Summary: Venerable Mahākātyāyana deconstructs the brāhmaṇical doctrine of caste supremacy in a dialogue with King Avantiputra of Mathurā. He demonstrates that economic power, moral causality (karma), legal accountability, and spiritual liberation operate with absolute impartiality across all social classes, proving that claims of innate caste purity are baseless conventional conceits.
मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे राजवर्गे मधुरसूत्रं चतुर्थम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समय आयुष्मान्महाकात्यायनो मधुरायां विहरति स्म गुन्द्रावने। अश्रौषीत्खलु राजा माधुरोऽवन्तिपुत्रः — श्रमणः खलु भोः कात्यायनो मधुरायां विहरति गुन्द्रावने। तं खलु पुनर्भवन्तं कात्यायनमेवं कल्याणः कीर्तिशब्दोऽभ्युद्गतः — पण्डितो व्यक्तो मेधावी बहुश्रुतश्चित्रकथी कल्याणप्रतिभानो वृद्धश्चैवार्हंश्च। साधु खलु पुनस्तथारूपाणामर्हतां दर्शनं भवतीति। अथ खलु राजा माधुरोऽवन्तिपुत्रो भद्राणि भद्राणि यानानि योजयित्वा भद्रं यानमभिरुह्य भद्रैर्भद्रैर्यानैर्मधुराया निरयासीन्महता राजानुभावेनायुष्मतो महाकात्यायनस्य दर्शनाय। यावती यानस्य भूमिर्यानेन गत्वा यानात्प्रत्यवरुह्य पत्तिरेव येनायुष्मान्महाकात्यायनस्तेनोपसमक्रमीत्; उपसङ्क्रम्यायुष्मता महाकात्यायनेन सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु राजा माधुरोऽवन्तिपुत्र आयुष्मन्तं महाकात्यायनमेतदवोचत् — ब्राह्मणा भोः कात्यायनैवमाहुः — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो, हीनोऽन्यो वर्णः; ब्राह्मण एव शुक्लो वर्णः, कृष्णोऽन्यो वर्णः; ब्राह्मणा एव शुध्यन्ति, नाब्राह्मणाः; ब्राह्मणा एव ब्रह्मणः पुत्रा औरसा मुखतो जाता ब्रह्मजा ब्रह्मनिर्मिता ब्रह्मदायादा इति। इह भवान्कात्यायनः किमाख्यायीति? घोष एव खल्वेष महाराज लोके — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो, हीनोऽन्यो वर्णः; ब्राह्मण एव शुक्लो वर्णः, कृष्णोऽन्यो वर्णः; ब्राह्मणा एव शुध्यन्ति, नाब्राह्मणाः; ब्राह्मणा एव ब्रह्मणः पुत्रा औरसा मुखतो जाता ब्रह्मजा ब्रह्मनिर्मिता ब्रह्मदायादा इति। तदनेनाप्येतन्महाराज पर्यायेण वेदितव्यं यथा घोष एवैष लोके — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो, हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति।
तत्किं मन्यसे महाराज, क्षत्रियस्य चेदपि समृध्येद्धनेन वा धान्येन वा रजतेन वा जातरूपेण वा, क्षत्रियोऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादी (पूर्ववत्) ब्राह्मणोऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) वैश्योऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) शूद्रोऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादीति? क्षत्रियस्य चेदपि भोः कात्यायन समृध्येद्धनेन वा धान्येन वा रजतेन वा जातरूपेण वा, क्षत्रियोऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादी (पूर्ववत्) ब्राह्मणोऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) वैश्योऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) शूद्रोऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादीति।
तत्किं मन्यसे महाराज, ब्राह्मणस्य चेदपि समृध्येद्धनेन वा धान्येन वा रजतेन वा जातरूपेण वा, ब्राह्मणोऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादी (पूर्ववत्) वैश्योऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) शूद्रोऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) क्षत्रियोऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादीति? ब्राह्मणस्य चेदपि भोः कात्यायन समृध्येद्धनेन वा धान्येन वा रजतेन वा जातरूपेण वा, ब्राह्मणोऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादी (पूर्ववत्) वैश्योऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) शूद्रोऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) क्षत्रियोऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादीति।
तत्किं मन्यसे महाराज, वैश्यस्य चेदपि समृध्येद्धनेन वा धान्येन वा रजतेन वा जातरूपेण वा, वैश्योऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादी (पूर्ववत्) शूद्रोऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) क्षत्रियोऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) ब्राह्मणोऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादीति? वैश्यस्य चेदपि भोः कात्यायन समृध्येद्धनेन वा धान्येन वा रजतेन वा जातरूपेण वा, वैश्योऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादी (पूर्ववत्) शूद्रोऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) क्षत्रियोऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) ब्राह्मणोऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादीति।
तत्किं मन्यसे महाराज, शूद्रस्य चेदपि समृध्येद्धनेन वा धान्येन वा रजतेन वा जातरूपेण वा, शूद्रोऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादी (पूर्ववत्) क्षत्रियोऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) ब्राह्मणोऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) वैश्योऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादीति? शूद्रस्य चेदपि भोः कात्यायन समृध्येद्धनेन वा धान्येन वा रजतेन वा जातरूपेण वा, शूद्रोऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादीति (पूर्ववत्) क्षत्रियोऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) ब्राह्मणोऽप्यस्य स्यात् (पूर्ववत्) वैश्योऽप्यस्य स्यात्पूर्वोत्थायी पश्चान्निपाती किङ्कारप्रतिश्रावी मनोज्ञचारी प्रियवादीति।
तत्किं मन्यसे महाराज, यद्येवं सतीमे चत्वारो वर्णाः समसमा भवन्ति नो वा? कथं वा तवात्र भवतीति? अद्धा खलु भोः कात्यायनैवं सतीमे चत्वारो वर्णाः समसमा भवन्ति। नैषामत्र किञ्चिन्नानाकरणं समनुपश्यामीति। अनेनापि खल्वेतन्महाराज पर्यायेण वेदितव्यं यथा घोष एवैष लोके — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो, हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति।
तत्किं मन्यसे महाराज, इह स्यात्क्षत्रियः प्राणातिपात्यदत्तादायी कामेषु मिथ्याचारी मृषावादी पिशुनवाक्परुषवाक्संभिन्नप्रलाप्यभिध्यालुर्व्यापन्नचित्तो मिथ्यादृष्टिः कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्येत नो वा? कथं वा तवात्र भवतीति? क्षत्रियोऽपि हि भोः कात्यायन प्राणातिपात्यदत्तादायी कामेषु मिथ्याचारी मृषावादी पिशुनवाक्परुषवाक्संभिन्नप्रलाप्यभिध्यालुर्व्यापन्नचित्तो मिथ्यादृष्टिः कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्येत। एवं मेऽत्र भवति, एवञ्च पुनर्ममैतदर्हतां श्रुतमिति।
साधु साधु महाराज! साधु खलु त एतन्महाराजैवं भवति, साधु च पुनस्तवैतदर्हतां श्रुतम्। तत्किं मन्यसे महाराज, इह स्याद्ब्राह्मणः (पूर्ववत्) इह स्याद्वैश्यः (पूर्ववत्) इह स्याच्छूद्रः प्राणातिपात्यदत्तादायी (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिः कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्येत नो वा? कथं वा तवात्र भवतीति? शूद्रोऽपि हि भोः कात्यायन प्राणातिपात्यदत्तादायी (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिः कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्येत। एवं मेऽत्र भवति, एवञ्च पुनर्ममैतदर्हतां श्रुतमिति।
साधु साधु महाराज! साधु खलु त एतन्महाराजैवं भवति, साधु च पुनस्तवैतदर्हतां श्रुतम्। तत्किं मन्यसे महाराज, यद्येवं सतीमे चत्वारो वर्णाः समसमा भवन्ति नो वा? कथं वा तवात्र भवतीति? अद्धा खलु भोः कात्यायनैवं सतीमे चत्वारो वर्णाः समसमा भवन्ति। नैषामत्र किञ्चिन्नानाकरणं समनुपश्यामीति। अनेनापि खल्वेतन्महाराज पर्यायेण वेदितव्यं यथा घोष एवैष लोके — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो, हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति।
तत्किं मन्यसे महाराज, इह स्यात्क्षत्रियः प्राणातिपातात्प्रतिविरतोऽदत्तादानात्प्रतिविरतः कामेषु मिथ्याचारात्प्रतिविरतो मृषावादात्प्रतिविरतः पिशुनाया वाचः प्रतिविरतः परुषाया वाचः प्रतिविरतः संभिन्नप्रलापात्प्रतिविरतोऽनभिध्यालुरव्यापन्नचित्तः सम्यग्दृष्टिः कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्येत नो वा? कथं वा तवात्र भवतीति? क्षत्रियोऽपि हि भोः कात्यायन प्राणातिपातात्प्रतिविरतोऽदत्तादानात्प्रतिविरतः कामेषु मिथ्याचारात्प्रतिविरतो मृषावादात्प्रतिविरतः पिशुनाया वाचः प्रतिविरतः परुषाया वाचः प्रतिविरतः संभिन्नप्रलापात्प्रतिविरतोऽनभिध्यालुरव्यापन्नचित्तः सम्यग्दृष्टिः कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्येत। एवं मेऽत्र भवति, एवञ्च पुनर्ममैतदर्हतां श्रुतमिति।
साधु साधु महाराज! साधु खलु त एतन्महाराजैवं भवति, साधु च पुनस्तवैतदर्हतां श्रुतम्। तत्किं मन्यसे महाराज, इह स्याद्ब्राह्मण इह स्याद्वैश्य इह स्याच्छूद्रः प्राणातिपातात्प्रतिविरतोऽदत्तादानात्प्रतिविरतः (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिः कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्येत नो वा? कथं वा तवात्र भवतीति? शूद्रोऽपि हि भोः कात्यायन प्राणातिपातात्प्रतिविरतोऽदत्तादानात्प्रतिविरतः (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिः कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्येत। एवं मेऽत्र भवति, एवञ्च पुनर्ममैतदर्हतां श्रुतमिति।
साधु साधु महाराज! साधु खलु त एतन्महाराजैवं भवति, साधु च पुनस्तवैतदर्हतां श्रुतम्। तत्किं मन्यसे महाराज, यद्येवं सतीमे चत्वारो वर्णाः समसमा भवन्ति नो वा? कथं वा तवात्र भवतीति? अद्धा खलु भोः कात्यायनैवं सतीमे चत्वारो वर्णाः समसमा भवन्ति। नैषामत्र किञ्चिन्नानाकरणं समनुपश्यामीति। अनेनापि खल्वेतन्महाराज पर्यायेण वेदितव्यं यथा घोष एवैष लोके — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो, हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति।
तत्किं मन्यसे महाराज, इह क्षत्रियः सन्धिं वा छिन्द्यान्निर्लोपं वा हरेदैकागारिकं वा कुर्यात्परिपन्थे वा तिष्ठेत्परदारान्वा गच्छेत्, तं चेत्ते पुरुषा गृहीत्वा दर्शयेयुः — अयं ते देव चौरोऽपकारीति वा आगश्चारीति वा, अस्य यमिच्छसि तं दण्डं प्रणयेति; किमेनं कुर्या इति? घातयेम वा भोः कात्यायन ज्यापयेम वा प्रव्राजयेम वा यथाप्रत्ययं वा कुर्याम। तत्कस्य हेतोः? या ह्यस्य भोः कात्यायन पूर्वं क्षत्रिय इति समाज्ञा सास्यान्तर्हिता, चौर इत्येव सङ्ख्यां गच्छतीति।
तत्किं मन्यसे महाराज, इह ब्राह्मण इह वैश्य इह शूद्रः सन्धिं वा छिन्द्यान्निर्लोपं वा हरेदैकागारिकं वा कुर्यात्परिपन्थे वा तिष्ठेत्परदारान्वा गच्छेत्, तं चेत्ते पुरुषा गृहीत्वा दर्शयेयुः — अयं ते देव चौर आगश्चारी, अस्य यमिच्छसि तं दण्डं प्रणयेति; किमेनं कुर्या इति? घातयेम वा भोः कात्यायन ज्यापयेम वा प्रव्राजयेम वा यथाप्रत्ययं वा कुर्याम। तत्कस्य हेतोः? या ह्यस्य भोः कात्यायन पूर्वं शूद्र इति समाज्ञा सास्यान्तर्हिता, चौर इत्येव सङ्ख्यां गच्छतीति।
तत्किं मन्यसे महाराज, यद्येवं सतीमे चत्वारो वर्णाः समसमा भवन्ति नो वा? कथं वा तवात्र भवतीति? अद्धा खलु भोः कात्यायनैवं सतीमे चत्वारो वर्णाः समसमा भवन्ति। नैषामत्र किञ्चिन्नानाकरणं समनुपश्यामीति। अनेनापि खल्वेतन्महाराज पर्यायेण वेदितव्यं यथा घोष एवैष लोके — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो, हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति।
तत्किं मन्यसे महाराज, इह क्षत्रियः केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगार्यं प्रव्रजितः स्याद्विरतः प्राणातिपाताद्विरतोऽदत्तादानाद्विरतो मृषावादाद्रात्र्युपरत एकभक्तिको ब्रह्मचारी शीलवान्कल्याणधर्मा, किमेनं कुर्या इति? अभिवादयेम वा भोः कात्यायन प्रत्युत्तिष्ठेम वासनेन वा निमन्त्रयेमाभिनिमन्त्रयेम वैनं चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारैर्धार्मिकीं वास्य रक्षावरणगुप्तिं संविदध्याम। तत्कस्य हेतोः? या ह्यस्य भोः कात्यायन पूर्वं क्षत्रिय इति समाज्ञा सास्यान्तर्हिता, श्रमण इत्येव सङ्ख्यां गच्छतीति।
तत्किं मन्यसे महाराज, इह ब्राह्मण इह वैश्य इह शूद्रः केशश्मश्र्ववतार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगार्यं प्रव्रजितः स्याद्विरतः प्राणातिपाताद्विरतोऽदत्तादानाद्विरतो मृषावादाद्रात्र्युपरत एकभक्तिको ब्रह्मचारी शीलवान्कल्याणधर्मा, किमेनं कुर्या इति? अभिवादयेम वा भोः कात्यायन प्रत्युत्तिष्ठेम वासनेन वा निमन्त्रयेमाभिनिमन्त्रयेम वैनं चीवरपिण्डपातशयनासनग्लानप्रत्ययभैषज्यपरिष्कारैर्धार्मिकीं वास्य रक्षावरणगुप्तिं संविदध्याम। तत्कस्य हेतोः? या ह्यस्य भोः कात्यायन पूर्वं शूद्र इति समाज्ञा सास्यान्तर्हिता, श्रमण इत्येव सङ्ख्यां गच्छतीति।
तत्किं मन्यसे महाराज, यद्येवं सतीमे चत्वारो वर्णाः समसमा भवन्ति नो वा? कथं वा तवात्र भवतीति? अद्धा खलु भोः कात्यायनैवं सतीमे चत्वारो वर्णाः समसमा भवन्ति। नैषामत्र किञ्चिन्नानाकरणं समनुपश्यामीति। अनेनापि खल्वेतन्महाराज पर्यायेण वेदितव्यं यथा घोष एवैष लोके — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो, हीनोऽन्यो वर्णः; ब्राह्मण एव शुक्लो वर्णः, कृष्णोऽन्यो वर्णः; ब्राह्मणा एव शुध्यन्ति, नाब्राह्मणाः; ब्राह्मणा एव ब्रह्मणः पुत्रा औरसा मुखतो जाता ब्रह्मजा ब्रह्मनिर्मिता ब्रह्मदायादा इति।
एवमुक्ते राजा माधुरोऽवन्तिपुत्र आयुष्मन्तं महाकात्यायनमेतदवोचत् — अभिक्रान्तं भोः कात्यायनाभिक्रान्तं भोः कात्यायन! तद्यथापि भोः कात्यायन निष्कुब्जितं वोत्कुब्जयेत्प्रतिच्छन्नं वा विवृणुयान्मूढस्य वा मार्गमाचक्षीतान्धकारे वा तैलप्रद्योतं धारयेच्चक्षुष्मन्तो रूपाणि द्रक्ष्यन्तीति — एवमेव भवता कात्यायनेनानेकपर्यायेण धर्मः प्रकाशितः। एषोऽहं भवन्तं कात्यायनं शरणं गच्छामि धर्मञ्च भिक्षुसङ्घञ्च। उपासकं मां भवान्कात्यायनो धारयत्वद्यप्रभृति प्राणोपेतं शरणं गतमिति। मा खलु मां त्वं महाराज शरणं गमः। तमेव त्वं भगवन्तं शरणं गच्छ यमहं शरणं गत इति। कुत्र पुनर्भोः कात्यायनैतर्हि स भगवान्विहरत्यर्हन्सम्यक्सम्बुद्ध इति? परिनिर्वृतः खलु महाराजैतर्हि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्ध इति। चेदपि वयं भोः कात्यायन शृणुयाम तं भगवन्तं दशसु योजनेषु, दशापि वयं योजनानि गच्छेम तस्य भगवतो दर्शनायार्हतः सम्यक्सम्बुद्धस्य। चेदपि वयं भोः कात्यायन शृणुयाम तं भगवन्तं विंशतौ योजनेषु, त्रिंशति योजनेषु, चत्वारिंशति योजनेषु, पञ्चाशति योजनेषु, पञ्चाशतमपि वयं योजनानि गच्छेम तस्य भगवतो दर्शनायार्हतः सम्यक्सम्बुद्धस्य। योजनशते चेदपि वयं भोः कात्यायन शृणुयाम तं भगवन्तं, योजनशतमपि वयं गच्छेम तस्य भगवतो दर्शनायार्हतः सम्यक्सम्बुद्धस्य। यतश्च भोः कात्यायन परिनिर्वृतः स भगवान्, परिनिर्वृतमपि वयं भगवन्तं शरणं गच्छामो धर्मञ्च भिक्षुसङ्घञ्च। उपासकं मां भवान्कात्यायनो धारयत्वद्यप्रभृति प्राणोपेतं शरणं गतमिति।
मधुरसूत्रं निष्ठितं चतुर्थम्॥
—
madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe rājavarge madhurasūtraṃ caturtham
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaya āyuṣmānmahākātyāyano madhurāyāṃ viharati sma gundrāvane. aśrauṣītkhalu rājā mādhuro'vantiputraḥ — śramaṇaḥ khalu bhoḥ kātyāyano madhurāyāṃ viharati gundrāvane. taṃ khalu punarbhavantaṃ kātyāyanamevaṃ kalyāṇaḥ kīrtiśabdo'bhyudgataḥ — paṇḍito vyakto medhāvī bahuśrutaścitrakathī kalyāṇapratibhāno vṛddhaścaivārhaṃśca. sādhu khalu punastathārūpāṇāmarhatāṃ darśanaṃ bhavatīti. atha khalu rājā mādhuro'vantiputro bhadrāṇi bhadrāṇi yānāni yojayitvā bhadraṃ yānamabhiruhya bhadrairbhadrairyānairmadhurāyā nirayāsīnmahatā rājānubhāvenāyuṣmato mahākātyāyanasya darśanāya. yāvatī yānasya bhūmiryānena gatvā yānātpratyavaruhya pattireva yenāyuṣmānmahākātyāyanastenopasamakramīt; upasaṅkramyāyuṣmatā mahākātyāyanena sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu rājā mādhuro'vantiputra āyuṣmantaṃ mahākātyāyanametadavocat — brāhmaṇā bhoḥ kātyāyanaivamāhuḥ — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo, hīno'nyo varṇaḥ; brāhmaṇa eva śuklo varṇaḥ, kṛṣṇo'nyo varṇaḥ; brāhmaṇā eva śudhyanti, nābrāhmaṇāḥ; brāhmaṇā eva brahmaṇaḥ putrā aurasā mukhato jātā brahmajā brahmanirmitā brahmadāyādā iti. iha bhavānkātyāyanaḥ kimākhyāyīti? ghoṣa eva khalveṣa mahārāja loke — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo, hīno'nyo varṇaḥ; brāhmaṇa eva śuklo varṇaḥ, kṛṣṇo'nyo varṇaḥ; brāhmaṇā eva śudhyanti, nābrāhmaṇāḥ; brāhmaṇā eva brahmaṇaḥ putrā aurasā mukhato jātā brahmajā brahmanirmitā brahmadāyādā iti. tadanenāpyetanmahārāja paryāyeṇa veditavyaṃ yathā ghoṣa evaiṣa loke — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo, hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti.
tatkiṃ manyase mahārāja, kṣatriyasya cedapi samṛdhyeddhanena vā dhānyena vā rajatena vā jātarūpeṇa vā, kṣatriyo'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādī (pūrvavat) brāhmaṇo'pyasya syāt (pūrvavat) vaiśyo'pyasya syāt (pūrvavat) śūdro'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādīti? kṣatriyasya cedapi bhoḥ kātyāyana samṛdhyeddhanena vā dhānyena vā rajatena vā jātarūpeṇa vā, kṣatriyo'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādī (pūrvavat) brāhmaṇo'pyasya syāt (pūrvavat) vaiśyo'pyasya syāt (pūrvavat) śūdro'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādīti.
tatkiṃ manyase mahārāja, brāhmaṇasya cedapi samṛdhyeddhanena vā dhānyena vā rajatena vā jātarūpeṇa vā, brāhmaṇo'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādī (pūrvavat) vaiśyo'pyasya syāt (pūrvavat) śūdro'pyasya syāt (pūrvavat) kṣatriyo'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādīti? brāhmaṇasya cedapi bhoḥ kātyāyana samṛdhyeddhanena vā dhānyena vā rajatena vā jātarūpeṇa vā, brāhmaṇo'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādī (pūrvavat) vaiśyo'pyasya syāt (pūrvavat) śūdro'pyasya syāt (pūrvavat) kṣatriyo'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādīti.
tatkiṃ manyase mahārāja, vaiśyasya cedapi samṛdhyeddhanena vā dhānyena vā rajatena vā jātarūpeṇa vā, vaiśyo'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādī (pūrvavat) śūdro'pyasya syāt (pūrvavat) kṣatriyo'pyasya syāt (pūrvavat) brāhmaṇo'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādīti? vaiśyasya cedapi bhoḥ kātyāyana samṛdhyeddhanena vā dhānyena vā rajatena vā jātarūpeṇa vā, vaiśyo'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādī (pūrvavat) śūdro'pyasya syāt (pūrvavat) kṣatriyo'pyasya syāt (pūrvavat) brāhmaṇo'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādīti.
tatkiṃ manyase mahārāja, śūdrasya cedapi samṛdhyeddhanena vā dhānyena vā rajatena vā jātarūpeṇa vā, śūdro'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādī (pūrvavat) kṣatriyo'pyasya syāt (pūrvavat) brāhmaṇo'pyasya syāt (pūrvavat) vaiśyo'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādīti? śūdrasya cedapi bhoḥ kātyāyana samṛdhyeddhanena vā dhānyena vā rajatena vā jātarūpeṇa vā, śūdro'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādīti (pūrvavat) kṣatriyo'pyasya syāt (pūrvavat) brāhmaṇo'pyasya syāt (pūrvavat) vaiśyo'pyasya syātpūrvotthāyī paścānnipātī kiṅkārapratiśrāvī manojñacārī priyavādīti.
tatkiṃ manyase mahārāja, yadyevaṃ satīme catvāro varṇāḥ samasamā bhavanti no vā? kathaṃ vā tavātra bhavatīti? addhā khalu bhoḥ kātyāyanaivaṃ satīme catvāro varṇāḥ samasamā bhavanti. naiṣāmatra kiñcinnānākaraṇaṃ samanupaśyāmīti. anenāpi khalvetanmahārāja paryāyeṇa veditavyaṃ yathā ghoṣa evaiṣa loke — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo, hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti.
tatkiṃ manyase mahārāja, iha syātkṣatriyaḥ prāṇātipātyadattādāyī kāmeṣu mithyācārī mṛṣāvādī piśunavākparuṣavāksaṃbhinnapralāpyabhidhyālurvyāpannacitto mithyādṛṣṭiḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyeta no vā? kathaṃ vā tavātra bhavatīti? kṣatriyo'pi hi bhoḥ kātyāyana prāṇātipātyadattādāyī kāmeṣu mithyācārī mṛṣāvādī piśunavākparuṣavāksaṃbhinnapralāpyabhidhyālurvyāpannacitto mithyādṛṣṭiḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyeta. evaṃ me'tra bhavati, evañca punarmamaitadarhatāṃ śrutamiti.
sādhu sādhu mahārāja! sādhu khalu ta etanmahārājaivaṃ bhavati, sādhu ca punastavaitadarhatāṃ śrutam. tatkiṃ manyase mahārāja, iha syādbrāhmaṇaḥ (pūrvavat) iha syādvaiśyaḥ (pūrvavat) iha syācchūdraḥ prāṇātipātyadattādāyī (pūrvavat) mithyādṛṣṭiḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyeta no vā? kathaṃ vā tavātra bhavatīti? śūdro'pi hi bhoḥ kātyāyana prāṇātipātyadattādāyī (pūrvavat) mithyādṛṣṭiḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyeta. evaṃ me'tra bhavati, evañca punarmamaitadarhatāṃ śrutamiti.
sādhu sādhu mahārāja! sādhu khalu ta etanmahārājaivaṃ bhavati, sādhu ca punastavaitadarhatāṃ śrutam. tatkiṃ manyase mahārāja, yadyevaṃ satīme catvāro varṇāḥ samasamā bhavanti no vā? kathaṃ vā tavātra bhavatīti? addhā khalu bhoḥ kātyāyanaivaṃ satīme catvāro varṇāḥ samasamā bhavanti. naiṣāmatra kiñcinnānākaraṇaṃ samanupaśyāmīti. anenāpi khalvetanmahārāja paryāyeṇa veditavyaṃ yathā ghoṣa evaiṣa loke — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo, hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti.
tatkiṃ manyase mahārāja, iha syātkṣatriyaḥ prāṇātipātātprativirato'dattādānātprativirataḥ kāmeṣu mithyācārātprativirato mṛṣāvādātprativirataḥ piśunāyā vācaḥ prativirataḥ paruṣāyā vācaḥ prativirataḥ saṃbhinnapralāpātprativirato'nabhidhyāluravyāpannacittaḥ samyagdṛṣṭiḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyeta no vā? kathaṃ vā tavātra bhavatīti? kṣatriyo'pi hi bhoḥ kātyāyana prāṇātipātātprativirato'dattādānātprativirataḥ kāmeṣu mithyācārātprativirato mṛṣāvādātprativirataḥ piśunāyā vācaḥ prativirataḥ paruṣāyā vācaḥ prativirataḥ saṃbhinnapralāpātprativirato'nabhidhyāluravyāpannacittaḥ samyagdṛṣṭiḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyeta. evaṃ me'tra bhavati, evañca punarmamaitadarhatāṃ śrutamiti.
sādhu sādhu mahārāja! sādhu khalu ta etanmahārājaivaṃ bhavati, sādhu ca punastavaitadarhatāṃ śrutam. tatkiṃ manyase mahārāja, iha syādbrāhmaṇa iha syādvaiśya iha syācchūdraḥ prāṇātipātātprativirato'dattādānātprativirataḥ (pūrvavat) samyagdṛṣṭiḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyeta no vā? kathaṃ vā tavātra bhavatīti? śūdro'pi hi bhoḥ kātyāyana prāṇātipātātprativirato'dattādānātprativirataḥ (pūrvavat) samyagdṛṣṭiḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyeta. evaṃ me'tra bhavati, evañca punarmamaitadarhatāṃ śrutamiti.
sādhu sādhu mahārāja! sādhu khalu ta etanmahārājaivaṃ bhavati, sādhu ca punastavaitadarhatāṃ śrutam. tatkiṃ manyase mahārāja, yadyevaṃ satīme catvāro varṇāḥ samasamā bhavanti no vā? kathaṃ vā tavātra bhavatīti? addhā khalu bhoḥ kātyāyanaivaṃ satīme catvāro varṇāḥ samasamā bhavanti. naiṣāmatra kiñcinnānākaraṇaṃ samanupaśyāmīti. anenāpi khalvetanmahārāja paryāyeṇa veditavyaṃ yathā ghoṣa evaiṣa loke — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo, hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti.
tatkiṃ manyase mahārāja, iha kṣatriyaḥ sandhiṃ vā chindyānnirlopaṃ vā haredaikāgārikaṃ vā kuryātparipanthe vā tiṣṭhetparadārānvā gacchet, taṃ cette puruṣā gṛhītvā darśayeyuḥ — ayaṃ te deva cauro'pakārīti vā āgaścārīti vā, asya yamicchasi taṃ daṇḍaṃ praṇayeti; kimenaṃ kuryā iti? ghātayema vā bhoḥ kātyāyana jyāpayema vā pravrājayema vā yathāpratyayaṃ vā kuryāma. tatkasya hetoḥ? yā hyasya bhoḥ kātyāyana pūrvaṃ kṣatriya iti samājñā sāsyāntarhitā, caura ityeva saṅkhyāṃ gacchatīti.
tatkiṃ manyase mahārāja, iha brāhmaṇa iha vaiśya iha śūdraḥ sandhiṃ vā chindyānnirlopaṃ vā haredaikāgārikaṃ vā kuryātparipanthe vā tiṣṭhetparadārānvā gacchet, taṃ cette puruṣā gṛhītvā darśayeyuḥ — ayaṃ te deva caura āgaścārī, asya yamicchasi taṃ daṇḍaṃ praṇayeti; kimenaṃ kuryā iti? ghātayema vā bhoḥ kātyāyana jyāpayema vā pravrājayema vā yathāpratyayaṃ vā kuryāma. tatkasya hetoḥ? yā hyasya bhoḥ kātyāyana pūrvaṃ śūdra iti samājñā sāsyāntarhitā, caura ityeva saṅkhyāṃ gacchatīti.
tatkiṃ manyase mahārāja, yadyevaṃ satīme catvāro varṇāḥ samasamā bhavanti no vā? kathaṃ vā tavātra bhavatīti? addhā khalu bhoḥ kātyāyanaivaṃ satīme catvāro varṇāḥ samasamā bhavanti. naiṣāmatra kiñcinnānākaraṇaṃ samanupaśyāmīti. anenāpi khalvetanmahārāja paryāyeṇa veditavyaṃ yathā ghoṣa evaiṣa loke — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo, hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti.
tatkiṃ manyase mahārāja, iha kṣatriyaḥ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagāryaṃ pravrajitaḥ syādvirataḥ prāṇātipātādvirato'dattādānādvirato mṛṣāvādādrātryuparata ekabhaktiko brahmacārī śīlavānkalyāṇadharmā, kimenaṃ kuryā iti? abhivādayema vā bhoḥ kātyāyana pratyuttiṣṭhema vāsanena vā nimantrayemābhinimantrayema vainaṃ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārairdhārmikīṃ vāsya rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidadhyāma. tatkasya hetoḥ? yā hyasya bhoḥ kātyāyana pūrvaṃ kṣatriya iti samājñā sāsyāntarhitā, śramaṇa ityeva saṅkhyāṃ gacchatīti.
tatkiṃ manyase mahārāja, iha brāhmaṇa iha vaiśya iha śūdraḥ keśaśmaśrvavatārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagāryaṃ pravrajitaḥ syādvirataḥ prāṇātipātādvirato'dattādānādvirato mṛṣāvādādrātryuparata ekabhaktiko brahmacārī śīlavānkalyāṇadharmā, kimenaṃ kuryā iti? abhivādayema vā bhoḥ kātyāyana pratyuttiṣṭhema vāsanena vā nimantrayemābhinimantrayema vainaṃ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārairdhārmikīṃ vāsya rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidadhyāma. tatkasya hetoḥ? yā hyasya bhoḥ kātyāyana pūrvaṃ śūdra iti samājñā sāsyāntarhitā, śramaṇa ityeva saṅkhyāṃ gacchatīti.
tatkiṃ manyase mahārāja, yadyevaṃ satīme catvāro varṇāḥ samasamā bhavanti no vā? kathaṃ vā tavātra bhavatīti? addhā khalu bhoḥ kātyāyanaivaṃ satīme catvāro varṇāḥ samasamā bhavanti. naiṣāmatra kiñcinnānākaraṇaṃ samanupaśyāmīti. anenāpi khalvetanmahārāja paryāyeṇa veditavyaṃ yathā ghoṣa evaiṣa loke — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo, hīno'nyo varṇaḥ; brāhmaṇa eva śuklo varṇaḥ, kṛṣṇo'nyo varṇaḥ; brāhmaṇā eva śudhyanti, nābrāhmaṇāḥ; brāhmaṇā eva brahmaṇaḥ putrā aurasā mukhato jātā brahmajā brahmanirmitā brahmadāyādā iti.
evamukte rājā mādhuro'vantiputra āyuṣmantaṃ mahākātyāyanametadavocat — abhikrāntaṃ bhoḥ kātyāyanābhikrāntaṃ bhoḥ kātyāyana! tadyathāpi bhoḥ kātyāyana niṣkubjitaṃ votkubjayetpraticchannaṃ vā vivṛṇuyānmūḍhasya vā mārgamācakṣītāndhakāre vā tailapradyotaṃ dhārayeccakṣuṣmanto rūpāṇi drakṣyantīti — evameva bhavatā kātyāyanenānekaparyāyeṇa dharmaḥ prakāśitaḥ. eṣo'haṃ bhavantaṃ kātyāyanaṃ śaraṇaṃ gacchāmi dharmañca bhikṣusaṅghañca. upāsakaṃ māṃ bhavānkātyāyano dhārayatvadyaprabhṛti prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti. mā khalu māṃ tvaṃ mahārāja śaraṇaṃ gamaḥ. tameva tvaṃ bhagavantaṃ śaraṇaṃ gaccha yamahaṃ śaraṇaṃ gata iti. kutra punarbhoḥ kātyāyanaitarhi sa bhagavānviharatyarhansamyaksambuddha iti? parinirvṛtaḥ khalu mahārājaitarhi sa bhagavānarhansamyaksambuddha iti. cedapi vayaṃ bhoḥ kātyāyana śṛṇuyāma taṃ bhagavantaṃ daśasu yojaneṣu, daśāpi vayaṃ yojanāni gacchema tasya bhagavato darśanāyārhataḥ samyaksambuddhasya. cedapi vayaṃ bhoḥ kātyāyana śṛṇuyāma taṃ bhagavantaṃ viṃśatau yojaneṣu, triṃśati yojaneṣu, catvāriṃśati yojaneṣu, pañcāśati yojaneṣu, pañcāśatamapi vayaṃ yojanāni gacchema tasya bhagavato darśanāyārhataḥ samyaksambuddhasya. yojanaśate cedapi vayaṃ bhoḥ kātyāyana śṛṇuyāma taṃ bhagavantaṃ, yojanaśatamapi vayaṃ gacchema tasya bhagavato darśanāyārhataḥ samyaksambuddhasya. yataśca bhoḥ kātyāyana parinirvṛtaḥ sa bhagavān, parinirvṛtamapi vayaṃ bhagavantaṃ śaraṇaṃ gacchāmo dharmañca bhikṣusaṅghañca. upāsakaṃ māṃ bhavānkātyāyano dhārayatvadyaprabhṛti prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti.
madhurasūtraṃ niṣṭhitaṃ caturtham..