MN136 mahākarmavibhaṅgasūtram
Summary: The Buddha cautions against hasty, absolute generalizations regarding karma based on limited psychic visions of past lives, elucidating why an evil-doer may be reborn in heaven while a virtuous person may fall into hell. He demonstrates that karmic fruition is an intricate matrix influenced by prior deeds, subsequent deeds, and mental states at death, warning against rigid dogmatism.
मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठे विभङ्गवर्गे महाकर्मविभङ्गसूत्रं षष्ठम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्राजगृहे विहरति स्म वेणुवने कलन्दकनिवापे। तेन खलु पुनः समयेनायुष्मान्समृद्धिररण्यकुटिकायां विहरति स्म। अथ खलु पोतलिपुत्रः परिव्राजको जङ्घाविहारमनुचङ्क्रम्यमाणोऽनुविचरन्येनायुष्मान्समृद्धिस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्यायुष्मता समृद्धिना सार्धं सममोदिष्ट। सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु पोतलिपुत्रः परिव्राजक आयुष्मन्तं समृद्धिमेतदवोचत् — सम्मुखं म एतदायुष्मन्समृद्धे श्रमणस्य गौतमस्य श्रुतम्, सम्मुखं प्रतिगृहीतम् — मोघं कायकर्म, मोघं वाक्कर्म, मनःकर्मैव सत्यमिति। अस्ति च सा समापत्तिर्यां समापत्तिं समापन्नो न किञ्चिद्वेदयत इति? मा हैवमायुष्मन्पोतलिपुत्र वोचः, मा भगवन्तमभ्याख्याः। न हि साधु भगवतोऽभ्याख्यानम्। न हि भगवानेवं वदेत् — मोघं कायकर्म, मोघं वाक्कर्म, मनःकर्मैव सत्यमिति। अस्ति च खलु सायुष्मन्समापत्तिर्यां समापत्तिं समापन्नो न किञ्चिद्वेदयत इति। कियच्चिरं प्रव्रजितोऽस्यायुष्मन्समृद्ध इति? न चिरमायुष्मन्, त्रीणि वर्षाणीति। अत्रेदानीं वयं स्थविराञ्भिक्षून्किं वक्ष्यामः, यत्र हि नामैवंनवो भिक्षुः शास्तारं परिरक्षितव्यं मंस्यते। साञ्चेतनिकमायुष्मन्समृद्धे कर्म कृत्वा कायेन वाचा मनसा किं स वेदयत इति? साञ्चेतनिकमायुष्मन्पोतलिपुत्र कर्म कृत्वा कायेन वाचा मनसा दुःखं स वेदयत इति। अथ खलु पोतलिपुत्रः परिव्राजक आयुष्मतः समृद्धेर्भाषितं नैवाभ्यनन्दीत्न प्रत्यक्रुक्षत्, अनभिनन्द्याप्रतिक्रुश्योत्थायासनात्प्राक्रमीत्।
अथ खल्वायुष्मान्समृद्धिरचिरप्रक्रान्ते पोतलिपुत्रे परिव्राजके येनायुष्मानानन्दस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्यायुष्मतानन्देन सार्धं सममोदिष्ट। सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खल्वायुष्मान्समृद्धिर्यावानभूत्पोतलिपुत्रेण परिव्राजकेन सार्धं कथासल्लापस्तं सर्वमायुष्मत आनन्दस्यारोरुचत्।
एवमुक्ते, आयुष्मानानन्द आयुष्मन्तं समृद्धिमेतदवोचत् — अस्ति खल्विदमायुष्मन्समृद्धे कथाप्राभृतं भगवतो दर्शनाय। आयावायुष्मन्समृद्धे, येन भगवांस्तेनोपसङ्क्रमिष्यावः, उपसङ्क्रम्यैतमर्थं भगवत आरोचयिष्यावः। यथा नौ भगवान्व्याकरिष्यति तथा तं धारयिष्याव इति। एवमायुष्मन्निति खल्वायुष्मान्समृद्धिरायुष्मत आनन्दस्य प्रत्यश्रौषीत्।
अथ खल्वायुष्मांश्चानन्द आयुष्मांश्च समृद्धिर्येन भगवांस्तेनोपसमक्रमिष्टाम्, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदताम्। एकान्ते निषण्णः खल्वायुष्मानानन्दो यावानभूदायुष्मतः समृद्धेः पोतलिपुत्रेण परिव्राजकेन सार्धं कथासल्लापस्तं सर्वं भगवत आरोरुचत्। एवमुक्ते, भगवानायुष्मन्तमानन्दमेतदवोचत् — दर्शनमपि खल्वहमानन्द पोतलिपुत्रस्य परिव्राजकस्य नाभिजानामि, कुतः पुनरेवंरूपं कथासल्लापम्? अनेन चानन्द समृद्धिना मोघपुरुषेण पोतलिपुत्रस्य परिव्राजकस्य विभज्यव्याकरणीयः प्रश्न एकांसेन व्याकृत इति। एवमुक्ते, आयुष्मानुदायी भगवन्तमेतदवोचत् — यदि पुनर्भदन्तायुष्मता समृद्धिनेदं सन्धाय भाषितम् — यत्किञ्चिद्वेदयितं तद्दुःख इति।
अथ खलु भगवानायुष्मन्तमानन्दमामन्त्रयत — पश्यसि नु त्वमानन्दास्योदायिनो मोघपुरुषस्योन्मार्गम्? अज्ञासिषं खल्वहमानन्द — इदानीमेवायमुदायी मोघपुरुष उन्मज्जन्नयोनिश उन्मङ्क्ष्यतीति। आदावेवानन्द पोतलिपुत्रेण परिव्राजकेन तिस्रो वेदनाः पृष्टाः। यद्ययमानन्द समृद्धिर्मोघपुरुषः पोतलिपुत्रस्य परिव्राजकस्यैवं पृष्ट एवं व्याकुर्यात् — साञ्चेतनिकमायुष्मन्पोतलिपुत्र कर्म कृत्वा कायेन वाचा मनसा सुखवेदनीयं सुखं स वेदयते, साञ्चेतनिकमायुष्मन्पोतलिपुत्र कर्म कृत्वा कायेन वाचा मनसा दुःखवेदनीयं दुःखं स वेदयते, साञ्चेतनिकमायुष्मन्पोतलिपुत्र कर्म कृत्वा कायेन वाचा मनसादुःखासुखवेदनीयमदुःखासुखं स वेदयत इति। एवं व्याकुर्वन्खल्वानन्द समृद्धिर्मोघपुरुषः पोतलिपुत्रस्य परिव्राजकस्य सम्यग्व्याकुर्यात्। अपि चानन्द के चान्यतीर्थ्याः परिव्राजका बाला अव्यक्ताः, के च तथागतस्य महाकर्मविभङ्गं ज्ञास्यन्ति? यदि यूयमानन्द शृणुयात तथागतस्य महाकर्मविभङ्गं विभजत इति।
एतस्य भगवन्कालः, एतस्य सुगत कालो यद्भगवान्महाकर्मविभङ्गं विभजेत्। भगवतः श्रुत्वा भिक्षवो धारयिष्यन्तीति। तेन ह्यानन्द शृणु, साधु च मनसि कुरु, भाषिष्य इति। एवं भदन्तेति खल्वायुष्मानानन्दो भगवतः प्रत्यश्रौषीत्। भगवानेतदवोचत् —
चत्वार इम आनन्द पुद्गलाः सन्तः संविद्यमाना लोके। कतमे चत्वारः? इहानन्द कश्चित्पुद्गल इह प्राणातिपाती भवति, अदत्तादायी भवति, कामेषु मिथ्याचारी भवति, मृषावादी भवति, पिशुनवाग्भवति, परुषवाग्भवति, सम्भिन्नप्रलापी भवति, अभिध्यालुर्भवति, व्यापन्नचित्तो भवति, मिथ्यादृष्टिर्भवति। स कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्यते।
इह पुनरानन्द कश्चित्पुद्गल इह प्राणातिपाती भवति, अदत्तादायी भवति, कामेषु मिथ्याचारी भवति, मृषावादी भवति, पिशुनवाग्भवति, परुषवाग्भवति, सम्भिन्नप्रलापी भवति, अभिध्यालुर्भवति, व्यापन्नचित्तो भवति, मिथ्यादृष्टिर्भवति। स कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्यते।
इहानन्द कश्चित्पुद्गल इह प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति, अदत्तादानात्प्रतिविरतो भवति, कामेषु मिथ्याचारात्प्रतिविरतो भवति, मृषावादात्प्रतिविरतो भवति, पिशुनाया वाचः प्रतिविरतो भवति, परुषाया वाचः प्रतिविरतो भवति, सम्भिन्नप्रलापात्प्रतिविरतो भवति, अनभिध्यालुर्भवति, अव्यापन्नचित्तो भवति, सम्यग्दृष्टिर्भवति। स कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्यते।
इह पुनरानन्द कश्चित्पुद्गल इह प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति, अदत्तादानात्प्रतिविरतो भवति, कामेषु मिथ्याचारात्प्रतिविरतो भवति, मृषावादात्प्रतिविरतो भवति, पिशुनाया वाचः प्रतिविरतो भवति, परुषाया वाचः प्रतिविरतो भवति, सम्भिन्नप्रलापात्प्रतिविरतो भवति, अनभिध्यालुर्भवति, अव्यापन्नचित्तो भवति, सम्यग्दृष्टिर्भवति। स कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्यते।
इहानन्द कश्चिच्छ्रमणो वा ब्राह्मणो वातापमन्वेत्य प्रधानमन्वेत्यानुयोगमन्वेत्याप्रमादमन्वेत्य सम्यङ्मनसिकारमन्वेत्य तथारूपं चेतःसमाधिं स्पृशति यथासमाहिते चित्ते दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेणामुं पुद्गलं पश्यति — इह प्राणातिपातिनमदत्तादायिनं कामेषु मिथ्याचारिणं मृषावादिनं पिशुनवाचं परुषवाचं सम्भिन्नप्रलापिनमभिध्यालुं व्यापन्नचित्तं मिथ्यादृष्टिं कायस्य भेदात्परं मरणात्पश्यत्यपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपन्नम्। स एवमाह — सन्ति किल भोः पापकानि कर्माणि, अस्ति दुश्चरितस्य विपाकः। अमुमहं पुद्गलमदर्शमिह प्राणातिपातिनमदत्तादायिनम् (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिं कायस्य भेदात्परं मरणात्पश्याम्यपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपन्नमिति। स एवमाह — यः किल भोः प्राणातिपात्यदत्तादायी (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिः, सर्वः स कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्यते। य एवं जानन्ति, ते सम्यग्जानन्ति, येऽन्यथा जानन्ति, मिथ्या तेषां ज्ञानमिति। इति स यदेव तस्य स्वयं ज्ञातं स्वयं दृष्टं स्वयं विदितं तदेव तत्र स्थाम्ना परामर्शेणाभिनिविश्य व्यवहरति — इदमेव सत्यम्, मोघमन्यदिति।
इह पुनरानन्द कश्चिच्छ्रमणो वा ब्राह्मणो वातापमन्वेत्य प्रधानमन्वेत्यानुयोगमन्वेत्याप्रमादमन्वेत्य सम्यङ्मनसिकारमन्वेत्य तथारूपं चेतःसमाधिं स्पृशति यथासमाहिते चित्ते दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेणामुं पुद्गलं पश्यति — इह प्राणातिपातिनमदत्तादायिनम् (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिम्, कायस्य भेदात्परं मरणात्पश्यति सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपन्नम्। स एवमाह — न सन्ति किल भोः पापकानि कर्माणि, नास्ति दुश्चरितस्य विपाकः। अमुमहं पुद्गलमदर्शम् — इह प्राणातिपातिनमदत्तादायिनम् (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिम्, कायस्य भेदात्परं मरणात्पश्यामि सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपन्नमिति। स एवमाह — यः किल भोः प्राणातिपात्यदत्तादायी (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिः, सर्वः स कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्यते। य एवं जानन्ति ते सम्यग्जानन्ति, येऽन्यथा जानन्ति, मिथ्या तेषां ज्ञानमिति। इति स यदेव तस्य स्वयं ज्ञातं स्वयं दृष्टं स्वयं विदितं तदेव तत्र स्थाम्ना परामर्शेणाभिनिविश्य व्यवहरति — इदमेव सत्यम्, मोघमन्यदिति।
इहानन्द कश्चिच्छ्रमणो वा ब्राह्मणो वातापमन्वेत्य प्रधानमन्वेत्यानुयोगमन्वेत्याप्रमादमन्वेत्य सम्यङ्मनसिकारमन्वेत्य तथारूपं चेतःसमाधिं स्पृशति यथासमाहिते चित्ते दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेणामुं पुद्गलं पश्यति — इह प्राणातिपातात्प्रतिविरतमदत्तादानात्प्रतिविरतम् कामेषु मिथ्याचारात्प्रतिविरतम् मृषावादात्प्रतिविरतम् पिशुनाया वाचः प्रतिविरतम् परुषाया वाचः प्रतिविरतम् सम्भिन्नप्रलापात्प्रतिविरतमनभिध्यालुमव्यापन्नचित्तं सम्यग्दृष्टिम्, कायस्य भेदात्परं मरणात्पश्यति सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपन्नम्। स एवमाह — सन्ति किल भोः कल्याणाति कर्माणि, अस्ति सुचरितस्य विपाकः। अमुमहं पुद्गलमदर्शम् — इह प्राणातिपातात्प्रतिविरतमदत्तादानात्प्रतिविरतम् (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिम्, कायस्य भेदात्परं मरणात्पश्यामि सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपन्नमिति। स एवमाह — यः किल भोः प्राणातिपातात्प्रतिविरतोऽदत्तादानात्प्रतिविरतः (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिः, सर्वः स कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्यते। य एवं जानन्ति ते सम्यग्जानन्ति, येऽन्यथा जानन्ति, मिथ्या तेषां ज्ञानमिति। इति स यदेव तस्य स्वयं ज्ञातं स्वयं दृष्टं स्वयं विदितं तदेव तत्र स्थाम्ना परामर्शेणाभिनिविश्य व्यवहरति — इदमेव सत्यम्, मोघमन्यदिति।
इह पुनरानन्द कश्चिच्छ्रमणो वा ब्राह्मणो वातापमन्वेत्य प्रधानमन्वेत्यानुयोगमन्वेत्याप्रमादमन्वेत्य सम्यङ्मनसिकारमन्वेत्य तथारूपं चेतःसमाधिं स्पृशति यथासमाहिते चित्ते दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेणामुं पुद्गलं पश्यति — इह प्राणातिपातात्प्रतिविरतम् (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिम्, कायस्य भेदात्परं मरणात्पश्यत्यपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपन्नम्। स एवमाह — न सन्ति किल भोः कल्याणाति कर्माणि, नास्ति सुचरितस्य विपाकः। अमुमहं पुद्गलमदर्शम् — इह प्राणातिपातात्प्रतिविरतमदत्तादानात्प्रतिविरतम् (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिम्, कायस्य भेदात्परं मरणात्पश्याम्यपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपन्नमिति। स एवमाह — यः किल भोः प्राणातिपातात्प्रतिविरतोऽदत्तादानात्प्रतिविरतः (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिः, सर्वः स कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्यते। य एवं जानन्ति ते सम्यग्जानन्ति, येऽन्यथा जानन्ति, मिथ्या तेषां ज्ञानमिति। इति स यदेव तस्य स्वयं ज्ञातं स्वयं दृष्टं स्वयं विदितं तदेव तत्र स्थाम्ना परामर्शेणाभिनिविश्य व्यवहरति — इदमेव सत्यम्, मोघमन्यदिति।
तत्रानन्द योऽयं श्रमणो वा ब्राह्मणो वैवमाह — सन्ति किल भोः पापकानि कर्माणि, अस्ति दुश्चरितस्य विपाक इति, इदमस्यानुजानामि; यदपि स एवमाह — अमुमहं पुद्गलमदर्शम् — इह प्राणातिपातिनमदत्तादायिनम् (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिम्, कायस्य भेदात्परं मरणात्पश्याम्यपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपन्नमिति, इदमप्यस्यानुजानामि; यच्च खलु स एवमाह — यः किल भोः प्राणातिपात्यदत्तादायी (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिः, सर्वः स कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्यत इति, इदमस्य नानुजानामि; यदपि स एवमाह — य एवं जानन्ति ते सम्यग्जानन्ति, येऽन्यथा जानन्ति, मिथ्या तेषां ज्ञानमिति, इदमप्यस्य नानुजानामि; यदपि स यदेव तस्य स्वयं ज्ञातं स्वयं दृष्टं स्वयं विदितं तदेव तत्र स्थाम्ना परामर्शेणाभिनिविश्य व्यवहरति — इदमेव सत्यम्, मोघमन्यदिति, इदमप्यस्य नानुजानामि। तत्कस्य हेतोः? अन्यथा ह्यानन्द तथागतस्य महाकर्मविभङ्गे ज्ञानं भवति।
तत्रानन्द योऽयं श्रमणो वा ब्राह्मणो वैवमाह — न सन्ति किल भोः पापकानि कर्माणि, नास्ति दुश्चरितस्य विपाक इति, इदमस्य नानुजानामि; यच्च खलु स एवमाह — अमुमहं पुद्गलमदर्शम् — इह प्राणातिपातिनमदत्तादायिनम् (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिं कायस्य भेदात्परं मरणात्पश्यामि सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपन्नमिति, इदमस्यानुजानामि; यच्च खलु स एवमाह — यः किल भोः प्राणातिपात्यदत्तादायी (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिः, सर्वः स कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्यत इति, इदमस्य नानुजानामि; यदपि स एवमाह — य एवं जानन्ति ते सम्यग्जानन्ति, येऽन्यथा जानन्ति, मिथ्या तेषां ज्ञानमिति, इदमप्यस्य नानुजानामि; यदपि स यदेव तस्य स्वयं ज्ञातं स्वयं दृष्टं स्वयं विदितं तदेव तत्र स्थाम्ना परामर्शेणाभिनिविश्य व्यवहरति — इदमेव सत्यम्, मोघमन्यदिति, इदमप्यस्य नानुजानामि। तत्कस्य हेतोः? अन्यथा ह्यानन्द तथागतस्य महाकर्मविभङ्गे ज्ञानं भवति।
तत्रानन्द योऽयं श्रमणो वा ब्राह्मणो वैवमाह — सन्ति किल भोः कल्याणाति कर्माणि, अस्ति सुचरितस्य विपाक इति, इदमस्यानुजानामि; यदपि स एवमाह — अमुमहं पुद्गलमदर्शम् — इह प्राणातिपातात्प्रतिविरतमदत्तादानात्प्रतिविरतम् (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिम्, कायस्य भेदात्परं मरणात्पश्यामि सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपन्नमिति, इदमप्यस्यानुजानामि; यच्च खलु स एवमाह — यः किल भोः प्राणातिपातात्प्रतिविरतोऽदत्तादानात्प्रतिविरतः (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिः, सर्वः स कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्यत इति, इदमस्य नानुजानामि; यदपि स एवमाह — य एवं जानन्ति ते सम्यग्जानन्ति, येऽन्यथा जानन्ति, मिथ्या तेषां ज्ञानमिति, इदमप्यस्य नानुजानामि; यदपि स यदेव तस्य स्वयं ज्ञातं स्वयं दृष्टं स्वयं विदितं तदेव तत्र स्थाम्ना परामर्शेणाभिनिविश्य व्यवहरति — इदमेव सत्यम्, मोघमन्यदिति, इदमप्यस्य नानुजानामि। तत्कस्य हेतोः? अन्यथा ह्यानन्द तथागतस्य महाकर्मविभङ्गे ज्ञानं भवति।
तत्रानन्द योऽयं श्रमणो वा ब्राह्मणो वैवमाह — न सन्ति किल भोः कल्याणाति कर्माणि, नास्ति सुचरितस्य विपाक इति, इदमस्य नानुजानामि; यच्च खलु स एवमाह — अमुमहं पुद्गलमदर्शम् — इह प्राणातिपातात्प्रतिविरतमदत्तादानात्प्रतिविरतम् (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिम्, कायस्य भेदात्परं मरणात्पश्याम्यपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपन्नमिति, इदमस्यानुजानामि; यच्च खलु स एवमाह — यः किल भोः प्राणातिपातात्प्रतिविरतोऽदत्तादानात्प्रतिविरतः (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिः, सर्वः स कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्यत इति, इदमस्य नानुजानामि; यच्च खलु स एवमाह — य एवं जानन्ति ते सम्यग्जानन्ति, येऽन्यथा जानन्ति, मिथ्या तेषां ज्ञानमिति, इदमप्यस्य नानुजानामि; यदपि स यदेव तस्य स्वयं ज्ञातं स्वयं दृष्टं स्वयं विदितं तदेव तत्र स्थाम्ना परामर्शेणाभिनिविश्य व्यवहरति — इदमेव सत्यम्, मोघमन्यदिति, इदमप्यस्य नानुजानामि। तत्कस्य हेतोः? अन्यथा ह्यानन्द तथागतस्य महाकर्मविभङ्गे ज्ञानं भवति।
तत्रानन्द योऽयं पुद्गल इह प्राणातिपात्यदत्तादायी (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिः, कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्यते, पूर्वं वास्य तत्कृतं भवति पापकर्म दुःखवेदनीयम्, पश्चाद्वास्य तत्कृतं भवति पापकर्म दुःखवेदनीयम्, मरणकाले वास्य भवति मिथ्यादृष्टिः समाप्ता समादत्ता। तेन स कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्यते। यच्च खलु स इह प्राणातिपाती भवत्यदत्तादायी भवति (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिर्भवति, तस्य दृष्ट एव धर्मे विपाकं प्रतिसंवेदयत उपपद्य वापरे वा पर्याये।
तत्रानन्द योऽयं पुद्गल इह प्राणातिपात्यदत्तादायी (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिः कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्यते, पूर्वं वास्य तत्कृतं भवति कल्याणकर्म सुखवेदनीयम्, पश्चाद्वास्य तत्कृतं भवति कल्याणकर्म सुखवेदनीयम्, मरणकाले वास्य भवति सम्यग्दृष्टिः समाप्ता समादत्ता। तेन स कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्यते। यच्च खलु स इह प्राणातिपाती भवत्यदत्तादायी भवति (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिर्भवति, तस्य दृष्ट एव धर्मे विपाकं प्रतिसंवेदयत उपपद्य वापरे वा पर्याये।
तत्रानन्द योऽयं पुद्गल इह प्राणातिपातात्प्रतिविरतोऽदत्तादानात्प्रतिविरतः (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिः, कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्यते, पूर्वं वास्य तत्कृतं भवति कल्याणकर्म सुखवेदनीयम्, पश्चाद्वास्य तत्कृतं भवति कल्याणकर्म सुखवेदनीयम्, मरणकाले वास्य भवति सम्यग्दृष्टिः समाप्ता समादत्ता। तेन स कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्यते। यच्च खलु स इह प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवत्यदत्तादानात्प्रतिविरतो भवति (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिर्भवति, तस्य दृष्ट एव धर्मे विपाकं प्रतिसंवेदयत उपपद्य वापरे वा पर्याये।
तत्रानन्द योऽयं पुद्गल इह प्राणातिपातात्प्रतिविरतोऽदत्तादानात्प्रतिविरतः (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिः, कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्यते, पूर्वं वास्य तत्कृतं भवति पापकर्म दुःखवेदनीयम्, पश्चाद्वास्य तत्कृतं भवति पापकर्म दुःखवेदनीयम्, मरणकाले वास्य भवति मिथ्यादृष्टिः समाप्ता समादत्ता। तेन स कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्यते। यच्च खलु स इह प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति, अदत्तादानात्प्रतिविरतो भवति (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिर्भवति, तस्य दृष्ट एव धर्मे विपाकं प्रतिसंवेदयत उपपद्य वापरे वा पर्याये।
इति खल्वानन्दास्ति कर्माभव्यमभव्याभासम्, अस्ति कर्माभव्यं भव्याभासम्, अस्ति कर्म भव्यं चैव भव्याभासं च, अस्ति कर्म भव्यमभव्याभासमिति।
इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना आयुष्मानानन्दो भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।
महाकर्मविभङ्गसूत्रं निष्ठितं षष्ठम्॥
—
madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe vibhaṅgavarge mahākarmavibhaṅgasūtraṃ ṣaṣṭham
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānrājagṛhe viharati sma veṇuvane kalandakanivāpe. tena khalu punaḥ samayenāyuṣmānsamṛddhiraraṇyakuṭikāyāṃ viharati sma. atha khalu potaliputraḥ parivrājako jaṅghāvihāramanucaṅkramyamāṇo'nuvicaranyenāyuṣmānsamṛddhistenopasamakramīt, upasaṅkramyāyuṣmatā samṛddhinā sārdhaṃ samamodiṣṭa. sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu potaliputraḥ parivrājaka āyuṣmantaṃ samṛddhimetadavocat — sammukhaṃ ma etadāyuṣmansamṛddhe śramaṇasya gautamasya śrutam, sammukhaṃ pratigṛhītam — moghaṃ kāyakarma, moghaṃ vākkarma, manaḥkarmaiva satyamiti. asti ca sā samāpattiryāṃ samāpattiṃ samāpanno na kiñcidvedayata iti? mā haivamāyuṣmanpotaliputra vocaḥ, mā bhagavantamabhyākhyāḥ. na hi sādhu bhagavato'bhyākhyānam. na hi bhagavānevaṃ vadet — moghaṃ kāyakarma, moghaṃ vākkarma, manaḥkarmaiva satyamiti. asti ca khalu sāyuṣmansamāpattiryāṃ samāpattiṃ samāpanno na kiñcidvedayata iti. kiyacciraṃ pravrajito'syāyuṣmansamṛddha iti? na ciramāyuṣman, trīṇi varṣāṇīti. atredānīṃ vayaṃ sthavirāñbhikṣūnkiṃ vakṣyāmaḥ, yatra hi nāmaivaṃnavo bhikṣuḥ śāstāraṃ parirakṣitavyaṃ maṃsyate. sāñcetanikamāyuṣmansamṛddhe karma kṛtvā kāyena vācā manasā kiṃ sa vedayata iti? sāñcetanikamāyuṣmanpotaliputra karma kṛtvā kāyena vācā manasā duḥkhaṃ sa vedayata iti. atha khalu potaliputraḥ parivrājaka āyuṣmataḥ samṛddherbhāṣitaṃ naivābhyanandītna pratyakrukṣat, anabhinandyāpratikruśyotthāyāsanātprākramīt.
atha khalvāyuṣmānsamṛddhiraciraprakrānte potaliputre parivrājake yenāyuṣmānānandastenopasamakramīt, upasaṅkramyāyuṣmatānandena sārdhaṃ samamodiṣṭa. sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalvāyuṣmānsamṛddhiryāvānabhūtpotaliputreṇa parivrājakena sārdhaṃ kathāsallāpastaṃ sarvamāyuṣmata ānandasyārorucat.
evamukte, āyuṣmānānanda āyuṣmantaṃ samṛddhimetadavocat — asti khalvidamāyuṣmansamṛddhe kathāprābhṛtaṃ bhagavato darśanāya. āyāvāyuṣmansamṛddhe, yena bhagavāṃstenopasaṅkramiṣyāvaḥ, upasaṅkramyaitamarthaṃ bhagavata ārocayiṣyāvaḥ. yathā nau bhagavānvyākariṣyati tathā taṃ dhārayiṣyāva iti. evamāyuṣmanniti khalvāyuṣmānsamṛddhirāyuṣmata ānandasya pratyaśrauṣīt.
atha khalvāyuṣmāṃścānanda āyuṣmāṃśca samṛddhiryena bhagavāṃstenopasamakramiṣṭām, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadatām. ekānte niṣaṇṇaḥ khalvāyuṣmānānando yāvānabhūdāyuṣmataḥ samṛddheḥ potaliputreṇa parivrājakena sārdhaṃ kathāsallāpastaṃ sarvaṃ bhagavata ārorucat. evamukte, bhagavānāyuṣmantamānandametadavocat — darśanamapi khalvahamānanda potaliputrasya parivrājakasya nābhijānāmi, kutaḥ punarevaṃrūpaṃ kathāsallāpam? anena cānanda samṛddhinā moghapuruṣeṇa potaliputrasya parivrājakasya vibhajyavyākaraṇīyaḥ praśna ekāṃsena vyākṛta iti. evamukte, āyuṣmānudāyī bhagavantametadavocat — yadi punarbhadantāyuṣmatā samṛddhinedaṃ sandhāya bhāṣitam — yatkiñcidvedayitaṃ tadduḥkha iti.
atha khalu bhagavānāyuṣmantamānandamāmantrayata — paśyasi nu tvamānandāsyodāyino moghapuruṣasyonmārgam? ajñāsiṣaṃ khalvahamānanda — idānīmevāyamudāyī moghapuruṣa unmajjannayoniśa unmaṅkṣyatīti. ādāvevānanda potaliputreṇa parivrājakena tisro vedanāḥ pṛṣṭāḥ. yadyayamānanda samṛddhirmoghapuruṣaḥ potaliputrasya parivrājakasyaivaṃ pṛṣṭa evaṃ vyākuryāt — sāñcetanikamāyuṣmanpotaliputra karma kṛtvā kāyena vācā manasā sukhavedanīyaṃ sukhaṃ sa vedayate, sāñcetanikamāyuṣmanpotaliputra karma kṛtvā kāyena vācā manasā duḥkhavedanīyaṃ duḥkhaṃ sa vedayate, sāñcetanikamāyuṣmanpotaliputra karma kṛtvā kāyena vācā manasāduḥkhāsukhavedanīyamaduḥkhāsukhaṃ sa vedayata iti. evaṃ vyākurvankhalvānanda samṛddhirmoghapuruṣaḥ potaliputrasya parivrājakasya samyagvyākuryāt. api cānanda ke cānyatīrthyāḥ parivrājakā bālā avyaktāḥ, ke ca tathāgatasya mahākarmavibhaṅgaṃ jñāsyanti? yadi yūyamānanda śṛṇuyāta tathāgatasya mahākarmavibhaṅgaṃ vibhajata iti.
etasya bhagavankālaḥ, etasya sugata kālo yadbhagavānmahākarmavibhaṅgaṃ vibhajet. bhagavataḥ śrutvā bhikṣavo dhārayiṣyantīti. tena hyānanda śṛṇu, sādhu ca manasi kuru, bhāṣiṣya iti. evaṃ bhadanteti khalvāyuṣmānānando bhagavataḥ pratyaśrauṣīt. bhagavānetadavocat —
catvāra ima ānanda pudgalāḥ santaḥ saṃvidyamānā loke. katame catvāraḥ? ihānanda kaścitpudgala iha prāṇātipātī bhavati, adattādāyī bhavati, kāmeṣu mithyācārī bhavati, mṛṣāvādī bhavati, piśunavāgbhavati, paruṣavāgbhavati, sambhinnapralāpī bhavati, abhidhyālurbhavati, vyāpannacitto bhavati, mithyādṛṣṭirbhavati. sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyate.
iha punarānanda kaścitpudgala iha prāṇātipātī bhavati, adattādāyī bhavati, kāmeṣu mithyācārī bhavati, mṛṣāvādī bhavati, piśunavāgbhavati, paruṣavāgbhavati, sambhinnapralāpī bhavati, abhidhyālurbhavati, vyāpannacitto bhavati, mithyādṛṣṭirbhavati. sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyate.
ihānanda kaścitpudgala iha prāṇātipātātprativirato bhavati, adattādānātprativirato bhavati, kāmeṣu mithyācārātprativirato bhavati, mṛṣāvādātprativirato bhavati, piśunāyā vācaḥ prativirato bhavati, paruṣāyā vācaḥ prativirato bhavati, sambhinnapralāpātprativirato bhavati, anabhidhyālurbhavati, avyāpannacitto bhavati, samyagdṛṣṭirbhavati. sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyate.
iha punarānanda kaścitpudgala iha prāṇātipātātprativirato bhavati, adattādānātprativirato bhavati, kāmeṣu mithyācārātprativirato bhavati, mṛṣāvādātprativirato bhavati, piśunāyā vācaḥ prativirato bhavati, paruṣāyā vācaḥ prativirato bhavati, sambhinnapralāpātprativirato bhavati, anabhidhyālurbhavati, avyāpannacitto bhavati, samyagdṛṣṭirbhavati. sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyate.
ihānanda kaścicchramaṇo vā brāhmaṇo vātāpamanvetya pradhānamanvetyānuyogamanvetyāpramādamanvetya samyaṅmanasikāramanvetya tathārūpaṃ cetaḥsamādhiṃ spṛśati yathāsamāhite citte divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇāmuṃ pudgalaṃ paśyati — iha prāṇātipātinamadattādāyinaṃ kāmeṣu mithyācāriṇaṃ mṛṣāvādinaṃ piśunavācaṃ paruṣavācaṃ sambhinnapralāpinamabhidhyāluṃ vyāpannacittaṃ mithyādṛṣṭiṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpaśyatyapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapannam. sa evamāha — santi kila bhoḥ pāpakāni karmāṇi, asti duścaritasya vipākaḥ. amumahaṃ pudgalamadarśamiha prāṇātipātinamadattādāyinam (pūrvavat) mithyādṛṣṭiṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpaśyāmyapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapannamiti. sa evamāha — yaḥ kila bhoḥ prāṇātipātyadattādāyī (pūrvavat) mithyādṛṣṭiḥ, sarvaḥ sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyate. ya evaṃ jānanti, te samyagjānanti, ye'nyathā jānanti, mithyā teṣāṃ jñānamiti. iti sa yadeva tasya svayaṃ jñātaṃ svayaṃ dṛṣṭaṃ svayaṃ viditaṃ tadeva tatra sthāmnā parāmarśeṇābhiniviśya vyavaharati — idameva satyam, moghamanyaditi.
iha punarānanda kaścicchramaṇo vā brāhmaṇo vātāpamanvetya pradhānamanvetyānuyogamanvetyāpramādamanvetya samyaṅmanasikāramanvetya tathārūpaṃ cetaḥsamādhiṃ spṛśati yathāsamāhite citte divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇāmuṃ pudgalaṃ paśyati — iha prāṇātipātinamadattādāyinam (pūrvavat) mithyādṛṣṭim, kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpaśyati sugatiṃ svargaṃ lokamupapannam. sa evamāha — na santi kila bhoḥ pāpakāni karmāṇi, nāsti duścaritasya vipākaḥ. amumahaṃ pudgalamadarśam — iha prāṇātipātinamadattādāyinam (pūrvavat) mithyādṛṣṭim, kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpaśyāmi sugatiṃ svargaṃ lokamupapannamiti. sa evamāha — yaḥ kila bhoḥ prāṇātipātyadattādāyī (pūrvavat) mithyādṛṣṭiḥ, sarvaḥ sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyate. ya evaṃ jānanti te samyagjānanti, ye'nyathā jānanti, mithyā teṣāṃ jñānamiti. iti sa yadeva tasya svayaṃ jñātaṃ svayaṃ dṛṣṭaṃ svayaṃ viditaṃ tadeva tatra sthāmnā parāmarśeṇābhiniviśya vyavaharati — idameva satyam, moghamanyaditi.
ihānanda kaścicchramaṇo vā brāhmaṇo vātāpamanvetya pradhānamanvetyānuyogamanvetyāpramādamanvetya samyaṅmanasikāramanvetya tathārūpaṃ cetaḥsamādhiṃ spṛśati yathāsamāhite citte divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇāmuṃ pudgalaṃ paśyati — iha prāṇātipātātprativiratamadattādānātprativiratam kāmeṣu mithyācārātprativiratam mṛṣāvādātprativiratam piśunāyā vācaḥ prativiratam paruṣāyā vācaḥ prativiratam sambhinnapralāpātprativiratamanabhidhyālumavyāpannacittaṃ samyagdṛṣṭim, kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpaśyati sugatiṃ svargaṃ lokamupapannam. sa evamāha — santi kila bhoḥ kalyāṇāti karmāṇi, asti sucaritasya vipākaḥ. amumahaṃ pudgalamadarśam — iha prāṇātipātātprativiratamadattādānātprativiratam (pūrvavat) samyagdṛṣṭim, kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpaśyāmi sugatiṃ svargaṃ lokamupapannamiti. sa evamāha — yaḥ kila bhoḥ prāṇātipātātprativirato'dattādānātprativirataḥ (pūrvavat) samyagdṛṣṭiḥ, sarvaḥ sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyate. ya evaṃ jānanti te samyagjānanti, ye'nyathā jānanti, mithyā teṣāṃ jñānamiti. iti sa yadeva tasya svayaṃ jñātaṃ svayaṃ dṛṣṭaṃ svayaṃ viditaṃ tadeva tatra sthāmnā parāmarśeṇābhiniviśya vyavaharati — idameva satyam, moghamanyaditi.
iha punarānanda kaścicchramaṇo vā brāhmaṇo vātāpamanvetya pradhānamanvetyānuyogamanvetyāpramādamanvetya samyaṅmanasikāramanvetya tathārūpaṃ cetaḥsamādhiṃ spṛśati yathāsamāhite citte divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇāmuṃ pudgalaṃ paśyati — iha prāṇātipātātprativiratam (pūrvavat) samyagdṛṣṭim, kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpaśyatyapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapannam. sa evamāha — na santi kila bhoḥ kalyāṇāti karmāṇi, nāsti sucaritasya vipākaḥ. amumahaṃ pudgalamadarśam — iha prāṇātipātātprativiratamadattādānātprativiratam (pūrvavat) samyagdṛṣṭim, kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpaśyāmyapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapannamiti. sa evamāha — yaḥ kila bhoḥ prāṇātipātātprativirato'dattādānātprativirataḥ (pūrvavat) samyagdṛṣṭiḥ, sarvaḥ sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyate. ya evaṃ jānanti te samyagjānanti, ye'nyathā jānanti, mithyā teṣāṃ jñānamiti. iti sa yadeva tasya svayaṃ jñātaṃ svayaṃ dṛṣṭaṃ svayaṃ viditaṃ tadeva tatra sthāmnā parāmarśeṇābhiniviśya vyavaharati — idameva satyam, moghamanyaditi.
tatrānanda yo'yaṃ śramaṇo vā brāhmaṇo vaivamāha — santi kila bhoḥ pāpakāni karmāṇi, asti duścaritasya vipāka iti, idamasyānujānāmi; yadapi sa evamāha — amumahaṃ pudgalamadarśam — iha prāṇātipātinamadattādāyinam (pūrvavat) mithyādṛṣṭim, kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpaśyāmyapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapannamiti, idamapyasyānujānāmi; yacca khalu sa evamāha — yaḥ kila bhoḥ prāṇātipātyadattādāyī (pūrvavat) mithyādṛṣṭiḥ, sarvaḥ sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyata iti, idamasya nānujānāmi; yadapi sa evamāha — ya evaṃ jānanti te samyagjānanti, ye'nyathā jānanti, mithyā teṣāṃ jñānamiti, idamapyasya nānujānāmi; yadapi sa yadeva tasya svayaṃ jñātaṃ svayaṃ dṛṣṭaṃ svayaṃ viditaṃ tadeva tatra sthāmnā parāmarśeṇābhiniviśya vyavaharati — idameva satyam, moghamanyaditi, idamapyasya nānujānāmi. tatkasya hetoḥ? anyathā hyānanda tathāgatasya mahākarmavibhaṅge jñānaṃ bhavati.
tatrānanda yo'yaṃ śramaṇo vā brāhmaṇo vaivamāha — na santi kila bhoḥ pāpakāni karmāṇi, nāsti duścaritasya vipāka iti, idamasya nānujānāmi; yacca khalu sa evamāha — amumahaṃ pudgalamadarśam — iha prāṇātipātinamadattādāyinam (pūrvavat) mithyādṛṣṭiṃ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpaśyāmi sugatiṃ svargaṃ lokamupapannamiti, idamasyānujānāmi; yacca khalu sa evamāha — yaḥ kila bhoḥ prāṇātipātyadattādāyī (pūrvavat) mithyādṛṣṭiḥ, sarvaḥ sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyata iti, idamasya nānujānāmi; yadapi sa evamāha — ya evaṃ jānanti te samyagjānanti, ye'nyathā jānanti, mithyā teṣāṃ jñānamiti, idamapyasya nānujānāmi; yadapi sa yadeva tasya svayaṃ jñātaṃ svayaṃ dṛṣṭaṃ svayaṃ viditaṃ tadeva tatra sthāmnā parāmarśeṇābhiniviśya vyavaharati — idameva satyam, moghamanyaditi, idamapyasya nānujānāmi. tatkasya hetoḥ? anyathā hyānanda tathāgatasya mahākarmavibhaṅge jñānaṃ bhavati.
tatrānanda yo'yaṃ śramaṇo vā brāhmaṇo vaivamāha — santi kila bhoḥ kalyāṇāti karmāṇi, asti sucaritasya vipāka iti, idamasyānujānāmi; yadapi sa evamāha — amumahaṃ pudgalamadarśam — iha prāṇātipātātprativiratamadattādānātprativiratam (pūrvavat) samyagdṛṣṭim, kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpaśyāmi sugatiṃ svargaṃ lokamupapannamiti, idamapyasyānujānāmi; yacca khalu sa evamāha — yaḥ kila bhoḥ prāṇātipātātprativirato'dattādānātprativirataḥ (pūrvavat) samyagdṛṣṭiḥ, sarvaḥ sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyata iti, idamasya nānujānāmi; yadapi sa evamāha — ya evaṃ jānanti te samyagjānanti, ye'nyathā jānanti, mithyā teṣāṃ jñānamiti, idamapyasya nānujānāmi; yadapi sa yadeva tasya svayaṃ jñātaṃ svayaṃ dṛṣṭaṃ svayaṃ viditaṃ tadeva tatra sthāmnā parāmarśeṇābhiniviśya vyavaharati — idameva satyam, moghamanyaditi, idamapyasya nānujānāmi. tatkasya hetoḥ? anyathā hyānanda tathāgatasya mahākarmavibhaṅge jñānaṃ bhavati.
tatrānanda yo'yaṃ śramaṇo vā brāhmaṇo vaivamāha — na santi kila bhoḥ kalyāṇāti karmāṇi, nāsti sucaritasya vipāka iti, idamasya nānujānāmi; yacca khalu sa evamāha — amumahaṃ pudgalamadarśam — iha prāṇātipātātprativiratamadattādānātprativiratam (pūrvavat) samyagdṛṣṭim, kāyasya bhedātparaṃ maraṇātpaśyāmyapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapannamiti, idamasyānujānāmi; yacca khalu sa evamāha — yaḥ kila bhoḥ prāṇātipātātprativirato'dattādānātprativirataḥ (pūrvavat) samyagdṛṣṭiḥ, sarvaḥ sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyata iti, idamasya nānujānāmi; yacca khalu sa evamāha — ya evaṃ jānanti te samyagjānanti, ye'nyathā jānanti, mithyā teṣāṃ jñānamiti, idamapyasya nānujānāmi; yadapi sa yadeva tasya svayaṃ jñātaṃ svayaṃ dṛṣṭaṃ svayaṃ viditaṃ tadeva tatra sthāmnā parāmarśeṇābhiniviśya vyavaharati — idameva satyam, moghamanyaditi, idamapyasya nānujānāmi. tatkasya hetoḥ? anyathā hyānanda tathāgatasya mahākarmavibhaṅge jñānaṃ bhavati.
tatrānanda yo'yaṃ pudgala iha prāṇātipātyadattādāyī (pūrvavat) mithyādṛṣṭiḥ, kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyate, pūrvaṃ vāsya tatkṛtaṃ bhavati pāpakarma duḥkhavedanīyam, paścādvāsya tatkṛtaṃ bhavati pāpakarma duḥkhavedanīyam, maraṇakāle vāsya bhavati mithyādṛṣṭiḥ samāptā samādattā. tena sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyate. yacca khalu sa iha prāṇātipātī bhavatyadattādāyī bhavati (pūrvavat) mithyādṛṣṭirbhavati, tasya dṛṣṭa eva dharme vipākaṃ pratisaṃvedayata upapadya vāpare vā paryāye.
tatrānanda yo'yaṃ pudgala iha prāṇātipātyadattādāyī (pūrvavat) mithyādṛṣṭiḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyate, pūrvaṃ vāsya tatkṛtaṃ bhavati kalyāṇakarma sukhavedanīyam, paścādvāsya tatkṛtaṃ bhavati kalyāṇakarma sukhavedanīyam, maraṇakāle vāsya bhavati samyagdṛṣṭiḥ samāptā samādattā. tena sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyate. yacca khalu sa iha prāṇātipātī bhavatyadattādāyī bhavati (pūrvavat) mithyādṛṣṭirbhavati, tasya dṛṣṭa eva dharme vipākaṃ pratisaṃvedayata upapadya vāpare vā paryāye.
tatrānanda yo'yaṃ pudgala iha prāṇātipātātprativirato'dattādānātprativirataḥ (pūrvavat) samyagdṛṣṭiḥ, kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyate, pūrvaṃ vāsya tatkṛtaṃ bhavati kalyāṇakarma sukhavedanīyam, paścādvāsya tatkṛtaṃ bhavati kalyāṇakarma sukhavedanīyam, maraṇakāle vāsya bhavati samyagdṛṣṭiḥ samāptā samādattā. tena sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyate. yacca khalu sa iha prāṇātipātātprativirato bhavatyadattādānātprativirato bhavati (pūrvavat) samyagdṛṣṭirbhavati, tasya dṛṣṭa eva dharme vipākaṃ pratisaṃvedayata upapadya vāpare vā paryāye.
tatrānanda yo'yaṃ pudgala iha prāṇātipātātprativirato'dattādānātprativirataḥ (pūrvavat) samyagdṛṣṭiḥ, kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyate, pūrvaṃ vāsya tatkṛtaṃ bhavati pāpakarma duḥkhavedanīyam, paścādvāsya tatkṛtaṃ bhavati pāpakarma duḥkhavedanīyam, maraṇakāle vāsya bhavati mithyādṛṣṭiḥ samāptā samādattā. tena sa kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyate. yacca khalu sa iha prāṇātipātātprativirato bhavati, adattādānātprativirato bhavati (pūrvavat) samyagdṛṣṭirbhavati, tasya dṛṣṭa eva dharme vipākaṃ pratisaṃvedayata upapadya vāpare vā paryāye.
iti khalvānandāsti karmābhavyamabhavyābhāsam, asti karmābhavyaṃ bhavyābhāsam, asti karma bhavyaṃ caiva bhavyābhāsaṃ ca, asti karma bhavyamabhavyābhāsamiti.
idamavocadbhagavān. āttamanā āyuṣmānānando bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.
mahākarmavibhaṅgasūtraṃ niṣṭhitaṃ ṣaṣṭham..