← mn136 
 mn138 →

MN137 ṣaḍāyatanavibhaṅgasūtram

Summary: The Buddha provides an exhaustive classification of the six sense bases (ṣaḍāyatana), detailing the thirty-six experiential states comprised of worldly versus renunciation-based joys, griefs, and equanimities. He instructs disciples to utilize the feelings born of renunciation to transcend worldly feelings, culminating in the unshakeable equanimity (upekṣā) that forms the foundation of transcendent awakening.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे विभङ्गवर्गे षडायतनविभङ्गसूत्रं सप्तमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनामन्त्रयत — भिक्षव इति। भदन्तेति ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् — षडायतनविभङ्गं वो भिक्षवो देशयिष्यामि, तच्छृणुत, साधु मनसिकुरुत, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खलु ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। भगवानेतदवोचत् —

षडाध्यात्मिकान्यायतनानि वेदितव्यानि, षड्बाह्यान्यायतनानि वेदितव्यानि, षड्विज्ञानकाया वेदितव्याः, षट्स्पर्शकाया वेदितव्याः, अष्टादश मनउपविचारा वेदितव्याः, षट्त्रिंशत्सत्त्वपदानि वेदितव्यानि, तत्रेदं निश्रित्येदं प्रजहीत, त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि यान्यार्यः सेवते यान्यार्यः सेवमानः शास्ता गणमनुशासितुमर्हति, स उच्यते योग्याचार्याणामनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिरिति — अयमुद्देशः षडायतनविभङ्गस्य।

षडाध्यात्मिकान्यायतनानि वेदितव्यानीति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्। चक्षुरायतनं श्रोत्रायतनं घ्राणायतनं जिह्वायतनं कायायतनं मनआयतनम् — षडाध्यात्मिकान्यायतनानि वेदितव्यानीति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

षड्बाह्यान्यायतनानि वेदितव्यानीति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्। रूपायतनं शब्दायतनं गन्धायतनं रसायतनं स्प्रष्टव्यायतनं धर्मायतनम् — षड्बाह्यान्यायतनानि वेदितव्यानीति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

षड्विज्ञानकाया वेदितव्या इति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्। चक्षुर्विज्ञानं श्रोत्रविज्ञानं घ्राणविज्ञानं जिह्वाविज्ञानं कायविज्ञानं मनोविज्ञानम् — षड्विज्ञानकाया वेदितव्या इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

षट्स्पर्शकाया वेदितव्या इति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्। चक्षुःसंस्पर्शः श्रोत्रसंस्पर्शो घ्राणसंस्पर्शो जिह्वासंस्पर्शः कायसंस्पर्शो मनःसंस्पर्शः — षट्स्पर्शकाया वेदितव्या इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

अष्टादश मनउपविचारा वेदितव्या इति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्। चक्षुषा रूपं दृष्ट्वा सौमनस्यस्थानीयं रूपमुपविचरति, दौर्मनस्यस्थानीयं रूपमुपविचरति, उपेक्षास्थानीयं रूपमुपविचरति। श्रोत्रेण शब्दं श्रुत्वा (पूर्ववत्) घ्राणेन गन्धं घ्रात्वा (पूर्ववत्) जिह्वया रसमास्वाद्य (पूर्ववत्) कायेन स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा (पूर्ववत्) मनसा धर्मं विज्ञाय सौमनस्यस्थानीयं धर्ममुपविचरति, दौर्मनस्यस्थानीयं धर्ममुपविचरति, उपेक्षास्थानीयं धर्ममुपविचरति। इति षट्सौमनस्योपविचाराः, षड्दौर्मनस्योपविचाराः, षडुपेक्षोपविचाराः, अष्टादश मनउपविचारा वेदितव्या इति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

षट्त्रिंशत्सत्त्वपदानि वेदितव्यानीति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्। षड्गृहश्रितानि सौमनस्यानि, षड्नैष्क्रम्यश्रितानि सौमनस्यानि, षड्गृहश्रितानि दौर्मनस्यानि, षड्नैष्क्रम्यश्रितानि दौर्मनस्यानि, षड्गृहश्रिता उपेक्षाः, षड्नैष्क्रम्यश्रिता उपेक्षाः। तत्र कतमानि षड्गृहश्रितानि सौमनस्यानि। चक्षुर्विज्ञेयानां रूपाणामिष्टानां कान्तानां मनोज्ञानां मनोरमाणां लोकामिषप्रतिसंयुक्तानां प्रतिलाभं वा प्रतिलाभत्वेन समनुपश्यतः पूर्वं वा प्रतिलब्धपूर्वमतीतं निरुद्धं विपरिणतं समनुस्मरत उत्पद्यते सौमनस्यम्। यदेवंरूपं सौमनस्यम्, इदमुच्यते गृहश्रितं सौमनस्यम्। श्रोत्रविज्ञेयानां शब्दानां (पूर्ववत्) घ्राणविज्ञेयानां गन्धानां (पूर्ववत्) जिह्वाविज्ञेयानां रसानां (पूर्ववत्) कायविज्ञेयानां स्प्रष्टव्यानां (पूर्ववत्) मनोविज्ञेयानां धर्माणामिष्टानां कान्तानां मनोज्ञानां (पूर्ववत्) सौमनस्यम्। यदेवंरूपं सौमनस्यम्, इदमुच्यते गृहश्रितं सौमनस्यम्। इमानि षड्गृहश्रितानि सौमनस्यानि।

तत्र कतमानि षड्नैष्क्रम्यश्रितानि सौमनस्यानि। रूपाणां त्वेवानित्यतां विदित्वा विपरिणामविरागनिरोधम्, पूर्वं चैव रूपाण्येतर्हि च सर्वाणि तानि रूपाण्यनित्यानि दुःखानि विपरिणामधर्माणीत्येवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यत उत्पद्यते सौमनस्यम्। यदेवंरूपं सौमनस्यम्, इदमुच्यते नैष्क्रम्यश्रितं सौमनस्यम्। शब्दानां त्वेव (पूर्ववत्) गन्धानां त्वेव (पूर्ववत्) रसानां त्वेव (पूर्ववत्) स्प्रष्टव्यानां त्वेव (पूर्ववत्) धर्माणां त्वेवानित्यतां विदित्वा विपरिणामविरागनिरोधम्, पूर्वं चैव धर्मा एतर्हि च सर्वे ते धर्मा अनित्या दुःखा विपरिणामधर्माण इत्येवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यत उत्पद्यते सौमनस्यम्। यदेवंरूपं सौमनस्यम्, इदमुच्यते नैष्क्रम्यश्रितं सौमनस्यम्। इमानि षड्नैष्क्रम्यश्रितानि सौमनस्यानि।

तत्र कतमानि षड्गृहश्रितानि दौर्मनस्यानि। चक्षुर्विज्ञेयानां रूपाणां (पूर्ववत्) श्रोत्रविज्ञेयानां शब्दानां (पूर्ववत्) घ्राणविज्ञेयानां गन्धानां (पूर्ववत्) जिह्वाविज्ञेयानां रसानां (पूर्ववत्) कायविज्ञेयानां स्प्रष्टव्यानां (पूर्ववत्) मनोविज्ञेयानां धर्माणामिष्टानां कान्तानां मनोज्ञानां मनोरमाणां लोकामिषप्रतिसंयुक्तानामप्रतिलाभं वाप्रतिलाभत्वेन समनुपश्यतः पूर्वं वाप्रतिलब्धपूर्वमतीतं निरुद्धं विपरिणतं समनुस्मरत उत्पद्यते दौर्मनस्यम्। यदेवंरूपं दौर्मनस्यम्, इदमुच्यते गृहश्रितं दौर्मनस्यम्। इमानि षड्गृहश्रितानि दौर्मनस्यानि।

तत्र कतमानि षड्नैष्क्रम्यश्रितानि दौर्मनस्यानि। रूपाणां त्वेवानित्यतां विदित्वा विपरिणामविरागनिरोधम्, पूर्वं चैव रूपाण्येतर्हि च सर्वाणि तानि रूपाण्यनित्यानि दुःखानि विपरिणामधर्माणीत्येवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वानुत्तरेषु विमोक्षेषु स्पृहामुपस्थापयति — कदा स्विन्नामाहं तदायतनमुपसम्पद्य विहरिष्यामि यदार्या एतर्ह्यायतनमुपसम्पद्य विहरन्तीति। इत्यनुत्तरेषु विमोक्षेषु स्पृहामुपस्थापयत उत्पद्यते स्पृहाप्रत्ययाद्दौर्मनस्यम्। यदेवंरूपं दौर्मनस्यम्, इदमुच्यते नैष्क्रम्यश्रितं दौर्मनस्यम्। शब्दानां त्वेव (पूर्ववत्) गन्धानां त्वेव (पूर्ववत्) रसानां त्वेव (पूर्ववत्) स्प्रष्टव्यानां त्वेव (पूर्ववत्) धर्माणां त्वेवानित्यतां विदित्वा विपरिणामविरागनिरोधम्, पूर्वं चैव धर्मा एतर्हि च सर्वे ते धर्मा अनित्या दुःखा विपरिणामधर्माण इत्येवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया दृष्ट्वानुत्तरेषु विमोक्षेषु स्पृहामुपस्थापयति — कदा स्विन्नामाहं तदायतनमुपसम्पद्य विहरिष्यामि यदार्या एतर्ह्यायतनमुपसम्पद्य विहरन्तीति। इत्यनुत्तरेषु विमोक्षेषु स्पृहामुपस्थापयत उत्पद्यते स्पृहाप्रत्ययाद्दौर्मनस्यम्। यदेवंरूपं दौर्मनस्यम्, इदमुच्यते नैष्क्रम्यश्रितं दौर्मनस्यम्। इमानि षड्नैष्क्रम्यश्रितानि दौर्मनस्यानि।

तत्र कतमाः षड्गृहश्रिता उपेक्षाः। चक्षुषा रूपं दृष्ट्वोत्पद्यत उपेक्षा बालस्य मूढस्य पृथग्जनस्यानवधिजिनस्याविपाकजिनस्यानादीनवदर्शिनोऽश्रुतवतः पृथग्जनस्य। यैवंरूपोपेक्षा, रूपं सा नातिवर्तते। तस्मात्सोपेक्षा गृहश्रितेत्युच्यते। श्रोत्रेण शब्दं श्रुत्वा (पूर्ववत्) घ्राणेन गन्धं घ्रात्वा (पूर्ववत्) जिह्वया रसमास्वाद्य (पूर्ववत्) कायेन स्प्रष्टव्यं स्पृष्ट्वा (पूर्ववत्) मनसा धर्मं विज्ञायोत्पद्यत उपेक्षा बालस्य मूढस्य पृथग्जनस्यानवधिजिनस्याविपाकजिनस्यानादीनवदर्शिनोऽश्रुतवतः पृथग्जनस्य। यैवंरूपोपेक्षा, धर्मं सा नातिवर्तते। तस्मात्सोपेक्षा गृहश्रितेत्युच्यते। इमाः षड्गृहश्रिता उपेक्षाः।

तत्र कतमाः षड्नैष्क्रम्यश्रिता उपेक्षाः। रूपाणां त्वेवानित्यतां विदित्वा विपरिणामविरागनिरोधम्, पूर्वं चैव रूपाण्येतर्हि च सर्वाणि तानि रूपाण्यनित्यानि दुःखानि विपरिणामधर्माणीत्येवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यत उत्पद्यत उपेक्षा। यैवंरूपोपेक्षा, रूपं सातिवर्तते। तस्मात्सोपेक्षा नैष्क्रम्यश्रितेत्युच्यते। शब्दानां त्वेव (पूर्ववत्) गन्धानां त्वेव (पूर्ववत्) रसानां त्वेव (पूर्ववत्) स्प्रष्टव्यानां त्वेव (पूर्ववत्) धर्माणां त्वेवानित्यतां विदित्वा विपरिणामविरागनिरोधम्, पूर्वं चैव धर्मा एतर्हि च सर्वे ते धर्मा अनित्या दुःखा विपरिणामधर्माण इत्येवमेतद्यथाभूतं सम्यक्प्रज्ञया पश्यत उत्पद्यत उपेक्षा। यैवंरूपोपेक्षा, धर्मं सातिवर्तते। तस्मात्सोपेक्षा नैष्क्रम्यश्रितेत्युच्यते। इमाः षड्नैष्क्रम्यश्रिता उपेक्षाः। षट्त्रिंशत्सत्त्वपदानि वेदितव्यानीतीति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

तत्रेदं निश्रित्येदं प्रजहीतेति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्। तत्र भिक्षवो यानि षड्नैष्क्रम्यश्रितानि सौमनस्यानि तानि निश्रित्य तान्यागम्य यानि षड्गृहश्रितानि सौमनस्यानि तानि प्रजहीत, तानि समतिक्रामत। एवमेतेषां प्रहाणं भवति, एवमेतेषां समतिक्रमो भवति।

तत्र भिक्षवो यानि षड्नैष्क्रम्यश्रितानि दौर्मनस्यानि तानि निश्रित्य तान्यागम्य यानि षड्गृहश्रितानि दौर्मनस्यानि तानि प्रजहीत, तानि समतिक्रामत। एवमेतेषां प्रहाणं भवति, एवमेतेषां समतिक्रमो भवति।

तत्र भिक्षवो याः षड्नैष्क्रम्यश्रिता उपेक्षास्ता निश्रित्य ता आगम्य याः षड्गृहश्रिता उपेक्षास्ताः प्रजहीत, ताः समतिक्रामत। एवमेतासां प्रहाणं भवति, एवमेतासां समतिक्रमो भवति।

तत्र भिक्षवो यानि षड्नैष्क्रम्यश्रितानि सौमनस्यानि तानि निश्रित्य तान्यागम्य यानि षड्नैष्क्रम्यश्रितानि दौर्मनस्यानि तानि प्रजहीत, तानि समतिक्रामत। एवमेतेषां प्रहाणं भवति, एवमेतेषां समतिक्रमो भवति।

तत्र भिक्षवो याः षड्नैष्क्रम्यश्रिता उपेक्षास्ता निश्रित्य ता आगम्य यानि षड्नैष्क्रम्यश्रितानि सौमनस्यानि तानि प्रजहीत, तानि समतिक्रामत। एवमेतेषां प्रहाणं भवति, एवमेतेषां समतिक्रमो भवति।

अस्ति भिक्षव उपेक्षा नानात्वा नानात्वश्रिता, अस्त्युपेक्षैकत्वैकत्वश्रिता। कतमा च भिक्षव उपेक्षा नानात्वा नानात्वश्रिता। अस्ति भिक्षव उपेक्षा रूपेषु, अस्ति शब्देषु, अस्ति गन्धेषु, अस्ति रसेषु, अस्ति स्प्रष्टव्येषु — इयं भिक्षव उपेक्षा नानात्वा नानात्वश्रिता। कतमा च भिक्षव उपेक्षैकत्वैकत्वश्रिता। अस्ति भिक्षव उपेक्षाकाशानन्त्यायतननिश्रिता, अस्ति विज्ञानानन्त्यायतननिश्रिता, अस्त्याकिञ्चन्यायतननिश्रिता, अस्ति नैवसंज्ञानासंज्ञायतननिश्रिता — इयं भिक्षव उपेक्षैकत्वैकत्वश्रिता।

तत्र भिक्षवो येयमुपेक्षैकत्वैकत्वश्रिता तां निश्रित्य तामागम्य येयमुपेक्षा नानात्वा नानात्वश्रिता तां प्रजहीत, तां समतिक्रामत। एवमेतस्याः प्रहाणं भवति, एवमेतस्याः समतिक्रमो भवति।

अतन्मयतां भिक्षवो निश्रित्यातन्मयतामागम्य येयमुपेक्षैकत्वैकत्वश्रिता तां प्रजहीत, तां समतिक्रामत। एवमेतस्याः प्रहाणं भवति, एवमेतस्याः समतिक्रमो भवति। तत्रेदं निश्रित्येदं प्रजहीतेति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि यान्यार्यः सेवते, यान्यार्यः सेवमानः शास्ता गणमनुशासितुमर्हतीति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्। इह भिक्षवः शास्ता श्रावकाणां धर्मं देशयत्यनुकम्पको हितैष्यनुकम्पामुपादाय — इदं वो हिताय, इदं वः सुखायेति। तस्य श्रावका न शुश्रूषन्ते, न श्रोत्रमवदधति, नाज्ञाचित्तमुपस्थापयन्ति, व्युत्क्रम्य च शास्तुः शासनाद्वर्तन्ते। तत्र भिक्षवस्तथागतो न चैवानात्तमना भवति, न चानात्तमनस्तां प्रतिसंवेदयते, अनवस्रुतश्च विहरति स्मृतः सम्प्रजानन्। इदं भिक्षवः प्रथमं स्मृत्युपस्थानं यदार्यः सेवते, यदार्यः सेवमानः शास्ता गणमनुशासितुमर्हति।

पुनश्चापरं भिक्षवः शास्ता श्रावकाणां धर्मं देशयत्यनुकम्पको हितैष्यनुकम्पामुपादाय — इदं वो हिताय, इदं वः सुखायेति। तस्यैके श्रावका न शुश्रूषन्ते, न श्रोत्रमवदधति, नाज्ञाचित्तमुपस्थापयन्ति, व्युत्क्रम्य च शास्तुः शासनाद्वर्तन्ते। एके श्रावकाः शुश्रूषन्ते, श्रोत्रमवदधति, आज्ञाचित्तमुपस्थापयन्ति, न च व्युत्क्रम्य शास्तुः शासनाद्वर्तन्ते। तत्र भिक्षवस्तथागतो न चैवानात्तमना भवति, न चानात्तमनस्तां प्रतिसंवेदयते, न चात्तमना भवति, न चात्तमनस्तां प्रतिसंवेदयते। अनात्तमनस्ता चात्तमनस्ता च — तदुभयमभिनिवर्ज्योपेक्षको विहरति स्मृतः सम्प्रजानन्। इदमुच्यते भिक्षवो द्वितीयं स्मृत्युपस्थानं यदार्यः सेवते, यदार्यः सेवमानः शास्ता गणमनुशासितुमर्हति।

पुनश्चापरं भिक्षवः शास्ता श्रावकाणां धर्मं देशयत्यनुकम्पको हितैष्यनुकम्पामुपादाय — इदं वो हिताय, इदं वः सुखायेति। तस्य श्रावकाः शुश्रूषन्ते, श्रोत्रमवदधति, आज्ञाचित्तमुपस्थापयन्ति, न च व्युत्क्रम्य शास्तुः शासनाद्वर्तन्ते। तत्र भिक्षवस्तथागत आत्तमनाश्चैव भवति, आत्तमनस्तां च प्रतिसंवेदयते, अनवस्रुतश्च विहरति स्मृतः सम्प्रजानन्। इदमुच्यते भिक्षवस्तृतीयं स्मृत्युपस्थानं यदार्यः सेवते, यदार्यः सेवमानः शास्ता गणमनुशासितुमर्हति। त्रीणि स्मृत्युपस्थानानि यान्यार्यः सेवते, यान्यार्यः सेवमानः शास्ता गणमनुशासितुमर्हतीति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तम्।

स उच्यते योग्याचार्याणामनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिरिति — इति खलु पुनरेतदुक्तम्। किं चैतत्प्रतीत्योक्तम्। हस्तिदमकेन भिक्षवो हस्तिदम्यः सारित एकामेव दिशं धावति — पूर्वां वा पश्चिमां वोत्तरां वा दक्षिणां वा। अश्वदमकेन भिक्षवोऽश्वदम्यः सारित एकामेव दिशं धावति — पूर्वां वा पश्चिमां वोत्तरां वा दक्षिणां वा। गोदमकेन भिक्षवो गोदम्यः सारित एकामेव दिशं धावति — पूर्वां वा पश्चिमां वोत्तरां वा दक्षिणां वा। तथागतेन हि भिक्षवोऽर्हता सम्यक्सम्बुद्धेन पुरुषदम्यः सारितोऽष्टौ दिशो विधावति। रूपी रूपाणि पश्यति — इयमेका दिक्। अध्यात्ममरूपसंज्ञी बहिर्धा रूपाणि पश्यति — इयं द्वितीया दिक्। शुभं त्वेवाधिमुक्तो भवति — इयं तृतीया दिक्। सर्वशो रूपसंज्ञानां समतिक्रमात्प्रतिघसंज्ञानामस्तङ्गमान्नानात्वसंज्ञानाममनसिकारादनन्त आकाश इत्याकाशानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरति — इयं चतुर्थी दिक्। सर्वश आकाशानन्त्यायतनं समतिक्रम्यानन्तं विज्ञानमिति विज्ञानानन्त्यायतनमुपसम्पद्य विहरति — इयं पञ्चमी दिक्। सर्वशो विज्ञानानन्त्यायतनं समतिक्रम्य नास्ति किञ्चिदित्याकिञ्चन्यायतनमुपसम्पद्य विहरति — इयं षष्ठी दिक्। सर्वश आकिञ्चन्यायतनं समतिक्रम्य नैवसंज्ञानासंज्ञायतनमुपसम्पद्य विहरति — इयं सप्तमी दिक्। सर्वशो नैवसंज्ञानासंज्ञायतनं समतिक्रम्य संज्ञावेदयितनिरोधमुपसम्पद्य विहरति — इयमष्टमी दिक्। तथागतेन भिक्षवोऽर्हता सम्यक्सम्बुद्धेन पुरुषदम्यः सारित इमा अष्टौ दिशो विधावति। स उच्यते योग्याचार्याणामनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिरिति यत्तदुक्तमिदमेतत्प्रतीत्योक्तमिति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति॥

षडायतनविभङ्गसूत्रं निष्ठितं सप्तमम्॥

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe vibhaṅgavarge ṣaḍāyatanavibhaṅgasūtraṃ saptamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñśrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmantrayata — bhikṣava iti. bhadanteti te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat — ṣaḍāyatanavibhaṅgaṃ vo bhikṣavo deśayiṣyāmi, tacchṛṇuta, sādhu manasikuruta, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalu te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. bhagavānetadavocat —

ṣaḍādhyātmikānyāyatanāni veditavyāni, ṣaḍbāhyānyāyatanāni veditavyāni, ṣaḍvijñānakāyā veditavyāḥ, ṣaṭsparśakāyā veditavyāḥ, aṣṭādaśa manaüpavicārā veditavyāḥ, ṣaṭtriṃśatsattvapadāni veditavyāni, tatredaṃ niśrityedaṃ prajahīta, trīṇi smṛtyupasthānāni yānyāryaḥ sevate yānyāryaḥ sevamānaḥ śāstā gaṇamanuśāsitumarhati, sa ucyate yogyācāryāṇāmanuttaraḥ puruṣadamyasārathiriti — ayamuddeśaḥ ṣaḍāyatanavibhaṅgasya.

ṣaḍādhyātmikānyāyatanāni veditavyānīti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam. cakṣurāyatanaṃ śrotrāyatanaṃ ghrāṇāyatanaṃ jihvāyatanaṃ kāyāyatanaṃ manaāyatanam — ṣaḍādhyātmikānyāyatanāni veditavyānīti yattaduktamidametatpratītyoktam.

ṣaḍbāhyānyāyatanāni veditavyānīti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam. rūpāyatanaṃ śabdāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ spraṣṭavyāyatanaṃ dharmāyatanam — ṣaḍbāhyānyāyatanāni veditavyānīti yattaduktamidametatpratītyoktam.

ṣaḍvijñānakāyā veditavyā iti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam. cakṣurvijñānaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānam — ṣaḍvijñānakāyā veditavyā iti yattaduktamidametatpratītyoktam.

ṣaṭsparśakāyā veditavyā iti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam. cakṣuḥsaṃsparśaḥ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśo manaḥsaṃsparśaḥ — ṣaṭsparśakāyā veditavyā iti yattaduktamidametatpratītyoktam.

aṣṭādaśa manaüpavicārā veditavyā iti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam. cakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvā saumanasyasthānīyaṃ rūpamupavicarati, daurmanasyasthānīyaṃ rūpamupavicarati, upekṣāsthānīyaṃ rūpamupavicarati. śrotreṇa śabdaṃ śrutvā (pūrvavat) ghrāṇena gandhaṃ ghrātvā (pūrvavat) jihvayā rasamāsvādya (pūrvavat) kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvā (pūrvavat) manasā dharmaṃ vijñāya saumanasyasthānīyaṃ dharmamupavicarati, daurmanasyasthānīyaṃ dharmamupavicarati, upekṣāsthānīyaṃ dharmamupavicarati. iti ṣaṭsaumanasyopavicārāḥ, ṣaḍdaurmanasyopavicārāḥ, ṣaḍupekṣopavicārāḥ, aṣṭādaśa manaüpavicārā veditavyā iti yattaduktamidametatpratītyoktam.

ṣaṭtriṃśatsattvapadāni veditavyānīti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam. ṣaḍgṛhaśritāni saumanasyāni, ṣaḍnaiṣkramyaśritāni saumanasyāni, ṣaḍgṛhaśritāni daurmanasyāni, ṣaḍnaiṣkramyaśritāni daurmanasyāni, ṣaḍgṛhaśritā upekṣāḥ, ṣaḍnaiṣkramyaśritā upekṣāḥ. tatra katamāni ṣaḍgṛhaśritāni saumanasyāni. cakṣurvijñeyānāṃ rūpāṇāmiṣṭānāṃ kāntānāṃ manojñānāṃ manoramāṇāṃ lokāmiṣapratisaṃyuktānāṃ pratilābhaṃ vā pratilābhatvena samanupaśyataḥ pūrvaṃ vā pratilabdhapūrvamatītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanusmarata utpadyate saumanasyam. yadevaṃrūpaṃ saumanasyam, idamucyate gṛhaśritaṃ saumanasyam. śrotravijñeyānāṃ śabdānāṃ (pūrvavat) ghrāṇavijñeyānāṃ gandhānāṃ (pūrvavat) jihvāvijñeyānāṃ rasānāṃ (pūrvavat) kāyavijñeyānāṃ spraṣṭavyānāṃ (pūrvavat) manovijñeyānāṃ dharmāṇāmiṣṭānāṃ kāntānāṃ manojñānāṃ (pūrvavat) saumanasyam. yadevaṃrūpaṃ saumanasyam, idamucyate gṛhaśritaṃ saumanasyam. imāni ṣaḍgṛhaśritāni saumanasyāni.

tatra katamāni ṣaḍnaiṣkramyaśritāni saumanasyāni. rūpāṇāṃ tvevānityatāṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodham, pūrvaṃ caiva rūpāṇyetarhi ca sarvāṇi tāni rūpāṇyanityāni duḥkhāni vipariṇāmadharmāṇītyevametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyata utpadyate saumanasyam. yadevaṃrūpaṃ saumanasyam, idamucyate naiṣkramyaśritaṃ saumanasyam. śabdānāṃ tveva (pūrvavat) gandhānāṃ tveva (pūrvavat) rasānāṃ tveva (pūrvavat) spraṣṭavyānāṃ tveva (pūrvavat) dharmāṇāṃ tvevānityatāṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodham, pūrvaṃ caiva dharmā etarhi ca sarve te dharmā anityā duḥkhā vipariṇāmadharmāṇa ityevametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyata utpadyate saumanasyam. yadevaṃrūpaṃ saumanasyam, idamucyate naiṣkramyaśritaṃ saumanasyam. imāni ṣaḍnaiṣkramyaśritāni saumanasyāni.

tatra katamāni ṣaḍgṛhaśritāni daurmanasyāni. cakṣurvijñeyānāṃ rūpāṇāṃ (pūrvavat) śrotravijñeyānāṃ śabdānāṃ (pūrvavat) ghrāṇavijñeyānāṃ gandhānāṃ (pūrvavat) jihvāvijñeyānāṃ rasānāṃ (pūrvavat) kāyavijñeyānāṃ spraṣṭavyānāṃ (pūrvavat) manovijñeyānāṃ dharmāṇāmiṣṭānāṃ kāntānāṃ manojñānāṃ manoramāṇāṃ lokāmiṣapratisaṃyuktānāmapratilābhaṃ vāpratilābhatvena samanupaśyataḥ pūrvaṃ vāpratilabdhapūrvamatītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanusmarata utpadyate daurmanasyam. yadevaṃrūpaṃ daurmanasyam, idamucyate gṛhaśritaṃ daurmanasyam. imāni ṣaḍgṛhaśritāni daurmanasyāni.

tatra katamāni ṣaḍnaiṣkramyaśritāni daurmanasyāni. rūpāṇāṃ tvevānityatāṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodham, pūrvaṃ caiva rūpāṇyetarhi ca sarvāṇi tāni rūpāṇyanityāni duḥkhāni vipariṇāmadharmāṇītyevametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvānuttareṣu vimokṣeṣu spṛhāmupasthāpayati — kadā svinnāmāhaṃ tadāyatanamupasampadya vihariṣyāmi yadāryā etarhyāyatanamupasampadya viharantīti. ityanuttareṣu vimokṣeṣu spṛhāmupasthāpayata utpadyate spṛhāpratyayāddaurmanasyam. yadevaṃrūpaṃ daurmanasyam, idamucyate naiṣkramyaśritaṃ daurmanasyam. śabdānāṃ tveva (pūrvavat) gandhānāṃ tveva (pūrvavat) rasānāṃ tveva (pūrvavat) spraṣṭavyānāṃ tveva (pūrvavat) dharmāṇāṃ tvevānityatāṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodham, pūrvaṃ caiva dharmā etarhi ca sarve te dharmā anityā duḥkhā vipariṇāmadharmāṇa ityevametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā dṛṣṭvānuttareṣu vimokṣeṣu spṛhāmupasthāpayati — kadā svinnāmāhaṃ tadāyatanamupasampadya vihariṣyāmi yadāryā etarhyāyatanamupasampadya viharantīti. ityanuttareṣu vimokṣeṣu spṛhāmupasthāpayata utpadyate spṛhāpratyayāddaurmanasyam. yadevaṃrūpaṃ daurmanasyam, idamucyate naiṣkramyaśritaṃ daurmanasyam. imāni ṣaḍnaiṣkramyaśritāni daurmanasyāni.

tatra katamāḥ ṣaḍgṛhaśritā upekṣāḥ. cakṣuṣā rūpaṃ dṛṣṭvotpadyata upekṣā bālasya mūḍhasya pṛthagjanasyānavadhijinasyāvipākajinasyānādīnavadarśino'śrutavataḥ pṛthagjanasya. yaivaṃrūpopekṣā, rūpaṃ sā nātivartate. tasmātsopekṣā gṛhaśritetyucyate. śrotreṇa śabdaṃ śrutvā (pūrvavat) ghrāṇena gandhaṃ ghrātvā (pūrvavat) jihvayā rasamāsvādya (pūrvavat) kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvā (pūrvavat) manasā dharmaṃ vijñāyotpadyata upekṣā bālasya mūḍhasya pṛthagjanasyānavadhijinasyāvipākajinasyānādīnavadarśino'śrutavataḥ pṛthagjanasya. yaivaṃrūpopekṣā, dharmaṃ sā nātivartate. tasmātsopekṣā gṛhaśritetyucyate. imāḥ ṣaḍgṛhaśritā upekṣāḥ.

tatra katamāḥ ṣaḍnaiṣkramyaśritā upekṣāḥ. rūpāṇāṃ tvevānityatāṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodham, pūrvaṃ caiva rūpāṇyetarhi ca sarvāṇi tāni rūpāṇyanityāni duḥkhāni vipariṇāmadharmāṇītyevametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyata utpadyata upekṣā. yaivaṃrūpopekṣā, rūpaṃ sātivartate. tasmātsopekṣā naiṣkramyaśritetyucyate. śabdānāṃ tveva (pūrvavat) gandhānāṃ tveva (pūrvavat) rasānāṃ tveva (pūrvavat) spraṣṭavyānāṃ tveva (pūrvavat) dharmāṇāṃ tvevānityatāṃ viditvā vipariṇāmavirāganirodham, pūrvaṃ caiva dharmā etarhi ca sarve te dharmā anityā duḥkhā vipariṇāmadharmāṇa ityevametadyathābhūtaṃ samyakprajñayā paśyata utpadyata upekṣā. yaivaṃrūpopekṣā, dharmaṃ sātivartate. tasmātsopekṣā naiṣkramyaśritetyucyate. imāḥ ṣaḍnaiṣkramyaśritā upekṣāḥ. ṣaṭtriṃśatsattvapadāni veditavyānītīti yattaduktamidametatpratītyoktam.

tatredaṃ niśrityedaṃ prajahīteti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam. tatra bhikṣavo yāni ṣaḍnaiṣkramyaśritāni saumanasyāni tāni niśritya tānyāgamya yāni ṣaḍgṛhaśritāni saumanasyāni tāni prajahīta, tāni samatikrāmata. evameteṣāṃ prahāṇaṃ bhavati, evameteṣāṃ samatikramo bhavati.

tatra bhikṣavo yāni ṣaḍnaiṣkramyaśritāni daurmanasyāni tāni niśritya tānyāgamya yāni ṣaḍgṛhaśritāni daurmanasyāni tāni prajahīta, tāni samatikrāmata. evameteṣāṃ prahāṇaṃ bhavati, evameteṣāṃ samatikramo bhavati.

tatra bhikṣavo yāḥ ṣaḍnaiṣkramyaśritā upekṣāstā niśritya tā āgamya yāḥ ṣaḍgṛhaśritā upekṣāstāḥ prajahīta, tāḥ samatikrāmata. evametāsāṃ prahāṇaṃ bhavati, evametāsāṃ samatikramo bhavati.

tatra bhikṣavo yāni ṣaḍnaiṣkramyaśritāni saumanasyāni tāni niśritya tānyāgamya yāni ṣaḍnaiṣkramyaśritāni daurmanasyāni tāni prajahīta, tāni samatikrāmata. evameteṣāṃ prahāṇaṃ bhavati, evameteṣāṃ samatikramo bhavati.

tatra bhikṣavo yāḥ ṣaḍnaiṣkramyaśritā upekṣāstā niśritya tā āgamya yāni ṣaḍnaiṣkramyaśritāni saumanasyāni tāni prajahīta, tāni samatikrāmata. evameteṣāṃ prahāṇaṃ bhavati, evameteṣāṃ samatikramo bhavati.

asti bhikṣava upekṣā nānātvā nānātvaśritā, astyupekṣaikatvaikatvaśritā. katamā ca bhikṣava upekṣā nānātvā nānātvaśritā. asti bhikṣava upekṣā rūpeṣu, asti śabdeṣu, asti gandheṣu, asti raseṣu, asti spraṣṭavyeṣu — iyaṃ bhikṣava upekṣā nānātvā nānātvaśritā. katamā ca bhikṣava upekṣaikatvaikatvaśritā. asti bhikṣava upekṣākāśānantyāyatananiśritā, asti vijñānānantyāyatananiśritā, astyākiñcanyāyatananiśritā, asti naivasaṃjñānāsaṃjñāyatananiśritā — iyaṃ bhikṣava upekṣaikatvaikatvaśritā.

tatra bhikṣavo yeyamupekṣaikatvaikatvaśritā tāṃ niśritya tāmāgamya yeyamupekṣā nānātvā nānātvaśritā tāṃ prajahīta, tāṃ samatikrāmata. evametasyāḥ prahāṇaṃ bhavati, evametasyāḥ samatikramo bhavati.

atanmayatāṃ bhikṣavo niśrityātanmayatāmāgamya yeyamupekṣaikatvaikatvaśritā tāṃ prajahīta, tāṃ samatikrāmata. evametasyāḥ prahāṇaṃ bhavati, evametasyāḥ samatikramo bhavati. tatredaṃ niśrityedaṃ prajahīteti yattaduktamidametatpratītyoktam.

trīṇi smṛtyupasthānāni yānyāryaḥ sevate, yānyāryaḥ sevamānaḥ śāstā gaṇamanuśāsitumarhatīti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam. iha bhikṣavaḥ śāstā śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayatyanukampako hitaiṣyanukampāmupādāya — idaṃ vo hitāya, idaṃ vaḥ sukhāyeti. tasya śrāvakā na śuśrūṣante, na śrotramavadadhati, nājñācittamupasthāpayanti, vyutkramya ca śāstuḥ śāsanādvartante. tatra bhikṣavastathāgato na caivānāttamanā bhavati, na cānāttamanastāṃ pratisaṃvedayate, anavasrutaśca viharati smṛtaḥ samprajānan. idaṃ bhikṣavaḥ prathamaṃ smṛtyupasthānaṃ yadāryaḥ sevate, yadāryaḥ sevamānaḥ śāstā gaṇamanuśāsitumarhati.

punaścāparaṃ bhikṣavaḥ śāstā śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayatyanukampako hitaiṣyanukampāmupādāya — idaṃ vo hitāya, idaṃ vaḥ sukhāyeti. tasyaike śrāvakā na śuśrūṣante, na śrotramavadadhati, nājñācittamupasthāpayanti, vyutkramya ca śāstuḥ śāsanādvartante. eke śrāvakāḥ śuśrūṣante, śrotramavadadhati, ājñācittamupasthāpayanti, na ca vyutkramya śāstuḥ śāsanādvartante. tatra bhikṣavastathāgato na caivānāttamanā bhavati, na cānāttamanastāṃ pratisaṃvedayate, na cāttamanā bhavati, na cāttamanastāṃ pratisaṃvedayate. anāttamanastā cāttamanastā ca — tadubhayamabhinivarjyopekṣako viharati smṛtaḥ samprajānan. idamucyate bhikṣavo dvitīyaṃ smṛtyupasthānaṃ yadāryaḥ sevate, yadāryaḥ sevamānaḥ śāstā gaṇamanuśāsitumarhati.

punaścāparaṃ bhikṣavaḥ śāstā śrāvakāṇāṃ dharmaṃ deśayatyanukampako hitaiṣyanukampāmupādāya — idaṃ vo hitāya, idaṃ vaḥ sukhāyeti. tasya śrāvakāḥ śuśrūṣante, śrotramavadadhati, ājñācittamupasthāpayanti, na ca vyutkramya śāstuḥ śāsanādvartante. tatra bhikṣavastathāgata āttamanāścaiva bhavati, āttamanastāṃ ca pratisaṃvedayate, anavasrutaśca viharati smṛtaḥ samprajānan. idamucyate bhikṣavastṛtīyaṃ smṛtyupasthānaṃ yadāryaḥ sevate, yadāryaḥ sevamānaḥ śāstā gaṇamanuśāsitumarhati. trīṇi smṛtyupasthānāni yānyāryaḥ sevate, yānyāryaḥ sevamānaḥ śāstā gaṇamanuśāsitumarhatīti yattaduktamidametatpratītyoktam.

sa ucyate yogyācāryāṇāmanuttaraḥ puruṣadamyasārathiriti — iti khalu punaretaduktam. kiṃ caitatpratītyoktam. hastidamakena bhikṣavo hastidamyaḥ sārita ekāmeva diśaṃ dhāvati — pūrvāṃ vā paścimāṃ vottarāṃ vā dakṣiṇāṃ vā. aśvadamakena bhikṣavo'śvadamyaḥ sārita ekāmeva diśaṃ dhāvati — pūrvāṃ vā paścimāṃ vottarāṃ vā dakṣiṇāṃ vā. godamakena bhikṣavo godamyaḥ sārita ekāmeva diśaṃ dhāvati — pūrvāṃ vā paścimāṃ vottarāṃ vā dakṣiṇāṃ vā. tathāgatena hi bhikṣavo'rhatā samyaksambuddhena puruṣadamyaḥ sārito'ṣṭau diśo vidhāvati. rūpī rūpāṇi paśyati — iyamekā dik. adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati — iyaṃ dvitīyā dik. śubhaṃ tvevādhimukto bhavati — iyaṃ tṛtīyā dik. sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramātpratighasaṃjñānāmastaṅgamānnānātvasaṃjñānāmamanasikārādananta ākāśa ityākāśānantyāyatanamupasampadya viharati — iyaṃ caturthī dik. sarvaśa ākāśānantyāyatanaṃ samatikramyānantaṃ vijñānamiti vijñānānantyāyatanamupasampadya viharati — iyaṃ pañcamī dik. sarvaśo vijñānānantyāyatanaṃ samatikramya nāsti kiñcidityākiñcanyāyatanamupasampadya viharati — iyaṃ ṣaṣṭhī dik. sarvaśa ākiñcanyāyatanaṃ samatikramya naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanamupasampadya viharati — iyaṃ saptamī dik. sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samatikramya saṃjñāvedayitanirodhamupasampadya viharati — iyamaṣṭamī dik. tathāgatena bhikṣavo'rhatā samyaksambuddhena puruṣadamyaḥ sārita imā aṣṭau diśo vidhāvati. sa ucyate yogyācāryāṇāmanuttaraḥ puruṣadamyasārathiriti yattaduktamidametatpratītyoktamiti.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti..

ṣaḍāyatanavibhaṅgasūtraṃ niṣṭhitaṃ saptamam..

← mn136 
mn 
 mn138 →