrvaṃ bhikṣavo rājā cakravartī caturaṅgiṇyā senayodyānabhūmiṃ nirayāsīt. atha khalu bhikṣavo brāhmaṇagṛhapatikā rājānaṃ cakravartinamupasaṃkramyaivamāhuḥ — atvaramāṇo deva yāhi yathā tvāṃ vayaṃ cirataraṃ paśyemeti. rājāpi bhikṣavaścakravartī sārathimāmantrayiṣṭa — atvaramāṇaḥ sārathe preṣaya yathā māṃ brāhmaṇagṛhapatikāścirataraṃ paśyeyuriti. rājā bhikṣavaścakravartyanayā caturthyarddhyā samanvāgato bhavati. rājā bhikṣavaścakravartyābhiścatasṛbhirṛddhibhiḥ samanvāgato bhavati.

tatkiṃ manyadhve bhikṣavaḥ — api nu khalu rājā cakravartyebhiḥ saptabhī ratnaiḥ samanvāgata ābhiścatasṛbhirṛddhibhistatonidānaṃ sukhaṃ saumanasyaṃ pratisaṃvedayeteti? ekaikenāpi bhadanta ratnena samanvāgato rājā cakravartī tatonidānaṃ sukhaṃ saumanasyaṃ pratisaṃvedayeta — kaḥ punarvādaḥ saptabhī ratnaiścatasṛbhiścarddhibhiriti?

atha khalu bhagavānparīttaṃ pāṇimātraṃ pāṣāṇaṃ gṛhītvā bhikṣūnāmantrayiṣṭa — tatkiṃ manyadhve bhikṣavaḥ — kataro nu khalu mahattaraḥ — yaścāyaṃ mayā parīttaḥ pāṇimātraḥ pāṣāṇo gṛhīto yaśca himavānparvatarāja iti? alpamātrako'yaṃ bhadanta bhagavatā parīttaḥ pāṇimātraḥ pāṣāṇo gṛhītaḥ — himavantaṃ parvatarājamupanidhāya saṃkhyāmapi nopaiti kalābhāgamapi nopaityupanidhāmapi nopaitīti. evameva khalu bhikṣavo yadrājā cakravartī saptabhī ratnaiḥ samanvāgataścatasṛbhiścarddhibhistatonidānaṃ sukhaṃ saumanasyaṃ pratisaṃvedayate taddivyasya sukhasyopanidhāya saṃkhyāmapi nopaiti kalābhāgamapi nopaityupanidhāmapi nopaiti.

sa khalvasau bhikṣavaḥ paṇḍito yadi kadācitkarhiciddīrghasyādhvano'tyayena manuṣyatvamāgacchati — yāni tānyuccakulāni — kṣatriyamahāśālakulaṃ vā brāhmaṇamahāśālakulaṃ vā gṛhapatimahāśālakulaṃ vā — tathārūpe kule pratyājāyata āḍhye mahādhane mahābhoge prabhūtajātarūparajate prabhūtavittopakaraṇe prabhūtadhanadhānye. sa ca bhavatyabhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ paramayā varṇapuṣkalatayā samanvāgato lābhyannasya pānasya vastrasya yānasya mālāgandhavilepanasya śayyāvasathapradīpyasya. sa kāyena sucaritaṃ carati vācā sucaritaṃ carati manasā sucaritaṃ carati. sa kāyena sucaritaṃ caritvā vācā sucaritaṃ caritvā manasā sucaritaṃ caritvā kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyate. tadyathāpi bhikṣavo'kṣadhūrtaḥ prathamenaiva kṛtagraheṇa mahāntaṃ bhogaskandhamadhigacchet — alpamātrakaḥ sa bhikṣavaḥ kṛtagraho yatso'kṣadhūrtaḥ prathamenaiva kṛtagraheṇa mahāntaṃ bhogaskandhamadhigacchet. atha khalvayameva tato mahattaraḥ kṛtagraho yatsa paṇḍitaḥ kāyena sucaritaṃ caritvā vācā sucaritaṃ caritvā manasā sucaritaṃ caritvā kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyate. iyaṃ bhikṣavaḥ kevalā paripūrṇā paṇḍitabhūmiriti.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.

bālapaṇḍitasūtraṃ niṣṭhitaṃ navamam..

← mn128 
mn 
 mn130 →
Search
buddhism/mn/mn129.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51