← mn70 
 mn72 →

MN71 traividyavatsasūtraṃ

Summary: The Buddha corrects the wanderer Vatsagotra’s misconception regarding divine omniscience, clarifying that he claims not simultaneous all-knowing awareness, but the mastery of the threefold knowledge (traividyā). He confirms that while virtuous householders can achieve heavenly rebirth or lower stages of awakening, none can attain final Nirvāṇa without abandoning the fetters of lay life.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे तृतीये परिव्राजकवर्गे त्रैविद्यवत्ससूत्रं प्रथमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्वैशाल्यां विहरति स्म महावने कूटागारशालायाम्। तेन खलु पुनः समयेन वत्सगोत्रः परिव्राजक एकपुण्डरीके परिव्राजकारामे प्रत्यवात्सीत्। अथ खलु भगवान्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय वैशालीं पिण्डाय प्राविक्षत्। अथ खलु भगवत एतदभूत् — अतिप्रगे खलु तावद्वैशाल्यां पिण्डाय चरितुं, यन्नूनमहं येनैकपुण्डरीकः परिव्राजकारामो येन वत्सगोत्रः परिव्राजकस्तेनोपसङ्क्रामेयमिति। अथ खलु भगवान्येनैकपुण्डरीकः परिव्राजकारामो येन वत्सगोत्रः परिव्राजकस्तेनोपसमक्रमीत्। अद्राक्षीत्खलु वत्सगोत्रः परिव्राजको भगवन्तं दूरत एवागच्छन्तम्। दृष्ट्वा भगवन्तमेतदवोचत् — एतु खलु भदन्त भगवान्। स्वागतं भदन्त भगवते। चिरस्य खलु भदन्त भगवानिमं पर्यायमकार्षीद्यदिदमिहागमनाय। निषीदतु भदन्त भगवानिदमासनं प्रज्ञप्तमिति। न्यषदद्भगवान्प्रज्ञप्त आसने। वत्सगोत्रोऽपि खलु परिव्राजकोऽन्यतरन्नीचमासनं गृहीत्वैकान्ते न्यषदत्।

एकान्ते निषण्णः खलु वत्सगोत्रः परिव्राजको भगवन्तमेतदवोचत् — श्रुतं मयैतद्भदन्त — श्रमणो गौतमः सर्वज्ञः सर्वदर्श्यपरिशेषं ज्ञानदर्शनं प्रतिजानीते — चरतश्च मे तिष्ठतश्च सुप्तस्य च जाग्रतश्च सततं समितं ज्ञानदर्शनं प्रत्युपस्थितमिति। ये ते भदन्तैवमाहुः — श्रमणो गौतमः सर्वज्ञः सर्वदर्श्यपरिशेषं ज्ञानदर्शनं प्रतिजानीते — चरतश्च मे तिष्ठतश्च सुप्तस्य च जाग्रतश्च सततं समितं ज्ञानदर्शनं प्रत्युपस्थितमिति, कच्चित्ते भदन्त भगवत उक्तवादिनो न च भगवन्तमभूतेनाभ्याचक्षते, धर्मस्य चानुधर्मं व्याकुर्वन्ति, न च कश्चित्सहधार्मिको वादानुवादो गर्ह्यं स्थानमागच्छतीति?

ये ते वत्सैवमाहुः — श्रमणो गौतमः सर्वज्ञः सर्वदर्श्यपरिशेषं ज्ञानदर्शनं प्रतिजानीते — चरतश्च मे तिष्ठतश्च सुप्तस्य च जाग्रतश्च सततं समितं ज्ञानदर्शनं प्रत्युपस्थितमिति, न मे त उक्तवादिनोऽभ्याचक्षते च पुनर्मामसताभूतेनेति।

कथं व्याकुर्वाणाः पुनर्वयं भदन्तोक्तवादिनश्चैव भगवतः स्याम, न च भगवन्तमभूतेनाभ्याचक्षीमहि, धर्मस्य चानुधर्मं व्याकुर्याम, न च कश्चित्सहधार्मिको वादानुवादो गर्ह्यं स्थानमागच्छेदिति?

त्रैविद्यः श्रमणो गौतम इति खलु वत्स व्याकुर्वाण उक्तवादी चैव मे स्यान्न च मामभूतेनाभ्याचक्षीत, धर्मस्य चानुधर्मं व्याकुर्यान्न च कश्चित्सहधार्मिको वादानुवादो गर्ह्यं स्थानमागच्छेत्। अहं हि वत्स यावदेवाकाङ्क्षाम्यनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरामि, तद्यथा — एकामपि जातिं द्वे अपि जाती (पूर्ववत्) इति साकारं सोद्देशमनेकविधं पूर्वनिवासमनुस्मरामि। अहं हि वत्स यावदेवाकाङ्क्षामि दिव्येन चक्षुषा विशुद्धेनातिक्रान्तमानुषकेण सत्त्वान्पश्यामि च्यवमानानुपपद्यमानान्हीनान्प्रणीतान्सुवर्णान्दुर्वर्णान्सुगतान्दुर्गतान् (पूर्ववत्) यथाकर्मोपगान्सत्त्वान्प्रजानामि। अहं हि वत्सास्रवाणां क्षयादनास्रवां चेतोविमुक्तिं प्रज्ञाविमुक्तिं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य विहरामि। त्रैविद्यः श्रमणो गौतम इति खलु वत्स व्याकुर्वाण उक्तवादी चैव मे स्यान्न च मामभूतेनाभ्याचक्षीत, धर्मस्य चानुधर्मं व्याकुर्यान्न च कश्चित्सहधार्मिको वादानुवादो गर्ह्यं स्थानमागच्छेदिति।

एवमुक्ते वत्सगोत्रः परिव्राजको भगवन्तमेतदवोचत् — अस्ति नु खलु भो गौतम कश्चिद्गृही गृहिसंयोजनमप्रहाय कायस्य भेदाद्दुःखस्यान्तकर इति? नास्ति खलु वत्स कश्चिद्गृही गृहिसंयोजनमप्रहाय कायस्य भेदाद्दुःखस्यान्तकर इति।

अस्ति पुनर्भो गौतम कश्चिद्गृही गृहिसंयोजनमप्रहाय कायस्य भेदात्स्वर्गोपग इति? न खलु वत्सैकमेव शतं न द्वे शते न त्रीणि शतानि न चत्वारि शतानि न पञ्च शतान्यथ खलु भूय एव ये गृहिणो गृहिसंयोजनमप्रहाय कायस्य भेदात्स्वर्गोपगा इति।

अस्ति नु खलु भो गौतम कश्चिदाजीवकः कायस्य भेदाद्दुःखस्यान्तकर इति? नास्ति खलु वत्स कश्चिदाजीवकः कायस्य भेदाद्दुःखस्यान्तकर इति।

अस्ति पुनर्भो गौतम कश्चिदाजीवकः कायस्य भेदात्स्वर्गोपग इति? इतः खलु स वत्सैकनवतः कल्पो यमहमनुस्मरामि, नाभिजानामि कञ्चिदाजीवकं स्वर्गोपगमन्यत्रैकस्मात् — सोऽप्यासीत्कर्मवादी क्रियावादीति। एवं सति भो गौतम शून्यमदस्तीर्थायतनमन्तशः स्वर्गोपगेनापीति? एवं वत्स शून्यमदस्तीर्थायतनमन्तशः स्वर्गोपगेनापीति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमना वत्सगोत्रः परिव्राजको भगवतो भाषितमभ्यनन्दीदिति।

त्रैविद्यवत्ससूत्रं निष्ठितं प्रथमम्।

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe tṛtīye parivrājakavarge traividyavatsasūtraṃ prathamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānvaiśālyāṃ viharati sma mahāvane kūṭāgāraśālāyām. tena khalu punaḥ samayena vatsagotraḥ parivrājaka ekapuṇḍarīke parivrājakārāme pratyavātsīt. atha khalu bhagavānpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya vaiśālīṃ piṇḍāya prāvikṣat. atha khalu bhagavata etadabhūt — atiprage khalu tāvadvaiśālyāṃ piṇḍāya carituṃ, yannūnamahaṃ yenaikapuṇḍarīkaḥ parivrājakārāmo yena vatsagotraḥ parivrājakastenopasaṅkrāmeyamiti. atha khalu bhagavānyenaikapuṇḍarīkaḥ parivrājakārāmo yena vatsagotraḥ parivrājakastenopasamakramīt. adrākṣītkhalu vatsagotraḥ parivrājako bhagavantaṃ dūrata evāgacchantam. dṛṣṭvā bhagavantametadavocat — etu khalu bhadanta bhagavān. svāgataṃ bhadanta bhagavate. cirasya khalu bhadanta bhagavānimaṃ paryāyamakārṣīdyadidamihāgamanāya. niṣīdatu bhadanta bhagavānidamāsanaṃ prajñaptamiti. nyaṣadadbhagavānprajñapta āsane. vatsagotro'pi khalu parivrājako'nyatarannīcamāsanaṃ gṛhītvaikānte nyaṣadat.

ekānte niṣaṇṇaḥ khalu vatsagotraḥ parivrājako bhagavantametadavocat — śrutaṃ mayaitadbhadanta — śramaṇo gautamaḥ sarvajñaḥ sarvadarśyapariśeṣaṃ jñānadarśanaṃ pratijānīte — carataśca me tiṣṭhataśca suptasya ca jāgrataśca satataṃ samitaṃ jñānadarśanaṃ pratyupasthitamiti. ye te bhadantaivamāhuḥ — śramaṇo gautamaḥ sarvajñaḥ sarvadarśyapariśeṣaṃ jñānadarśanaṃ pratijānīte — carataśca me tiṣṭhataśca suptasya ca jāgrataśca satataṃ samitaṃ jñānadarśanaṃ pratyupasthitamiti, kaccitte bhadanta bhagavata uktavādino na ca bhagavantamabhūtenābhyācakṣate, dharmasya cānudharmaṃ vyākurvanti, na ca kaścitsahadhārmiko vādānuvādo garhyaṃ sthānamāgacchatīti?

ye te vatsaivamāhuḥ — śramaṇo gautamaḥ sarvajñaḥ sarvadarśyapariśeṣaṃ jñānadarśanaṃ pratijānīte — carataśca me tiṣṭhataśca suptasya ca jāgrataśca satataṃ samitaṃ jñānadarśanaṃ pratyupasthitamiti, na me ta uktavādino'bhyācakṣate ca punarmāmasatābhūteneti.

kathaṃ vyākurvāṇāḥ punarvayaṃ bhadantoktavādinaścaiva bhagavataḥ syāma, na ca bhagavantamabhūtenābhyācakṣīmahi, dharmasya cānudharmaṃ vyākuryāma, na ca kaścitsahadhārmiko vādānuvādo garhyaṃ sthānamāgacchediti?

trayīvedaḥ śramaṇo gautama iti khalu vatsa vyākurvāṇa uktavādī caiva me syānna ca māmabhūtenābhyācakṣīta, dharmasya cānudharmaṃ vyākuryānna ca kaścitsahadhārmiko vādānuvādo garhyaṃ sthānamāgacchet. ahaṃ hi vatsa yāvadevākāṅkṣāmyanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarāmi, tadyathā — ekāmapi jātiṃ dve api jātī (pūrvavat) iti sākāraṃ soddeśamanekavidhaṃ pūrvanivāsamanusmarāmi. ahaṃ hi vatsa yāvadevākāṅkṣāmi divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣakeṇa sattvānpaśyāmi cyavamānānupapadyamānānhīnānpraṇītānsuvarṇāndurvarṇānsugatāndurgatān (pūrvavat) yathākarmopagānsattvānprajānāmi. ahaṃ hi vatsāsravāṇāṃ kṣayādanāsravāṃ cetovimuktiṃ prajñāvimuktiṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya viharāmi. trayīvedaḥ śramaṇo gautama iti khalu vatsa vyākurvāṇa uktavādī caiva me syānna ca māmabhūtenābhyācakṣīta, dharmasya cānudharmaṃ vyākuryānna ca kaścitsahadhārmiko vādānuvādo garhyaṃ sthānamāgacchediti.

evamukte vatsagotraḥ parivrājako bhagavantametadavocat — asti nu khalu bho gautama kaścidgṛhī gṛhisaṃyojanamaprahāya kāyasya bhedādduḥkhasyāntakara iti? nāsti khalu vatsa kaścidgṛhī gṛhisaṃyojanamaprahāya kāyasya bhedādduḥkhasyāntakara iti.

asti punarbho gautama kaścidgṛhī gṛhisaṃyojanamaprahāya kāyasya bhedātsvargopaga iti? na khalu vatsaikameva śataṃ na dve śate na trīṇi śatāni na catvāri śatāni na pañca śatānyatha khalu bhūya eva ye gṛhiṇo gṛhisaṃyojanamaprahāya kāyasya bhedātsvargopagā iti.

asti nu khalu bho gautama kaścidājīvakaḥ kāyasya bhedādduḥkhasyāntakara iti? nāsti khalu vatsa kaścidājīvakaḥ kāyasya bhedādduḥkhasyāntakara iti.

asti punarbho gautama kaścidājīvakaḥ kāyasya bhedātsvargopaga iti? itaḥ khalu sa vatsaikanavataḥ kalpo yamahamanusmarāmi, nābhijānāmi kañcidājīvakaṃ svargopagamanyatraikasmāt — so'pyāsītkarmavādī kriyāvādīti. evaṃ sati bho gautama śūnyamadastīrthāyatanamantaśaḥ svargopagenāpīti? evaṃ vatsa śūnyamadastīrthāyatanamantaśaḥ svargopagenāpīti.

idamavocadbhagavān. āttamanā vatsagotraḥ parivrājako bhagavato bhāṣitamabhyanandīditi.

traividyavatsasūtraṃ niṣṭhitaṃ prathamam.

← mn70 
mn 
 mn72 →