You are here: Home » buddhism » mn » mn70
← mn69 
 mn71 →

MN70 kīṭāgirisūtram

Summary: Rebuking disobedient bhikṣus at Kīṭāgiri who refuse to abandon afternoon meals, the Buddha explains that supreme knowledge is realized not instantaneously, but through gradual training, practice, and perseverance. He categorizes noble practitioners into seven types—ranging from the faith-follower (śraddhānusārin) to the one liberated in both ways (ubhayatobhāgavimukta)—illustrating how progressive dedication converts instruction into unshakeable liberation.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे भिक्षुवर्गे कीटागिरिसूत्रं दशमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्काशिषु चर्यां चरति स्म महता भिक्षुसङ्घेन सार्धम्। तत्र खलु भगवान्भिक्षूनामन्त्रयत — अहं खलु भिक्षवोऽन्यत्रैव रात्रिभोजनाद्भुञ्जे। अन्यत्र खलु पुनरहं भिक्षवो रात्रिभोजनाद्भुञ्जानोऽल्पाबाधतां च संजानाम्यल्पातङ्कतां च लघूत्थानं च बलं च स्पर्शविहारं च। एत यूयमपि भिक्षवोऽन्यत्रैव रात्रिभोजनाद्भुङ्ग्ध्वम्। अन्यत्र खलु पुनर्भिक्षवो यूयमपि रात्रिभोजनाद्भुञ्जाना अल्पाबाधतां च संज्ञास्यथाल्पातङ्कतां च लघूत्थानं च बलं च स्पर्शविहारं चेति। एवं भदन्तेति खलु ते भिक्षवो भगवते प्रत्यश्रौषुः। अथ खलु भगवान्काशिष्वनुपूर्वेण चर्यां चरन्येनासौ कीटागिरिर्नाम काशीनां निगमस्तदवासरत्। तत्र स्म भगवान्कीटागिरौ विहरति काशीनां निगमे।

तेन खलु पुनः समयेनाश्वजित्पुनर्वसुका नाम भिक्षवः कीटागिरावावासिका अभूवन्। अथ खलु संबहुला भिक्षवो येनाश्वजित्पुनर्वसुका भिक्षवस्तेनोपसमक्रमिषुः, उपसङ्क्रम्याश्वजित्पुनर्वसुकान्भिक्षूनेतदवोचन् — भगवान्खल्वायुष्मन्तोऽन्यत्रैव रात्रिभोजनाद्भुङ्क्ते भिक्षुसङ्घश्च। अन्यत्र खलु पुनरायुष्मन्तो रात्रिभोजनाद्भुञ्जाना अल्पाबाधतां च संजानन्त्यल्पातङ्कतां च लघूत्थानं च बलं च स्पर्शविहारं च। एत यूयमप्यायुष्मन्तोऽन्यत्रैव रात्रिभोजनाद्भुङ्ग्ध्वम्। अन्यत्र खलु पुनरायुष्मन्तो यूयमपि रात्रिभोजनाद्भुञ्जाना अल्पाबाधतां च संज्ञास्यथाल्पातङ्कतां च लघूत्थानं च बलं च स्पर्शविहारं चेति। एवमुक्तेऽश्वजित्पुनर्वसुका भिक्षवस्तान्भिक्षूनेतदवोचन् — वयं खल्वायुष्मन्तः सायं चैव भुञ्ज्महे प्रातश्च दिवा च विकाले। ते वयं सायं चैव भुञ्जानाः प्रातश्च दिवा च विकालेऽल्पाबाधतां च संजानीमोऽल्पातङ्कतां च लघूत्थानं च बलं च स्पर्शविहारं च। ते वयं किं सांदृष्टिकं हित्वा कालिकमनुधाविष्यामः? सायं चैव वयं भोक्ष्यामहे प्रातश्च दिवा च विकाल इति।

यतः खलु ते भिक्षवो नाशकन्नश्वजित्पुनर्वसुकान्भिक्षून्संज्ञापयितुमथ येन भगवांस्तेनोपसमक्रमिषुः, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन्। एकान्ते निषण्णाः खलु ते भिक्षवो भगवन्तमेतदवोचन् — इह वयं भदन्त येनाश्वजित्पुनर्वसुका भिक्षवस्तेनोपसमक्रमिष्म, उपसङ्क्रम्याश्वजित्पुनर्वसुकान्भिक्षूनेतदवोचाम — भगवान्खल्वायुष्मन्तोऽन्यत्रैव रात्रिभोजनाद्भुङ्क्ते भिक्षुसङ्घश्च, अन्यत्र खलु पुनरायुष्मन्तो रात्रिभोजनाद्भुञ्जाना अल्पाबाधतां च संजानन्त्यल्पातङ्कतां च लघूत्थानं च बलं च स्पर्शविहारं च। एत यूयमप्यायुष्मन्तोऽन्यत्रैव रात्रिभोजनाद्भुङ्ग्ध्वम्। अन्यत्र खलु पुनरायुष्मन्तो यूयमपि रात्रिभोजनाद्भुञ्जाना अल्पाबाधतां च संज्ञास्यथाल्पातङ्कतां च लघूत्थानं च बलं च स्पर्शविहारं चेति। एवमुक्ते भदन्ताश्वजित्पुनर्वसुका भिक्षवोऽस्मानेतदवोचन् — वयं खल्वायुष्मन्तः सायं चैव भुञ्ज्महे प्रातश्च दिवा च विकाले। ते वयं सायं चैव भुञ्जानाः प्रातश्च दिवा च विकालेऽल्पाबाधतां च संजानीमोऽल्पातङ्कतां च लघूत्थानं च बलं च स्पर्शविहारं च। ते वयं किं सांदृष्टिकं हित्वा कालिकमनुधाविष्यामः? सायं चैव वयं भोक्ष्यामहे प्रातश्च दिवा च विकाल इति। यतः खलु वयं भदन्त नाशकामाश्वजित्पुनर्वसुकान्भिक्षून्संज्ञापयितुमथ वयमेतमर्थं भगवत आरोचयाम इति।

अथ खलु भगवानन्यतमं भिक्षुमामन्त्रयत — एहि त्वं भिक्षो मम वचनेनाश्वजित्पुनर्वसुकान्भिक्षूनामन्त्रयस्व — शास्तायुष्मत आमन्त्रयत इति। एवं भदन्तेति खलु स भिक्षुर्भगवते प्रतिश्रुत्य येनाश्वजित्पुनर्वसुका भिक्षवस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्याश्वजित्पुनर्वसुकान्भिक्षूनेतदवोचत् — शास्तायुष्मत आमन्त्रयत इति। एवमायुष्मन्निति खल्वश्वजित्पुनर्वसुका भिक्षवस्तस्मै भिक्षवे प्रतिश्रुत्य येन भगवांस्तेनोपसमक्रमिषुः, उपसङ्क्रम्य भगवन्तमभिवाद्यैकान्ते न्यषदन्। एकान्ते निषण्णान्खल्वश्वजित्पुनर्वसुकान्भिक्षून्भगवानेतदवोचत् — सत्यं किल भिक्षवः संबहुला भिक्षवो युष्मानुपसङ्क्रम्यैतदवोचन् — भगवान्खल्वायुष्मन्तोऽन्यत्रैव रात्रिभोजनाद्भुङ्क्ते भिक्षुसङ्घश्च। अन्यत्र खलु पुनरायुष्मन्तो रात्रिभोजनाद्भुञ्जाना अल्पाबाधतां च संजानन्त्यल्पातङ्कतां च लघूत्थानं च बलं च स्पर्शविहारं च। एत यूयमप्यायुष्मन्तोऽन्यत्रैव रात्रिभोजनाद्भुङ्ग्ध्वम्। अन्यत्र खलु पुनरायुष्मन्तो यूयमपि रात्रिभोजनाद्भुञ्जाना अल्पाबाधतां च संज्ञास्यथाल्पातङ्कतां च लघूत्थानं च बलं च स्पर्शविहारं चेति। एवमुक्ते किल भिक्षवो यूयं तान्भिक्षूनेवमवोचत — वयं खलु पुनरायुष्मन्तः सायं चैव भुञ्ज्महे प्रातश्च दिवा च विकाले। ते वयं सायं चैव भुञ्जानाः प्रातश्च दिवा च विकालेऽल्पाबाधतां च संजानीमोऽल्पातङ्कतां च लघूत्थानं च बलं च स्पर्शविहारं च। ते वयं किं सांदृष्टिकं हित्वा कालिकमनुधाविष्यामः? सायं चैव वयं भोक्ष्यामहे प्रातश्च दिवा च विकाल इति? एवं भदन्तेति।

किं नु मया यूयं भिक्षव एवं धर्मं देशितमाजानीथ — यत्किञ्चिदयं पुरुषपुद्गलः प्रतिसंवेदयते सुखं वा दुःखं वादुःखासुखं वा तस्याकुशला धर्माः परिहीयन्ते कुशला धर्मा अभिवर्धन्त इति? नो ह्येतद्भदन्त। ननु मया यूयं भिक्षव एवं धर्मं देशितमाजानीथ — इहैकस्य यदेवंरूपां सुखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते कुशला धर्माः परिहीयन्ते, इह पुनरेकस्यैवंरूपां सुखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्माः परिहीयन्ते कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, इहैकस्यैवंरूपां दुःखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते कुशला धर्माः परिहीयन्ते, इह पुनरेकस्यैवंरूपां दुःखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्माः परिहीयन्ते कुशला धर्मा अभिवर्धन्ते, इहैकस्यैवंरूपामदुःखासुखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते कुशला धर्माः परिहीयन्ते, इह पुनरेकस्यैवंरूपामदुःखासुखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्माः परिहीयन्ते कुशला धर्मा अभिवर्धन्त इति? एवं भदन्तेति।

साधु भिक्षवः। मया चेदेतद्भिक्षवोऽज्ञातमभविष्यददृष्टमविदितमसाक्षात्कृतमस्पृष्टं प्रज्ञया — इहैकस्यैवंरूपां सुखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते कुशला धर्माः परिहीयन्त इति, एवमहमजानन्नेवंरूपां सुखां वेदनां प्रजहीतेति वदेयम्, अपि नु म एतद्भिक्षवः प्रतिरूपमभविष्यदिति? नो ह्येतद्भदन्त। यस्माच्च खल्वेतद्भिक्षवो मया ज्ञातं दृष्टं विदितं साक्षात्कृतं स्पृष्टं प्रज्ञया — इहैकस्यैवंरूपां सुखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते कुशला धर्माः परिहीयन्त इति, तस्मादहमेवंरूपां सुखां वेदनां प्रजहीतेति वदामि। मया चेदेतद्भिक्षवोऽज्ञातमभविष्यददृष्टमविदितमसाक्षात्कृतमस्पृष्टं प्रज्ञया — इहैकस्यैवंरूपां सुखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्माः परिहीयन्ते कुशला धर्मा अभिवर्धन्त इति, एवमहमजानन्नेवंरूपां सुखां वेदनामुपसंपद्य विहरतेति वदेयम्, अपि नु म एतद्भिक्षवः प्रतिरूपमभविष्यदिति? नो ह्येतद्भदन्त। यस्माच्च खल्वेतद्भिक्षवो मया ज्ञातं दृष्टं विदितं साक्षात्कृतं स्पृष्टं प्रज्ञया — इहैकस्यैवंरूपां सुखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्माः परिहीयन्ते कुशला धर्मा अभिवर्धन्त इति, तस्मादहमेवंरूपां सुखां वेदनामुपसंपद्य विहरतेति वदामि।

मया चेदेतद्भिक्षवोऽज्ञातमभविष्यददृष्टमविदितमसाक्षात्कृतमस्पृष्टं प्रज्ञया — इहैकस्यैवंरूपां दुःखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते कुशला धर्माः परिहीयन्त इति, एवमहमजानन्नेवंरूपां दुःखां वेदनां प्रजहीतेति वदेयम्, अपि नु म एतद्भिक्षवः प्रतिरूपमभविष्यदिति? नो ह्येतद्भदन्त। यस्माच्च खल्वेतद्भिक्षवो मया ज्ञातं दृष्टं विदितं साक्षात्कृतं स्पृष्टं प्रज्ञया — इहैकस्यैवंरूपां दुःखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते कुशला धर्माः परिहीयन्त इति, तस्मादहमेवंरूपां दुःखां वेदनां प्रजहीतेति वदामि। मया चेदेतद्भिक्षवोऽज्ञातमभविष्यददृष्टमविदितमसाक्षात्कृतमस्पृष्टं प्रज्ञया — इहैकस्यैवंरूपां दुःखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्माः परिहीयन्ते कुशला धर्मा अभिवर्धन्त इति, एवमहमजानन्नेवंरूपां दुःखां वेदनामुपसंपद्य विहरतेति वदेयम्, अपि नु म एतद्भिक्षवः प्रतिरूपमभविष्यदिति? नो ह्येतद्भदन्त। यस्माच्च खल्वेतद्भिक्षवो मया ज्ञातं दृष्टं विदितं साक्षात्कृतं स्पृष्टं प्रज्ञया — इहैकस्यैवंरूपां दुःखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्माः परिहीयन्ते कुशला धर्मा अभिवर्धन्त इति, तस्मादहमेवंरूपां दुःखां वेदनामुपसंपद्य विहरतेति वदामि।

मया चेदेतद्भिक्षवोऽज्ञातमभविष्यददृष्टमविदितमसाक्षात्कृतमस्पृष्टं प्रज्ञया — इहैकस्यैवंरूपामदुःखासुखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते कुशला धर्माः परिहीयन्त इति, एवमहमजानन्नेवंरूपामदुःखासुखां वेदनां प्रजहीतेति वदेयम्, अपि नु म एतद्भिक्षवः प्रतिरूपमभविष्यदिति? नो ह्येतद्भदन्त। यस्माच्च खल्वेतद्भिक्षवो मया ज्ञातं दृष्टं विदितं साक्षात्कृतं स्पृष्टं प्रज्ञया — इहैकस्यैवंरूपामदुःखासुखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्मा अभिवर्धन्ते कुशला धर्माः परिहीयन्त इति, तस्मादहमेवंरूपामदुःखासुखां वेदनां प्रजहीतेति वदामि। मया चेदेतद्भिक्षवोऽज्ञातमभविष्यददृष्टमविदितमसाक्षात्कृतमस्पृष्टं प्रज्ञया — इहैकस्यैवंरूपामदुःखासुखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्माः परिहीयन्ते कुशला धर्मा अभिवर्धन्त इति, एवमहमजानन्नेवंरूपामदुःखासुखां वेदनामुपसंपद्य विहरतेति वदेयम्, अपि नु म एतद्भिक्षवः प्रतिरूपमभविष्यदिति? नो ह्येतद्भदन्त। यस्माच्च खल्वेतद्भिक्षवो मया ज्ञातं दृष्टं विदितं साक्षात्कृतं स्पृष्टं प्रज्ञया — इहैकस्यैवंरूपामदुःखासुखां वेदनां वेदयतोऽकुशला धर्माः परिहीयन्ते कुशला धर्मा अभिवर्धन्त इति, तस्मादहमेवंरूपामदुःखासुखां वेदनामुपसंपद्य विहरतेति वदामि।

नाहं भिक्षवः सर्वेषामेव भिक्षूणामप्रमादेन करणीयमिति वदामि, न पुनरहं भिक्षवः सर्वेषामेव भिक्षूणां नाप्रमादेन करणीयमिति वदामि। ये ते भिक्षवो भिक्षवोऽर्हन्तः क्षीणास्रवा उषितवन्तः कृतकरणीया अपहृतभारा अनुप्राप्तसदर्थाः परिक्षीणभवसंयोजनाः सम्यगाज्ञया विमुक्ताः, तथारूपाणामहं भिक्षवो भिक्षूणां नाप्रमादेन करणीयमिति वदामि। तत्कस्य हेतोः? कृतं तेषामप्रमादेन, अभव्यास्ते प्रमदितुम्। ये च खलु ते भिक्षवो भिक्षवः शैक्षा अप्राप्तमानसा अनुत्तरं योगक्षेमं प्रार्थयमाना विहरन्ति, तथारूपाणामहं भिक्षवो भिक्षूणामप्रमादेन करणीयमिति वदामि। तत्कस्य हेतोः? अप्येव नामेम आयुष्मन्त आनुलोमिकानि शयनासनानि प्रतिसेवमानाः कल्याणमित्राणि भजमाना इन्द्रियाणि समन्वानयमाना यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरं ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसंपद्य विहरेयुरिति। इदं खल्वहं भिक्षव एषां भिक्षूणामप्रमादफलं संपश्यन्नप्रमादेन करणीयमिति वदामि।

सप्तैते भिक्षवः पुद्गलाः सन्तः संविद्यमाना लोके। कतमे सप्त? उभयतोभागविमुक्तः, प्रज्ञाविमुक्तः, कायसाक्षी, दृष्टिप्राप्तः, श्रद्धाविमुक्तः, धर्मानुसारी, श्रद्धानुसारी।

कतमश्च भिक्षवः पुद्गल उभयतोभागविमुक्तः? इह भिक्षव एकः पुद्गलो ये ते शान्ता विमोक्षा अतिक्रम्य रूपाण्यारूप्यास्तान्कायेन स्पृष्ट्वा विहरति, प्रज्ञया चास्य दृष्ट्वास्रवाः परिक्षीणा भवन्ति। अयमुच्यते भिक्षवः पुद्गल उभयतोभागविमुक्तः। अस्य खल्वहं भिक्षवो भिक्षोर्नाप्रमादेन करणीयमिति वदामि। तत्कस्य हेतोः? कृतं तस्याप्रमादेन, अभव्यः स प्रमदितुम्।

कतमश्च भिक्षवः पुद्गलः प्रज्ञाविमुक्तः? इह भिक्षव एकः पुद्गलो ये ते शान्ता विमोक्षा अतिक्रम्य रूपाण्यारूप्यास्तान्न कायेन स्पृष्ट्वा विहरति, प्रज्ञया चास्य दृष्ट्वास्रवाः परिक्षीणा भवन्ति। अयमुच्यते भिक्षवः पुद्गलः प्रज्ञाविमुक्तः। अस्यापि खल्वहं भिक्षवो भिक्षोर्नाप्रमादेन करणीयमिति वदामि। तत्कस्य हेतोः? कृतं तस्याप्रमादेन, अभव्यः स प्रमदितुम्।

कतमश्च भिक्षवः पुद्गलः कायसाक्षी? इह भिक्षव एकः पुद्गलो ये ते शान्ता विमोक्षा अतिक्रम्य रूपाण्यारूप्यास्तान्कायेन स्पृष्ट्वा विहरति, प्रज्ञया चास्य दृष्ट्वैक आस्रवाः परिक्षीणा भवन्ति। अयमुच्यते भिक्षवः पुद्गलः कायसाक्षी। अस्य खल्वहं भिक्षवो भिक्षोरप्रमादेन करणीयमिति वदामि। तत्कस्य हेतोः? अप्येव नामायमायुष्मानानुलोमिकानि शयनासनानि प्रतिसेवमानः कल्याणमित्राणि भजमान इन्द्रियाणि समन्वानयमानो यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरं ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसंपद्य विहरेदिति। इदं खल्वहं भिक्षवोऽस्य भिक्षोरप्रमादफलं संपश्यन्नप्रमादेन करणीयमिति वदामि।

कतमश्च भिक्षवः पुद्गलो दृष्टिप्राप्तः? इह भिक्षव एकः पुद्गलो ये ते शान्ता विमोक्षा अतिक्रम्य रूपाण्यारूप्यास्तान्न कायेन स्पृष्ट्वा विहरति, प्रज्ञया चास्य दृष्ट्वैक आस्रवाः परिक्षीणा भवन्ति, तथागतप्रवेदिताश्चास्य धर्माः प्रज्ञया व्यवदृष्टा भवन्ति व्यवचरिताः। अयमुच्यते भिक्षवः पुद्गलो दृष्टिप्राप्तः। अस्यापि खल्वहं भिक्षवो भिक्षोरप्रमादेन करणीयमिति वदामि। तत्कस्य हेतोः? अप्येव नामायमायुष्मानानुलोमिकानि शयनासनानि प्रतिसेवमानः कल्याणमित्राणि भजमान इन्द्रियाणि समन्वानयमानो यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरं ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसंपद्य विहरेदिति। इदं खल्वहं भिक्षवोऽस्य भिक्षोरप्रमादफलं संपश्यन्नप्रमादेन करणीयमिति वदामि।

कतमश्च भिक्षवः पुद्गलः श्रद्धाविमुक्तः? इह भिक्षव एकः पुद्गलो ये ते शान्ता विमोक्षा अतिक्रम्य रूपाण्यारूप्यास्तान्न कायेन स्पृष्ट्वा विहरति, प्रज्ञया चास्य दृष्ट्वैक आस्रवाः परिक्षीणा भवन्ति, तथागते चास्य श्रद्धा निविष्टा भवति मूलजाता प्रतिष्ठिता। अयमुच्यते भिक्षवः पुद्गलः श्रद्धाविमुक्तः। अस्यापि खल्वहं भिक्षवो भिक्षोरप्रमादेन करणीयमिति वदामि। तत्कस्य हेतोः? अप्येव नामायमायुष्मानानुलोमिकानि शयनासनानि प्रतिसेवमानः कल्याणमित्राणि भजमान इन्द्रियाणि समन्वानयमानो यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरं ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसंपद्य विहरेदिति। इदं खल्वहं भिक्षवोऽस्य भिक्षोरप्रमादफलं संपश्यन्नप्रमादेन करणीयमिति वदामि।

कतमश्च भिक्षवः पुद्गलो धर्मानुसारी? इह भिक्षव एकः पुद्गलो ये ते शान्ता विमोक्षा अतिक्रम्य रूपाण्यारूप्यास्तान्न कायेन स्पृष्ट्वा विहरति, प्रज्ञया चास्य दृष्ट्वैक आस्रवाः परिक्षीणा भवन्ति, तथागतप्रवेदिताश्चास्य धर्माः प्रज्ञया मात्रशो निध्यानं क्षमन्ते, अपि चास्यैते धर्मा भवन्ति, तद्यथा — श्रद्धेन्द्रियं वीर्येन्द्रियं स्मृतीन्द्रियं समाधीन्द्रियं प्रज्ञेन्द्रियम्। अयमुच्यते भिक्षवः पुद्गलो धर्मानुसारी। अस्यापि खल्वहं भिक्षवो भिक्षोरप्रमादेन करणीयमिति वदामि। तत्कस्य हेतोः? अप्येव नामायमायुष्मानानुलोमिकानि शयनासनानि प्रतिसेवमानः कल्याणमित्राणि भजमान इन्द्रियाणि समन्वानयमानो यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरं ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसंपद्य विहरेदिति। इदं खल्वहं भिक्षवोऽस्य भिक्षोरप्रमादफलं संपश्यन्नप्रमादेन करणीयमिति वदामि।

कतमश्च भिक्षवः पुद्गलः श्रद्धानुसारी? इह भिक्षव एकः पुद्गलो ये ते शान्ता विमोक्षा अतिक्रम्य रूपाण्यारूप्यास्तान्न कायेन स्पृष्ट्वा विहरति, प्रज्ञया चास्य दृष्ट्वैक आस्रवाः परिक्षीणा भवन्ति, तथागते चास्य श्रद्धामात्रं भवति प्रेममात्रम्, अपि चास्यैते धर्मा भवन्ति, तद्यथा — श्रद्धेन्द्रियं वीर्येन्द्रियं स्मृतीन्द्रियं समाधीन्द्रियं प्रज्ञेन्द्रियम्। अयमुच्यते भिक्षवः पुद्गलः श्रद्धानुसारी। अस्यापि खल्वहं भिक्षवो भिक्षोरप्रमादेन करणीयमिति वदामि। तत्कस्य हेतोः? अप्येव नामायमायुष्मानानुलोमिकानि शयनासनानि प्रतिसेवमानः कल्याणमित्राणि भजमान इन्द्रियाणि समन्वानयमानो यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरं ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्योपसंपद्य विहरेदिति। इदं खल्वहं भिक्षवोऽस्य भिक्षोरप्रमादफलं संपश्यन्नप्रमादेन करणीयमिति वदामि।

नाहं भिक्षव आदिकेनैवाज्ञाराधनं वदामि, अपि च भिक्षवोऽनुपूर्वशिक्षानुपूर्वक्रियानुपूर्वप्रतिपदाज्ञाराधना भवति। कथं च भिक्षवोऽनुपूर्वशिक्षानुपूर्वक्रियानुपूर्वप्रतिपदाज्ञाराधना भवति? इह भिक्षवः श्रद्धाजात उपसङ्क्रामति, उपसङ्क्रामन्पर्युपास्ते, पर्युपासीनः श्रोत्रमवदधाति, अवहितश्रोत्रो धर्मं शृणोति, श्रुत्वा धर्मं धारयति, धृतानां धर्माणामर्थमुपपरीक्षते, अर्थमुपपरीक्षमाणस्य धर्मा निध्यानं क्षमन्ते, धर्मनिध्यानक्षान्तौ सत्यां छन्दो जायते, छन्दजात उत्सहते, उत्सह्य तुलयति, तुलयित्वा प्रदधाति, प्रहितात्मा सन्कायेन चैव परमसत्यं साक्षात्करोति, प्रज्ञया चैनदतिविध्य पश्यति। सापि नाम भिक्षवः श्रद्धा नाभूत्, तदपि नाम भिक्षव उपसङ्क्रमणं नाभूत्, सापि नाम भिक्षवः पर्युपासना नाभूत्, तदपि नाम भिक्षवः श्रोत्रावधानं नाभूत्, तदपि नाम भिक्षवो धर्मश्रवणं नाभूत्, सापि नाम भिक्षवो धर्मधारणा नाभूत्, सापि नाम भिक्षवोऽर्थोपपरीक्षा नाभूत्, सापि नाम भिक्षवो धर्मनिध्यानक्षान्तिर्नाभूत्, सोऽपि नाम भिक्षवश्छन्दो नाभूत्, सोऽपि नाम भिक्षव उत्साहो नाभूत्, सापि नाम भिक्षवस्तुलना नाभूत्, तदपि नाम भिक्षवः प्रधानं नाभूत्। विप्रतिपन्नाः स्थ भिक्षवः, मिथ्याप्रतिपन्नाः स्थ भिक्षवः। कियद्दूर एवेमे भिक्षवो मोघपुरुषा अपक्रान्ता अस्माद्धर्मविनयात्।

अस्ति भिक्षवश्चतुष्पदं व्याकरणं यस्योद्दिष्टस्य विज्ञः पुरुषो नचिरादेव प्रज्ञयार्थमाजानीयात्। उद्देक्ष्यामि वो भिक्षवः, आज्ञास्यथ मे तदिति? के च वयं भदन्त के च धर्मस्याज्ञातार इति? योऽपि स भिक्षवः शास्तामिषगुरुरामिषदायाद आमिषैः संसृष्टो विहरति तस्यापीयमेवंरूपा पणोपणना नोपैति — एवं च नः स्यादथैनत्कुर्याम, न च न एवं स्यान्नैनत्कुर्यामेति, किं पुनर्भिक्षवो यत्तथागतः सर्वश आमिषैर्विसंसृष्टो विहरति। श्राद्धस्य भिक्षवः श्रावकस्य शास्तृशासने पर्यवगाह्य वर्तमानस्यायमनुधर्मो भवति — शास्ता भगवान्, श्रावकोऽहमस्मि, जानाति भगवान्, नाहं जानामीति। श्राद्धस्य भिक्षवः श्रावकस्य शास्तृशासने पर्यवगाह्य वर्तमानस्य रोहणीयं शास्तृशासनं भवत्योजस्वत्। श्राद्धस्य भिक्षवः श्रावकस्य शास्तृशासने पर्यवगाह्य वर्तमानस्यायमनुधर्मो भवति — कामं त्वक्च स्नायुश्चास्थि चावशिष्यताम्, शरीर उपशुष्यतु मांसलोहितम्, यत्तत्पुरुषस्थाम्ना पुरुषवीर्येण पुरुषपराक्रमेण प्राप्तव्यं न तदप्राप्य वीर्यस्य संस्थानं भविष्यतीति। श्राद्धस्य भिक्षवः श्रावकस्य शास्तृशासने पर्यवगाह्य वर्तमानस्य द्वयोः फलयोरन्यतरत्फलं प्रतिकाङ्क्ष्यम् — दृष्ट एव धर्मे आज्ञा, सति वोपादिशेषेऽनागामितेति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुः।

कीटागिरिसूत्रं निष्ठितं दशमम्।

भिक्षुवर्गो निष्ठितो द्वितीयः।

तस्योद्दानम् —

कुञ्जरराहुलशाश्वतलोको मालुक्यपुत्रश्च भद्रालिनामा। क्षुद्रद्विजोऽथ सहम्पतियाचा नालकारण्यककीटागिरिनामा॥

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe bhikṣuvarge kīṭāgirisūtraṃ daśamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānkāśiṣu caryāṃ carati sma mahatā bhikṣusaṅghena sārdham. tatra khalu bhagavānbhikṣūnāmantrayata — ahaṃ khalu bhikṣavo'nyatraiva rātribhojanādbhuñje. anyatra khalu punarahaṃ bhikṣavo rātribhojanādbhuñjāno'lpābādhatāṃ ca saṃjānāmyalpātaṅkatāṃ ca laghūtthānaṃ ca balaṃ ca sparśavihāraṃ ca. eta yūyamapi bhikṣavo'nyatraiva rātribhojanādbhuṅgdhvam. anyatra khalu punarbhikṣavo yūyamapi rātribhojanādbhuñjānā alpābādhatāṃ ca saṃjñāsyathālpātaṅkatāṃ ca laghūtthānaṃ ca balaṃ ca sparśavihāraṃ ceti. evaṃ bhadanteti khalu te bhikṣavo bhagavate pratyaśrauṣuḥ. atha khalu bhagavānkāśiṣvanupūrveṇa caryāṃ caranyenāsau kīṭāgirirnāma kāśīnāṃ nigamastadavāsarat. tatra sma bhagavānkīṭāgirau viharati kāśīnāṃ nigame.

tena khalu punaḥ samayenāśvajitpunarvasukā nāma bhikṣavaḥ kīṭāgirāvāvāsikā abhūvan. atha khalu saṃbahulā bhikṣavo yenāśvajitpunarvasukā bhikṣavastenopasamakramiṣuḥ, upasaṅkramyāśvajitpunarvasukānbhikṣūnetadavocan — bhagavānkhalvāyuṣmanto'nyatraiva rātribhojanādbhuṅkte bhikṣusaṅghaśca. anyatra khalu punarāyuṣmanto rātribhojanādbhuñjānā alpābādhatāṃ ca saṃjānantyalpātaṅkatāṃ ca laghūtthānaṃ ca balaṃ ca sparśavihāraṃ ca. eta yūyamapyāyuṣmanto'nyatraiva rātribhojanādbhuṅgdhvam. anyatra khalu punarāyuṣmanto yūyamapi rātribhojanādbhuñjānā alpābādhatāṃ ca saṃjñāsyathālpātaṅkatāṃ ca laghūtthānaṃ ca balaṃ ca sparśavihāraṃ ceti. evamukte'śvajitpunarvasukā bhikṣavastānbhikṣūnetadavocan — vayaṃ khalvāyuṣmantaḥ sāyaṃ caiva bhuñjmahe prātaśca divā ca vikāle. te vayaṃ sāyaṃ caiva bhuñjānāḥ prātaśca divā ca vikāle'lpābādhatāṃ ca saṃjānīmo'lpātaṅkatāṃ ca laghūtthānaṃ ca balaṃ ca sparśavihāraṃ ca. te vayaṃ kiṃ sāṃdṛṣṭikaṃ hitvā kālikamanudhāviṣyāmaḥ? sāyaṃ caiva vayaṃ bhokṣyāmahe prātaśca divā ca vikāla iti.

yataḥ khalu te bhikṣavo nāśakannaśvajitpunarvasukānbhikṣūnsaṃjñāpayitumatha yena bhagavāṃstenopasamakramiṣuḥ, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadan. ekānte niṣaṇṇāḥ khalu te bhikṣavo bhagavantametadavocan — iha vayaṃ bhadanta yenāśvajitpunarvasukā bhikṣavastenopasamakramiṣma, upasaṅkramyāśvajitpunarvasukānbhikṣūnetadavocāma — bhagavānkhalvāyuṣmanto'nyatraiva rātribhojanādbhuṅkte bhikṣusaṅghaśca, anyatra khalu punarāyuṣmanto rātribhojanādbhuñjānā alpābādhatāṃ ca saṃjānantyalpātaṅkatāṃ ca laghūtthānaṃ ca balaṃ ca sparśavihāraṃ ca. eta yūyamapyāyuṣmanto'nyatraiva rātribhojanādbhuṅgdhvam. anyatra khalu punarāyuṣmanto yūyamapi rātribhojanādbhuñjānā alpābādhatāṃ ca saṃjñāsyathālpātaṅkatāṃ ca laghūtthānaṃ ca balaṃ ca sparśavihāraṃ ceti. evamukte bhadantāśvajitpunarvasukā bhikṣavo'smānetadavocan — vayaṃ khalvāyuṣmantaḥ sāyaṃ caiva bhuñjmahe prātaśca divā ca vikāle. te vayaṃ sāyaṃ caiva bhuñjānāḥ prātaśca divā ca vikāle'lpābādhatāṃ ca saṃjānīmo'lpātaṅkatāṃ ca laghūtthānaṃ ca balaṃ ca sparśavihāraṃ ca. te vayaṃ kiṃ sāṃdṛṣṭikaṃ hitvā kālikamanudhāviṣyāmaḥ? sāyaṃ caiva vayaṃ bhokṣyāmahe prātaśca divā ca vikāla iti. yataḥ khalu vayaṃ bhadanta nāśakāmāśvajitpunarvasukānbhikṣūnsaṃjñāpayitumatha vayametamarthaṃ bhagavata ārocayāma iti.

atha khalu bhagavānanyatamaṃ bhikṣumāmantrayata — ehi tvaṃ bhikṣo mama vacanenāśvajitpunarvasukānbhikṣūnāmantrayasva — śāstāyuṣmata āmantrayata iti. evaṃ bhadanteti khalu sa bhikṣurbhagavate pratiśrutya yenāśvajitpunarvasukā bhikṣavastenopasamakramīt, upasaṅkramyāśvajitpunarvasukānbhikṣūnetadavocat — śāstāyuṣmata āmantrayata iti. evamāyuṣmanniti khalvaśvajitpunarvasukā bhikṣavastasmai bhikṣave pratiśrutya yena bhagavāṃstenopasamakramiṣuḥ, upasaṅkramya bhagavantamabhivādyaikānte nyaṣadan. ekānte niṣaṇṇānkhalvaśvajitpunarvasukānbhikṣūnbhagavānetadavocat — satyaṃ kila bhikṣavaḥ saṃbahulā bhikṣavo yuṣmānupasaṅkramyaitadavocan — bhagavānkhalvāyuṣmanto'nyatraiva rātribhojanādbhuṅkte bhikṣusaṅghaśca. anyatra khalu punarāyuṣmanto rātribhojanādbhuñjānā alpābādhatāṃ ca saṃjānantyalpātaṅkatāṃ ca laghūtthānaṃ ca balaṃ ca sparśavihāraṃ ca. eta yūyamapyāyuṣmanto'nyatraiva rātribhojanādbhuṅgdhvam. anyatra khalu punarāyuṣmanto yūyamapi rātribhojanādbhuñjānā alpābādhatāṃ ca saṃjñāsyathālpātaṅkatāṃ ca laghūtthānaṃ ca balaṃ ca sparśavihāraṃ ceti. evamukte kila bhikṣavo yūyaṃ tānbhikṣūnevamavocata — vayaṃ khalu punarāyuṣmantaḥ sāyaṃ caiva bhuñjmahe prātaśca divā ca vikāle. te vayaṃ sāyaṃ caiva bhuñjānāḥ prātaśca divā ca vikāle'lpābādhatāṃ ca saṃjānīmo'lpātaṅkatāṃ ca laghūtthānaṃ ca balaṃ ca sparśavihāraṃ ca. te vayaṃ kiṃ sāṃdṛṣṭikaṃ hitvā kālikamanudhāviṣyāmaḥ? sāyaṃ caiva vayaṃ bhokṣyāmahe prātaśca divā ca vikāla iti? evaṃ bhadanteti.

kiṃ nu mayā yūyaṃ bhikṣava evaṃ dharmaṃ deśitamājānītha — yatkiñcidayaṃ puruṣapudgalaḥ pratisaṃvedayate sukhaṃ vā duḥkhaṃ vāduḥkhāsukhaṃ vā tasyākuśalā dharmāḥ parihīyante kuśalā dharmā abhivardhanta iti? no hyetadbhadanta. nanu mayā yūyaṃ bhikṣava evaṃ dharmaṃ deśitamājānītha — ihaikasya yadevaṃrūpāṃ sukhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmā abhivardhante kuśalā dharmāḥ parihīyante, iha punarekasyaivaṃrūpāṃ sukhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmāḥ parihīyante kuśalā dharmā abhivardhante, ihaikasyaivaṃrūpāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmā abhivardhante kuśalā dharmāḥ parihīyante, iha punarekasyaivaṃrūpāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmāḥ parihīyante kuśalā dharmā abhivardhante, ihaikasyaivaṃrūpāmaduḥkhāsukhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmā abhivardhante kuśalā dharmāḥ parihīyante, iha punarekasyaivaṃrūpāmaduḥkhāsukhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmāḥ parihīyante kuśalā dharmā abhivardhanta iti? evaṃ bhadanteti.

sādhu bhikṣavaḥ. mayā cedetadbhikṣavo'jñātamabhaviṣyadadṛṣṭamaviditamasākṣātkṛtamaspṛṣṭaṃ prajñayā — ihaikasyaivaṃrūpāṃ sukhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmā abhivardhante kuśalā dharmāḥ parihīyanta iti, evamahamajānannevaṃrūpāṃ sukhāṃ vedanāṃ prajahīteti vadeyam, api nu ma etadbhikṣavaḥ pratirūpamabhaviṣyaditi? no hyetadbhadanta. yasmācca khalvetadbhikṣavo mayā jñātaṃ dṛṣṭaṃ viditaṃ sākṣātkṛtaṃ spṛṣṭaṃ prajñayā — ihaikasyaivaṃrūpāṃ sukhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmā abhivardhante kuśalā dharmāḥ parihīyanta iti, tasmādahamevaṃrūpāṃ sukhāṃ vedanāṃ prajahīteti vadāmi. mayā cedetadbhikṣavo'jñātamabhaviṣyadadṛṣṭamaviditamasākṣātkṛtamaspṛṣṭaṃ prajñayā — ihaikasyaivaṃrūpāṃ sukhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmāḥ parihīyante kuśalā dharmā abhivardhanta iti, evamahamajānannevaṃrūpāṃ sukhāṃ vedanāmupasaṃpadya viharateti vadeyam, api nu ma etadbhikṣavaḥ pratirūpamabhaviṣyaditi? no hyetadbhadanta. yasmācca khalvetadbhikṣavo mayā jñātaṃ dṛṣṭaṃ viditaṃ sākṣātkṛtaṃ spṛṣṭaṃ prajñayā — ihaikasyaivaṃrūpāṃ sukhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmāḥ parihīyante kuśalā dharmā abhivardhanta iti, tasmādahamevaṃrūpāṃ sukhāṃ vedanāmupasaṃpadya viharateti vadāmi.

mayā cedetadbhikṣavo'jñātamabhaviṣyadadṛṣṭamaviditamasākṣātkṛtamaspṛṣṭaṃ prajñayā — ihaikasyaivaṃrūpāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmā abhivardhante kuśalā dharmāḥ parihīyanta iti, evamahamajānannevaṃrūpāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ prajahīteti vadeyam, api nu ma etadbhikṣavaḥ pratirūpamabhaviṣyaditi? no hyetadbhadanta. yasmācca khalvetadbhikṣavo mayā jñātaṃ dṛṣṭaṃ viditaṃ sākṣātkṛtaṃ spṛṣṭaṃ prajñayā — ihaikasyaivaṃrūpāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmā abhivardhante kuśalā dharmāḥ parihīyanta iti, tasmādahamevaṃrūpāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ prajahīteti vadāmi. mayā cedetadbhikṣavo'jñātamabhaviṣyadadṛṣṭamaviditamasākṣātkṛtamaspṛṣṭaṃ prajñayā — ihaikasyaivaṃrūpāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmāḥ parihīyante kuśalā dharmā abhivardhanta iti, evamahamajānannevaṃrūpāṃ duḥkhāṃ vedanāmupasaṃpadya viharateti vadeyam, api nu ma etadbhikṣavaḥ pratirūpamabhaviṣyaditi? no hyetadbhadanta. yasmācca khalvetadbhikṣavo mayā jñātaṃ dṛṣṭaṃ viditaṃ sākṣātkṛtaṃ spṛṣṭaṃ prajñayā — ihaikasyaivaṃrūpāṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmāḥ parihīyante kuśalā dharmā abhivardhanta iti, tasmādahamevaṃrūpāṃ duḥkhāṃ vedanāmupasaṃpadya viharateti vadāmi.

mayā cedetadbhikṣavo'jñātamabhaviṣyadadṛṣṭamaviditamasākṣātkṛtamaspṛṣṭaṃ prajñayā — ihaikasyaivaṃrūpāmaduḥkhāsukhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmā abhivardhante kuśalā dharmāḥ parihīyanta iti, evamahamajānannevaṃrūpāmaduḥkhāsukhāṃ vedanāṃ prajahīteti vadeyam, api nu ma etadbhikṣavaḥ pratirūpamabhaviṣyaditi? no hyetadbhadanta. yasmācca khalvetadbhikṣavo mayā jñātaṃ dṛṣṭaṃ viditaṃ sākṣātkṛtaṃ spṛṣṭaṃ prajñayā — ihaikasyaivaṃrūpāmaduḥkhāsukhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmā abhivardhante kuśalā dharmāḥ parihīyanta iti, tasmādahamevaṃrūpāmaduḥkhāsukhāṃ vedanāṃ prajahīteti vadāmi. mayā cedetadbhikṣavo'jñātamabhaviṣyadadṛṣṭamaviditamasākṣātkṛtamaspṛṣṭaṃ prajñayā — ihaikasyaivaṃrūpāmaduḥkhāsukhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmāḥ parihīyante kuśalā dharmā abhivardhanta iti, evamahamajānannevaṃrūpāmaduḥkhāsukhāṃ vedanāmupasaṃpadya viharateti vadeyam, api nu ma etadbhikṣavaḥ pratirūpamabhaviṣyaditi? no hyetadbhadanta. yasmācca khalvetadbhikṣavo mayā jñātaṃ dṛṣṭaṃ viditaṃ sākṣātkṛtaṃ spṛṣṭaṃ prajñayā — ihaikasyaivaṃrūpāmaduḥkhāsukhāṃ vedanāṃ vedayato'kuśalā dharmāḥ parihīyante kuśalā dharmā abhivardhanta iti, tasmādahamevaṃrūpāmaduḥkhāsukhāṃ vedanāmupasaṃpadya viharateti vadāmi.

nāhaṃ bhikṣavaḥ sarveṣāmeva bhikṣūṇāmapramādena karaṇīyamiti vadāmi, na punarahaṃ bhikṣavaḥ sarveṣāmeva bhikṣūṇāṃ nāpramādena karaṇīyamiti vadāmi. ye te bhikṣavo bhikṣavo'rhantaḥ kṣīṇāsravā uṣitavantaḥ kṛtakaraṇīyā apahṛtabhārā anuprāptasadarthāḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanāḥ samyagājñayā vimuktāḥ, tathārūpāṇāmahaṃ bhikṣavo bhikṣūṇāṃ nāpramādena karaṇīyamiti vadāmi. tatkasya hetoḥ? kṛtaṃ teṣāmapramādena, abhavyāste pramaditum. ye ca khalu te bhikṣavo bhikṣavaḥ śaikṣā aprāptamānasā anuttaraṃ yogakṣemaṃ prārthayamānā viharanti, tathārūpāṇāmahaṃ bhikṣavo bhikṣūṇāmapramādena karaṇīyamiti vadāmi. tatkasya hetoḥ? apyeva nāmema āyuṣmanta ānulomikāni śayanāsanāni pratisevamānāḥ kalyāṇamitrāṇi bhajamānā indriyāṇi samanvānayamānā yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaraṃ brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasaṃpadya vihareyuriti. idaṃ khalvahaṃ bhikṣava eṣāṃ bhikṣūṇāmapramādaphalaṃ saṃpaśyannapramādena karaṇīyamiti vadāmi.

saptaite bhikṣavaḥ pudgalāḥ santaḥ saṃvidyamānā loke. katame sapta? ubhayatobhāgavimuktaḥ, prajñāvimuktaḥ, kāyasākṣī, dṛṣṭiprāptaḥ, śraddhāvimuktaḥ, dharmānusārī, śraddhānusārī.

katamaśca bhikṣavaḥ pudgala ubhayatobhāgavimuktaḥ? iha bhikṣava ekaḥ pudgalo ye te śāntā vimokṣā atikramya rūpāṇyārūpyāstānkāyena spṛṣṭvā viharati, prajñayā cāsya dṛṣṭvāsravāḥ parikṣīṇā bhavanti. ayamucyate bhikṣavaḥ pudgala ubhayatobhāgavimuktaḥ. asya khalvahaṃ bhikṣavo bhikṣornāpramādena karaṇīyamiti vadāmi. tatkasya hetoḥ? kṛtaṃ tasyāpramādena, abhavyaḥ sa pramaditum.

katamaśca bhikṣavaḥ pudgalaḥ prajñāvimuktaḥ? iha bhikṣava ekaḥ pudgalo ye te śāntā vimokṣā atikramya rūpāṇyārūpyāstānna kāyena spṛṣṭvā viharati, prajñayā cāsya dṛṣṭvāsravāḥ parikṣīṇā bhavanti. ayamucyate bhikṣavaḥ pudgalaḥ prajñāvimuktaḥ. asyāpi khalvahaṃ bhikṣavo bhikṣornāpramādena karaṇīyamiti vadāmi. tatkasya hetoḥ? kṛtaṃ tasyāpramādena, abhavyaḥ sa pramaditum.

katamaśca bhikṣavaḥ pudgalaḥ kāyasākṣī? iha bhikṣava ekaḥ pudgalo ye te śāntā vimokṣā atikramya rūpāṇyārūpyāstānkāyena spṛṣṭvā viharati, prajñayā cāsya dṛṣṭvaika āsravāḥ parikṣīṇā bhavanti. ayamucyate bhikṣavaḥ pudgalaḥ kāyasākṣī. asya khalvahaṃ bhikṣavo bhikṣorapramādena karaṇīyamiti vadāmi. tatkasya hetoḥ? apyeva nāmāyamāyuṣmānānulomikāni śayanāsanāni pratisevamānaḥ kalyāṇamitrāṇi bhajamāna indriyāṇi samanvānayamāno yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaraṃ brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasaṃpadya viharediti. idaṃ khalvahaṃ bhikṣavo'sya bhikṣorapramādaphalaṃ saṃpaśyannapramādena karaṇīyamiti vadāmi.

katamaśca bhikṣavaḥ pudgalo dṛṣṭiprāptaḥ? iha bhikṣava ekaḥ pudgalo ye te śāntā vimokṣā atikramya rūpāṇyārūpyāstānna kāyena spṛṣṭvā viharati, prajñayā cāsya dṛṣṭvaika āsravāḥ parikṣīṇā bhavanti, tathāgatapraveditāścāsya dharmāḥ prajñayā vyavadṛṣṭā bhavanti vyavacaritāḥ. ayamucyate bhikṣavaḥ pudgalo dṛṣṭiprāptaḥ. asyāpi khalvahaṃ bhikṣavo bhikṣorapramādena karaṇīyamiti vadāmi. tatkasya hetoḥ? apyeva nāmāyamāyuṣmānānulomikāni śayanāsanāni pratisevamānaḥ kalyāṇamitrāṇi bhajamāna indriyāṇi samanvānayamāno yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaraṃ brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasaṃpadya viharediti. idaṃ khalvahaṃ bhikṣavo'sya bhikṣorapramādaphalaṃ saṃpaśyannapramādena karaṇīyamiti vadāmi.

katamaśca bhikṣavaḥ pudgalaḥ śraddhāvimuktaḥ? iha bhikṣava ekaḥ pudgalo ye te śāntā vimokṣā atikramya rūpāṇyārūpyāstānna kāyena spṛṣṭvā viharati, prajñayā cāsya dṛṣṭvaika āsravāḥ parikṣīṇā bhavanti, tathāgate cāsya śraddhā niviṣṭā bhavati mūlajātā pratiṣṭhitā. ayamucyate bhikṣavaḥ pudgalaḥ śraddhāvimuktaḥ. asyāpi khalvahaṃ bhikṣavo bhikṣorapramādena karaṇīyamiti vadāmi. tatkasya hetoḥ? apyeva nāmāyamāyuṣmānānulomikāni śayanāsanāni pratisevamānaḥ kalyāṇamitrāṇi bhajamāna indriyāṇi samanvānayamāno yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaraṃ brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasaṃpadya viharediti. idaṃ khalvahaṃ bhikṣavo'sya bhikṣorapramādaphalaṃ saṃpaśyannapramādena karaṇīyamiti vadāmi.

katamaśca bhikṣavaḥ pudgalo dharmānusārī? iha bhikṣava ekaḥ pudgalo ye te śāntā vimokṣā atikramya rūpāṇyārūpyāstānna kāyena spṛṣṭvā viharati, prajñayā cāsya dṛṣṭvaika āsravāḥ parikṣīṇā bhavanti, tathāgatapraveditāścāsya dharmāḥ prajñayā mātraśo nidhyānaṃ kṣamante, api cāsyaite dharmā bhavanti, tadyathā — śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smṛtīndriyaṃ samādhīndriyaṃ prajñendriyam. ayamucyate bhikṣavaḥ pudgalo dharmānusārī. asyāpi khalvahaṃ bhikṣavo bhikṣorapramādena karaṇīyamiti vadāmi. tatkasya hetoḥ? apyeva nāmāyamāyuṣmānānulomikāni śayanāsanāni pratisevamānaḥ kalyāṇamitrāṇi bhajamāna indriyāṇi samanvānayamāno yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaraṃ brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasaṃpadya viharediti. idaṃ khalvahaṃ bhikṣavo'sya bhikṣorapramādaphalaṃ saṃpaśyannapramādena karaṇīyamiti vadāmi.

katamaśca bhikṣavaḥ pudgalaḥ śraddhānusārī? iha bhikṣava ekaḥ pudgalo ye te śāntā vimokṣā atikramya rūpāṇyārūpyāstānna kāyena spṛṣṭvā viharati, prajñayā cāsya dṛṣṭvaika āsravāḥ parikṣīṇā bhavanti, tathāgate cāsya śraddhāmātraṃ bhavati premamātram, api cāsyaite dharmā bhavanti, tadyathā — śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smṛtīndriyaṃ samādhīndriyaṃ prajñendriyam. ayamucyate bhikṣavaḥ pudgalaḥ śraddhānusārī. asyāpi khalvahaṃ bhikṣavo bhikṣorapramādena karaṇīyamiti vadāmi. tatkasya hetoḥ? apyeva nāmāyamāyuṣmānānulomikāni śayanāsanāni pratisevamānaḥ kalyāṇamitrāṇi bhajamāna indriyāṇi samanvānayamāno yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaraṃ brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtyopasaṃpadya viharediti. idaṃ khalvahaṃ bhikṣavo'sya bhikṣorapramādaphalaṃ saṃpaśyannapramādena karaṇīyamiti vadāmi.

nāhaṃ bhikṣava ādikenaivājñārādhanaṃ vadāmi, api ca bhikṣavo'nupūrvaśikṣānupūrvakriyānupūrvapratipadājñārādhanā bhavati. kathaṃ ca bhikṣavo'nupūrvaśikṣānupūrvakriyānupūrvapratipadājñārādhanā bhavati? iha bhikṣavaḥ śraddhājāta upasaṅkrāmati, upasaṅkrāmanparyupāste, paryupāsīnaḥ śrotramavadadhāti, avahitaśrotro dharmaṃ śṛṇoti, śrutvā dharmaṃ dhārayati, dhṛtānāṃ dharmāṇāmarthamupaparīkṣate, arthamupaparīkṣamāṇasya dharmā nidhyānaṃ kṣamante, dharmanidhyānakṣāntau satyāṃ chando jāyate, chandajāta utsahate, utsahya tulayati, tulayitvā pradadhāti, prahitātmā sankāyena caiva paramasatyaṃ sākṣātkaroti, prajñayā cainadatividhya paśyati. sāpi nāma bhikṣavaḥ śraddhā nābhūt, tadapi nāma bhikṣava upasaṅkramaṇaṃ nābhūt, sāpi nāma bhikṣavaḥ paryupāsanā nābhūt, tadapi nāma bhikṣavaḥ śrotrāvadhānaṃ nābhūt, tadapi nāma bhikṣavo dharmaśravaṇaṃ nābhūt, sāpi nāma bhikṣavo dharmadhāraṇā nābhūt, sāpi nāma bhikṣavo'rthopaparīkṣā nābhūt, sāpi nāma bhikṣavo dharmanidhyānakṣāntirnābhūt, so'pi nāma bhikṣavaśchando nābhūt, so'pi nāma bhikṣava utsāho nābhūt, sāpi nāma bhikṣavastulanā nābhūt, tadapi nāma bhikṣavaḥ pradhānaṃ nābhūt. vipratipannāḥ stha bhikṣavaḥ, mithyāpratipannāḥ stha bhikṣavaḥ. kiyaddūra eveme bhikṣavo moghapuruṣā apakrāntā asmāddharmavinayāt.

asti bhikṣavaścatuṣpadaṃ vyākaraṇaṃ yasyoddiṣṭasya vijñaḥ puruṣo nacirādeva prajñayārthamājānīyāt. uddekṣyāmi vo bhikṣavaḥ, ājñāsyatha me taditi? ke ca vayaṃ bhadanta ke ca dharmasyājñātāra iti? yo'pi sa bhikṣavaḥ śāstāmiṣagururāmiṣadāyāda āmiṣaiḥ saṃsṛṣṭo viharati tasyāpīyamevaṃrūpā paṇopaṇanā nopaiti — evaṃ ca naḥ syādathainatkuryāma, na ca na evaṃ syānnainatkuryāmeti, kiṃ punarbhikṣavo yattathāgataḥ sarvaśa āmiṣairvisaṃsṛṣṭo viharati. śrāddhasya bhikṣavaḥ śrāvakasya śāstṛśāsane paryavagāhya vartamānasyāyamanudharmo bhavati — śāstā bhagavān, śrāvako'hamasmi, jānāti bhagavān, nāhaṃ jānāmīti. śrāddhasya bhikṣavaḥ śrāvakasya śāstṛśāsane paryavagāhya vartamānasya rohaṇīyaṃ śāstṛśāsanaṃ bhavatyojasvat. śrāddhasya bhikṣavaḥ śrāvakasya śāstṛśāsane paryavagāhya vartamānasyāyamanudharmo bhavati — kāmaṃ tvakca snāyuścāsthi cāvaśiṣyatām, śarīra upaśuṣyatu māṃsalohitam, yattatpuruṣasthāmnā puruṣavīryeṇa puruṣaparākrameṇa prāptavyaṃ na tadaprāpya vīryasya saṃsthānaṃ bhaviṣyatīti. śrāddhasya bhikṣavaḥ śrāvakasya śāstṛśāsane paryavagāhya vartamānasya dvayoḥ phalayoranyataratphalaṃ pratikāṅkṣyam — dṛṣṭa eva dharme ājñā, sati vopādiśeṣe'nāgāmiteti.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuḥ.

kīṭāgirisūtraṃ niṣṭhitaṃ daśamam.

bhikṣuvargo niṣṭhito dvitīyaḥ.

tasyoddānam —

kuñjararāhulaśāśvataloko mālukyaputraśca bhadrālināmā. kṣudradvijo'tha sahampatiyācā nālakāraṇyakakīṭāgirināmā..

← mn69 
mn 
 mn71 →
Search
buddhism/mn/mn70.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51