Summary: The accomplished brāhmaṇa scholar Śaila examines the thirty-two bodily marks of the Buddha and extols him in magnificent verse as a universal monarch. The Buddha responds by proclaiming himself the supreme King of Dharma who turns the unexcelled Wheel of Truth (dharmacakra), inspiring Śaila and his three hundred pupils to ordain and swiftly achieve Arhatship.
मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे पञ्चमे ब्राह्मणवर्गे शैलसूत्रं द्वितीयम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवानङ्गोत्तरापेषु चारिकां चरन्महता भिक्षुसङ्घेन सार्धमर्धत्रयोदशैर्भिक्षुशतैर्येनापणो नामाङ्गोत्तरापानां निगमस्तदवासरत्। अश्रौषीत्खलु केणियो जटिलः — श्रमणः खलु भो गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात्प्रव्रजितोऽङ्गोत्तरापेषु चारिकां चरन्महता भिक्षुसङ्घेन सार्धमर्धत्रयोदशैर्भिक्षुशतैरापणमनुप्राप्तः। तं खलु पुनर्भवन्तं गौतममेवं कल्याणः कीर्तिशब्दोऽभ्युद्गतः — इति हि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति। स इमं लोकं सदेवकं समारकं सब्रह्मकं सश्रमणब्राह्मणीं प्रजां सदेवमनुष्यां स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयति। स धर्मं देशयत्यादिकल्याणं मध्यकल्याणं पर्यवसानकल्याणं सार्थं सव्यञ्जनं, केवलपरिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं प्रकाशयति। साधु खलु पुनस्तथारूपाणामर्हतां दर्शनं भवतीति।
अथ खलु केणियो जटिलो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट, सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णं खलु केणियं जटिलं भगवन्धर्म्यया कथया समदीदृशत्समादीदपत्समुदतीतिजत्सम्प्राजीहृषत्। अथ खलु केणियो जटिलो भगवता धर्म्यया कथया सन्दर्शितः समादापितः समुत्तेजितः सम्प्रहर्षितो भगवन्तमेतदवोचत् — अधिवासयतु मे भवान्गौतमः श्वस्तनाय भक्तं सार्धं भिक्षुसङ्घेनेति। एवमुक्ते भगवान्केणियं जटिलमेतदवोचत् — महान्खलु केणिय भिक्षुसङ्घोऽर्धत्रयोदशानि भिक्षुशतानि, त्वं च ब्राह्मणेष्वभिप्रसन्न इति। द्वितीयमपि खलु केणियो जटिलो भगवन्तमेतदवोचत् — किञ्चापि खलु भो गौतम महान्भिक्षुसङ्घोऽर्धत्रयोदशानि भिक्षुशतानि, अहं च ब्राह्मणेष्वभिप्रसन्नः, अधिवासयतु मे भवान्गौतमः श्वस्तनाय भक्तं सार्धं भिक्षुसङ्घेनेति। द्वितीयमपि खलु भगवान्केणियं जटिलमेतदवोचत् — महान्खलु केणिय भिक्षुसङ्घोऽर्धत्रयोदशानि भिक्षुशतानि, त्वं च ब्राह्मणेष्वभिप्रसन्न इति। तृतीयमपि खलु केणियो जटिलो भगवन्तमेतदवोचत् — किञ्चापि खलु भो गौतम महान्भिक्षुसङ्घोऽर्धत्रयोदशानि भिक्षुशतानि, अहं च ब्राह्मणेष्वभिप्रसन्नः, अधिवासयतु मे भवान्गौतमः श्वस्तनाय भक्तं सार्धं भिक्षुसङ्घेनेति। अध्यवावसद्भगवांस्तूष्णीम्भावेन। अथ खलु केणियो जटिलो भगवतोऽधिवासनं विदित्वाोत्थायासनाद्येन स्वक आश्रमस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य मित्रामात्याञ्ज्ञातिसालोहितानामन्त्रयत — शृण्वन्तु मे भवन्तो मित्रामात्या ज्ञातिसालोहिताः, श्रमणो मया गौतमो निमन्त्रितः श्वस्तनाय भक्ताय सार्धं भिक्षुसङ्घेन, येन मे कायवैयापृतिकं कुर्यातेति। एवं भोरिति खलु केणियस्य जटिलस्य मित्रामात्या ज्ञातिसालोहिताः केणियस्य जटिलस्य प्रतिश्रुत्यापि केचिदुद्धनान्यखानिषुः, अपि केचित्काष्ठान्यपीफलन्, अपि केचिद्भाजनान्यधाविषुः, अपि केचिदुदकमणिकं प्रत्यतिष्ठिपन्, अपि केचिदासनानि प्राजीज्ञपन्। केणियः पुनर्जटिलः स्वयमेव मण्डलमालं सज्जीचकार।
तेन खलु पुनः समयेन शैलो ब्राह्मण आपणे प्रतिवसति स्म त्रयाणां वेदानां पारगः सनिघण्टुकैटभानां साक्षरप्रभेदानामितिहासपञ्चमानां, पदको वैयाकरणो लोकायतमहापुरुषलक्षणेष्वनवयः, त्रीणि च माणवकशतानि मन्त्रान्वाचयति स्म। तेन खलु पुनः समयेन केणियो जटिलः शैले ब्राह्मणेऽभिप्रसन्नोऽभूत्। अथ खलु शैलो ब्राह्मणस्त्रीभिर्माणवकशतैः परिवृतो जङ्घाविहारमनुचङ्क्रम्यमाणोऽनुविचरन्येने केणियस्य जटिलस्याश्रमस्तेनोपसमक्रमीत्। अद्राक्षीत्खलु शैलो ब्राह्मणः केणियस्य जटिलस्याश्रमेऽपि कांश्चिदुद्धनानि खनतः, अपि कांश्चित्काष्ठानि फालयतः, अपि कांश्चिद्भाजनानि धावतः, अपि कांश्चिदुदकमणिकं प्रतिष्ठापयतः, अपि कांश्चिदासनानि प्रज्ञापयतः, केणियं पुनर्जटिलं स्वयमेव मण्डलमालं सज्जीकुर्वन्तम्। दृष्ट्वा केणियं जटिलमेतदवोचत् — किं नु भवतः केणियस्यावाहो वा भविष्यति विवाहो वा भविष्यति महायज्ञो वा प्रत्युपस्थितो राजा वा मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारो निमन्त्रितः श्वस्तनाय सार्धं बलकायेनेति? न मे भोः शैलावाहो भविष्यति नापि विवाहो भविष्यति नापि राजा मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारो निमन्त्रितः श्वस्तनाय सार्धं बलकायेन, अपि तु खलु मे महायज्ञः प्रत्युपस्थितः। अस्ति भोः श्रमणो गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात्प्रव्रजितोऽङ्गोत्तरापेषु चारिकां चरन्महता भिक्षुसङ्घेन सार्धमर्धत्रयोदशैर्भिक्षुशतैरापणमनुप्राप्तः। तं खलु पुनर्भवन्तं गौतममेवं कल्याणः कीर्तिशब्दोऽभ्युद्गतः — इति हि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति। स मया निमन्त्रितः श्वस्तनाय भक्ताय सार्धं भिक्षुसङ्घेनेति।
बुद्ध इति — भोः केणिय वदसि?
बुद्ध इति — भोः शैल वदामि।
बुद्ध इति — भोः केणिय वदसि?
बुद्ध इति — भोः शैल वदामीति।
अथ खलु शैलस्य ब्राह्मणस्यैतदभूत् — घोषोऽपि खल्वेष दुर्लभो लोके — यदिदं बुद्ध इति। आगतानि खलु पुनरस्माकं मन्त्रेषु द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणानि, यैः समन्वागतस्य महापुरुषस्य द्वे एव गती भवतोऽनन्ये। सचेदगारमध्यावसति, राजा भवति चक्रवर्ती धार्मिको धर्मराजश्चातुर्वन्तो विजेता जनपदस्थावर्यप्राप्तः सप्तरत्नसमन्वागतः। तस्येमानि सप्त रत्नानि भवन्ति, तद्यथा — चक्ररत्नं हस्तिरत्नमश्वरत्नं मणिरत्नं स्त्रीरत्नं गृहपतिरत्नं परिणायकरत्नमेव सप्तमम्। परःसहस्रं खलु पुनरस्य पुत्रा भवन्ति शूरा वीराङ्गरूपाः परसैन्यप्रमर्दनाः। स इमां पृथिवीं सागरपर्यन्तामदण्डेनाशस्त्रेण धर्मेणाभिविजित्याध्यावसति। सचेत्पुनरगारादनगारिकां प्रव्रजत्यर्हन्भवति सम्यक्सम्बुद्धो लोके विवृतच्छद इति।
कुत्र पुनर्भोः केणियैतर्हि स भवान्गौतमो विहरत्यर्हन्सम्यक्सम्बुद्ध इति? एवमुक्ते केणियो जटिलो दक्षिणं बाहुं प्रगृह्य शैलं ब्राह्मणमेतदवोचत् — येनैषा भोः शैल नीलवनराजीति। अथ खलु शैलो ब्राह्मणस्त्रीभिर्माणवकशतैः सार्धं येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। अथ खलु शैलो ब्राह्मणस्तान्माणवकानामन्त्रयत — अल्पशब्दा भवन्त आगच्छन्तु पदे पदं निक्षिपन्तः, दुरासदा हि ते भगवन्तः सिंहा इवैकचराः। यदा चाहं भोः श्रमणेन गौतमेन सार्धं मन्त्रयेयम्, मा मे भवन्तोऽन्तरन्तरा कथामवपीपतत। कथापर्यवसानं मे भवन्त आगमयन्त्विति। अथ खलु शैलो ब्राह्मणो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट, सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खलु शैलो ब्राह्मणो भगवतः काये द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणानि समान्वैषीत्।
अद्राक्षीत्खलु शैलो ब्राह्मणो भगवतः काये द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणानि येन भूयसा स्थापयित्वा द्वे। द्वयोर्महापुरुषलक्षणयोरकाङ्क्षीद्व्यचिकित्सन्नाध्यमुक्त न सम्प्रासदत् — कोशावहिते च वस्तिगुह्ये प्रभूतजिह्वतायां च। अथ खलु भगवत एतदभूत् — पश्यति खलु ममायं शैलो ब्राह्मणो द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणानि येन भूयसा स्थापयित्वा द्वे। द्वयोर्महापुरुषलक्षणयोः काङ्क्षति विचिकित्सति नाधिमुच्यते न सम्प्रसीदति — कोशावहिते च वस्तिगुह्ये प्रभूतजिह्वतायां चेति। अथ खलु भगवांस्तथारूपमृद्ध्यभिसंस्कारमभिसमस्कार्षीद्यथाद्राक्षीच्छैलो ब्राह्मणो भगवतः कोशावहितं वस्तिगुह्यम्। अथ खलु भगवान्जिह्वां निर्णाम्योभे अपि कर्णस्रोतसी अन्वमृक्षत्प्रत्यमृक्षत्, उभे अपि नासिकास्रोतसी अन्वमृक्षत्प्रत्यमृक्षत्, केवलमपि ललाटमण्डलं जिह्वयाचच्छदत्। अथ खलु शैलस्य ब्राह्मणस्यैतदभूत् — समन्वागतः खलु श्रमणो गतो द्वात्रिंशन्महापुरुषलक्षणैः परिपूर्णैर्नापरिपूर्णैः, न च खल्वेनं जानामि बुद्धो वा न वेति। श्रुतं खलु पुनर्मयैतद्ब्राह्मणानां वृद्धानां महल्लकानामाचार्यप्राचार्याणां भाषमाणानाम् — ये ते भवन्त्यर्हन्तः सम्यक्सम्बुद्धास्ते स्वके वर्णे भण्यमाने आत्मानं प्रादुष्कुर्वन्तीति। यन्नूनमहं श्रमणं गौतमं सम्मुखमनुरूपाभिर्गाथाभिरभिष्टुयामिति।
अथ खलु शैलो ब्राह्मणो भगवन्तं सम्मुखमनुरूपाभिर्गाथाभिरभ्यष्टौषीत् —
परिपूर्णकायः सुरुचिः सुजातश्चारुदर्शनः। सुवर्णवर्णोऽसि भगवन्सुशुक्लदंष्ट्रो वीर्यवान्॥
नरस्य हि सुजातस्य यानि स्युर्व्यञ्जनानि वै। तानि सर्वाणि ते काये महापुरुषलक्षणम्॥
प्रसन्ननेत्रः सुमुखो बृहन्नृजुः प्रतापवान्। मध्ये श्रमणसङ्घस्यादित्यवद्विरोचसे॥
कल्याणदर्शनो भिक्षुः काञ्चनसन्निभच्छविः। किं ते श्रमणभावेनैवमुत्तमवर्णिनः॥
राजा भवितुमर्हसि चक्रवर्ती रथर्षभः। चातुरन्तो विजेता च जम्बूषण्डस्य चेश्वरः॥
क्षत्रिया भोगिराजानोऽनुयुक्ता भवन्तु ते। राजाधिराजो मनुजेन्द्र राज्यं कारय गौतम॥
राजाहमस्मि शैलेति धर्मराजो ह्यनुत्तरः। धर्मेण वर्तये चक्रं चक्रमप्रतिवर्तनम्॥
सम्बुद्धः प्रतिजानीषे धर्मराजो ह्यनुत्तरः। धर्मेण वर्तये चक्रमिति भाषसे गौतम॥
को नु सेनापतिर्भवतः श्रावकः शास्तुरन्वयः। कस्ते तदनुवर्तयति धर्मचक्रं प्रवर्तितम्॥
मया प्रवर्तितं चक्रं — शैलेति भगवान् — धर्मचक्रमनुत्तरम्। शारिपुत्रोऽनुवर्तयत्यनुजातस्तथागतम्॥
अभिज्ञेयमभिज्ञातं भावितव्यं च भावितम्। प्रहातव्यं प्रहीणं मे तस्माद्बुद्धोऽस्मि ब्राह्मण॥
विनयस्व मयि काङ्क्षामधिमुच्यस्व ब्राह्मण। दुर्लभं दर्शनं भवति सम्बुद्धानामभीक्ष्णशः॥
येषां वै दुर्लभो लोके प्रादुर्भावोऽभीक्ष्णशः। सोऽहं ब्राह्मण सम्बुद्धः शल्यकर्ता ह्यनुत्तरः॥
ब्रह्मभूतस्तथातुल्यो मारसैन्यप्रमर्दनः। सर्वामित्रान्वशे कृत्वा मोदेऽहमकुतोभयः॥
इदं भवन्तो निबोधत यथा भाषते चक्षुष्मान्। शल्यकर्ता महावीरः सिंह इव नदति वने॥
ब्रह्मभूतमनातुल्यं मारसैन्यप्रमर्दनम्। को दृष्ट्वा न प्रसीदेद्वै अपि कृष्णाभिजातिकः॥
यो मामिच्छति सोऽन्वेतु यो वा नेच्छति गच्छतु। इहाहं प्रव्रजिष्यामि वरप्रज्ञस्य चान्तिके॥
एतच्चेद्रोचते भवते सम्यक्सम्बुद्धशासनम्। वयमपि प्रव्रजिष्यामो वरप्रज्ञस्य चान्तिके॥
ब्राह्मणास्त्रिशता इमे याचन्ते प्राञ्जलीकृताः। ब्रह्मचर्यं चरिष्यामो भगवंस्तव चान्तिके॥
स्वाख्यातं ब्रह्मचर्यं हि — शैलेति भगवान् — सान्दृष्टिकमकालिकम्। यत्रामोघा प्रव्रज्या स्यादप्रमत्तस्य शिक्षितुः इति॥
अलब्ध खलु शैलो ब्राह्मणः सपरिषत्को भगवतोऽन्तिके प्रव्रज्याम्, अलब्धोपसम्पदम्।
अथ खलु केणियो जटिलस्तस्या रात्र्या अत्ययेन स्वक आश्रमे प्रणीतं खादनीयं भोजनीयं सम्पाद्य भगवते कालमारोचयामास — कालो भो गौतम निष्ठितं भक्तमिति। अथ खलु भगवान्पूर्वाह्णसमये निवास्य पात्रचीवरमादाय येन केणियस्य जटिलस्याश्रमस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य प्रज्ञप्त आसने न्यषदत्सार्धं भिक्षुसङ्घेन। अथ खलु केणियो जटिलो बुद्धप्रमुखं भिक्षुसङ्घं प्रणीतेन खादनीयेन भोजनीयेन स्वहस्तात्समतीतृपत्सम्प्रावावरत्। अथ खलु केणियो जटिलो भगवन्तं भुक्तवन्तमवनीतपात्रपाणिमन्यतमन्नीचमासनं गृहीत्वैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णं खलु केणियं जटिलं भगवानेताभिर्गाथाभिरन्वमोदिष्ट —
अग्निहोत्रमुखा यज्ञाः सावित्री छन्दसो मुखम्। राजा मुखं मनुष्याणां नदीनां सागरो मुखम्॥
नक्षत्राणां मुखं चन्द्र आदित्यस्तपतां मुखम्। पुण्यमाकाङ्क्षमाणानां सङ्घो वै यजतां मुखम् इति॥
अथ खलु भगवान्केणियं जटिलमेताभिर्गाथाभिरनुमोद्योत्थायासनात्प्राक्रमीत्।
अथ खल्वायुष्मान्शैलः सपरिषत्क एको व्यपकृष्टोऽप्रमत्त आतपी प्रहितात्मा विहरन्नचिरादेव — यस्यार्थाय कुलपुत्राः सम्यगेवागारादनगारिकां प्रव्रजन्ति तदनुत्तरं — ब्रह्मचर्यपर्यवसानं दृष्ट एव धर्मे स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वोपसम्पद्य व्यहार्षीत्। क्षीणा जातिः, उषितं ब्रह्मचर्यं, कृतं करणीयं, नापरमित्थम्भावायेत्यभ्यज्ञासीत्। अन्यतमः खलु पुनरायुष्मान्शैलः सपरिषत्कोऽर्हतामभूत्। अथ खल्वायुष्मान्शैलः सपरिषत्को येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्यैकांसं चीवरं कृत्वा येन भगवांस्तेनाञ्जलिं प्रणम्य भगवन्तं गाथाभिरध्यभाषिष्ट —
यत्त्वां शरणमागम्य इतोऽष्टमी चक्षुष्मन्। सप्तरात्रेण भगवन्दान्ताः स्मस्तव शासने॥
त्वमेव बुद्धः शास्ता त्वं त्वं माराभिभूर्मुनिः। छित्त्वानुशयांस्त्वं हि तीर्णस्तारयसि प्रजाम्॥
उपधयस्तेऽतिक्रान्ता आस्रवास्ते प्रदारिताः। सिंह इवानुपादानः प्रहीणभयभैरवः॥
भिक्षवस्त्रिशता इमे तिष्ठन्ति प्राञ्जलीकृताः। पादौ वीर प्रसारय नागा वन्दन्तां शास्तारम् इति॥
शैलसूत्रं निष्ठितं द्वितीयम्।
—
madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe pañcame brāhmaṇavarge śailasūtraṃ dvitīyam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānaṅgottarāpeṣu cārikāṃ caranmahatā bhikṣusaṅghena sārdhamardhatrayodaśairbhikṣuśatairyenāpaṇo nāmāṅgottarāpānāṃ nigamastadavāsarat. aśrauṣītkhalu keṇiyo jaṭilaḥ — śramaṇaḥ khalu bho gautamaḥ śākyaputraḥ śākyakulātpravrajito'ṅgottarāpeṣu cārikāṃ caranmahatā bhikṣusaṅghena sārdhamardhatrayodaśairbhikṣuśatairāpaṇamanuprāptaḥ. taṃ khalu punarbhavantaṃ gautamamevaṃ kalyāṇaḥ kīrtiśabdo'bhyudgataḥ — iti hi sa bhagavānarhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti. sa imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ saśramaṇabrāhmaṇīṃ prajāṃ sadevamanuṣyāṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayati. sa dharmaṃ deśayatyādikalyāṇaṃ madhyakalyāṇaṃ paryavasānakalyāṇaṃ sārthaṃ savyañjanaṃ, kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ prakāśayati. sādhu khalu punastathārūpāṇāmarhatāṃ darśanaṃ bhavatīti.
atha khalu keṇiyo jaṭilo yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa, sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaṃ khalu keṇiyaṃ jaṭilaṃ bhagavandharmyayā kathayā samadīdṛśatsamādīdapatsamudatītijatsamprājīhṛṣat. atha khalu keṇiyo jaṭilo bhagavatā dharmyayā kathayā sandarśitaḥ samādāpitaḥ samuttejitaḥ sampraharṣito bhagavantametadavocat — adhivāsayatu me bhavāngautamaḥ śvastanāya bhaktaṃ sārdhaṃ bhikṣusaṅgheneti. evamukte bhagavānkeṇiyaṃ jaṭilametadavocat — mahānkhalu keṇiya bhikṣusaṅgho'rdhatrayodaśāni bhikṣuśatāni, tvaṃ ca brāhmaṇeṣvabhiprasanna iti. dvitīyamapi khalu keṇiyo jaṭilo bhagavantametadavocat — kiñcāpi khalu bho gautama mahānbhikṣusaṅgho'rdhatrayodaśāni bhikṣuśatāni, ahaṃ ca brāhmaṇeṣvabhiprasannaḥ, adhivāsayatu me bhavāngautamaḥ śvastanāya bhaktaṃ sārdhaṃ bhikṣusaṅgheneti. dvitīyamapi khalu bhagavānkeṇiyaṃ jaṭilametadavocat — mahānkhalu keṇiya bhikṣusaṅgho'rdhatrayodaśāni bhikṣuśatāni, tvaṃ ca brāhmaṇeṣvabhiprasanna iti. tṛtīyamapi khalu keṇiyo jaṭilo bhagavantametadavocat — kiñcāpi khalu bho gautama mahānbhikṣusaṅgho'rdhatrayodaśāni bhikṣuśatāni, ahaṃ ca brāhmaṇeṣvabhiprasannaḥ, adhivāsayatu me bhavāngautamaḥ śvastanāya bhaktaṃ sārdhaṃ bhikṣusaṅgheneti. adhyavāvasadbhagavāṃstūṣṇīmbhāvena. atha khalu keṇiyo jaṭilo bhagavato'dhivāsanaṃ viditvāotthāyāsanādyena svaka āśramastenopasamakramīt. upasaṅkramya mitrāmātyāñjñātisālohitānāmantrayata — śṛṇvantu me bhavanto mitrāmātyā jñātisālohitāḥ, śramaṇo mayā gautamo nimantritaḥ śvastanāya bhaktāya sārdhaṃ bhikṣusaṅghena, yena me kāyavaiyāpṛtikaṃ kuryāteti. evaṃ bhoriti khalu keṇiyasya jaṭilasya mitrāmātyā jñātisālohitāḥ keṇiyasya jaṭilasya pratiśrutyāpi keciduddhanānyakhāniṣuḥ, api kecitkāṣṭhānyapīphalan, api kecidbhājanānyadhāviṣuḥ, api kecidudakamaṇikaṃ pratyatiṣṭhipan, api kecidāsanāni prājījñapan. keṇiyaḥ punarjaṭilaḥ svayameva maṇḍalamālaṃ sajjīcakāra.
tena khalu punaḥ samayena śailo brāhmaṇa āpaṇe prativasati sma trayāṇāṃ vedānāṃ pāragaḥ sanighaṇṭukaiṭabhānāṃ sākṣaraprabhedānāmitihāsapañcamānāṃ, padako vaiyākaraṇo lokāyatamahāpuruṣalakṣaṇeṣvanavayaḥ, trīṇi ca māṇavakaśatāni mantrānvācayati sma. tena khalu punaḥ samayena keṇiyo jaṭilaḥ śaile brāhmaṇe'bhiprasanno'bhūt. atha khalu śailo brāhmaṇastrībhirmāṇavakaśataiḥ parivṛto jaṅghāvihāramanucaṅkramyamāṇo'nuvicaranyene keṇiyasya jaṭilasyāśramastenopasamakramīt. adrākṣītkhalu śailo brāhmaṇaḥ keṇiyasya jaṭilasyāśrame'pi kāṃściduddhanāni khanataḥ, api kāṃścitkāṣṭhāni phālayataḥ, api kāṃścidbhājanāni dhāvataḥ, api kāṃścidudakamaṇikaṃ pratiṣṭhāpayataḥ, api kāṃścidāsanāni prajñāpayataḥ, keṇiyaṃ punarjaṭilaṃ svayameva maṇḍalamālaṃ sajjīkurvantam. dṛṣṭvā keṇiyaṃ jaṭilametadavocat — kiṃ nu bhavataḥ keṇiyasyāvāho vā bhaviṣyati vivāho vā bhaviṣyati mahāyajño vā pratyupasthito rājā vā māgadhaḥ śreṇyo bimbisāro nimantritaḥ śvastanāya sārdhaṃ balakāyeneti? na me bhoḥ śailāvāho bhaviṣyati nāpi vivāho bhaviṣyati nāpi rājā māgadhaḥ śreṇyo bimbisāro nimantritaḥ śvastanāya sārdhaṃ balakāyena, api tu khalu me mahāyajñaḥ pratyupasthitaḥ. asti bhoḥ śramaṇo gautamaḥ śākyaputraḥ śākyakulātpravrajito'ṅgottarāpeṣu cārikāṃ caranmahatā bhikṣusaṅghena sārdhamardhatrayodaśairbhikṣuśatairāpaṇamanuprāptaḥ. taṃ khalu punarbhavantaṃ gautamamevaṃ kalyāṇaḥ kīrtiśabdo'bhyudgataḥ — iti hi sa bhagavānarhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti. sa mayā nimantritaḥ śvastanāya bhaktāya sārdhaṃ bhikṣusaṅgheneti.
buddha iti — bhoḥ keṇiya vadasi?
buddha iti — bhoḥ śaila vadāmi.
buddha iti — bhoḥ keṇiya vadasi?
buddha iti — bhoḥ śaila vadāmīti.
atha khalu śailasya brāhmaṇasyaitadabhūt — ghoṣo'pi khalveṣa durlabho loke — yadidaṃ buddha iti. āgatāni khalu punarasmākaṃ mantreṣu dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni, yaiḥ samanvāgatasya mahāpuruṣasya dve eva gatī bhavato'nanye. sacedagāramadhyāvasati, rājā bhavati cakravartī dhārmiko dharmarājaścāturvanto vijetā janapadasthāvaryaprāptaḥ saptaratnasamanvāgataḥ. tasyemāni sapta ratnāni bhavanti, tadyathā — cakraratnaṃ hastiratnamaśvaratnaṃ maṇiratnaṃ strīratnaṃ gṛhapatiratnaṃ pariṇāyakaratnameva saptamam. paraḥsahasraṃ khalu punarasya putrā bhavanti śūrā vīrāṅgarūpāḥ parasainyapramardanāḥ. sa imāṃ pṛthivīṃ sāgaraparyantāmadaṇḍenāśastreṇa dharmeṇābhivijityādhyāvasati. sacetpunaragārādanagārikāṃ pravrajatyarhanbhavati samyaksambuddho loke vivṛtacchada iti.
kutra punarbhoḥ keṇiyaitarhi sa bhavāngautamo viharatyarhansamyaksambuddha iti? evamukte keṇiyo jaṭilo dakṣiṇaṃ bāhuṃ pragṛhya śailaṃ brāhmaṇametadavocat — yenaiṣā bhoḥ śaila nīlavanarājīti. atha khalu śailo brāhmaṇastrībhirmāṇavakaśataiḥ sārdhaṃ yena bhagavāṃstenopasamakramīt. atha khalu śailo brāhmaṇastānmāṇavakānāmantrayata — alpaśabdā bhavanta āgacchantu pade padaṃ nikṣipantaḥ, durāsadā hi te bhagavantaḥ siṃhā ivaikacarāḥ. yadā cāhaṃ bhoḥ śramaṇena gautamena sārdhaṃ mantrayeyam, mā me bhavanto'ntarantarā kathāmavapīpatata. kathāparyavasānaṃ me bhavanta āgamayantviti. atha khalu śailo brāhmaṇo yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa, sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalu śailo brāhmaṇo bhagavataḥ kāye dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni samānvaiṣīt.
adrākṣītkhalu śailo brāhmaṇo bhagavataḥ kāye dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni yena bhūyasā sthāpayitvā dve. dvayormahāpuruṣalakṣaṇayorakāṅkṣīdvyacikitsannādhyamukta na samprāsadat — kośāvahite ca vastiguhye prabhūtajihvatāyāṃ ca. atha khalu bhagavata etadabhūt — paśyati khalu mamāyaṃ śailo brāhmaṇo dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni yena bhūyasā sthāpayitvā dve. dvayormahāpuruṣalakṣaṇayoḥ kāṅkṣati vicikitsati nādhimucyate na samprasīdati — kośāvahite ca vastiguhye prabhūtajihvatāyāṃ ceti. atha khalu bhagavāṃstathārūpamṛddhyabhisaṃskāramabhisamaskārṣīdyathādrākṣīcchailo brāhmaṇo bhagavataḥ kośāvahitaṃ vastiguhyam. atha khalu bhagavānjihvāṃ nirṇāmyobhe api karṇasrotasī anvamṛkṣatpratyamṛkṣat, ubhe api nāsikāsrotasī anvamṛkṣatpratyamṛkṣat, kevalamapi lalāṭamaṇḍalaṃ jihvayācacchadat. atha khalu śailasya brāhmaṇasyaitadabhūt — samanvāgataḥ khalu śramaṇo gato dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇaiḥ paripūrṇairnāparipūrṇaiḥ, na ca khalvenaṃ jānāmi buddho vā na veti. śrutaṃ khalu punarmayaitadbrāhmaṇānāṃ vṛddhānāṃ mahallakānāmācāryaprācāryāṇāṃ bhāṣamāṇānām — ye te bhavantyarhantaḥ samyaksambuddhāste svake varṇe bhaṇyamāne ātmānaṃ prāduṣkurvantīti. yannūnamahaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ sammukhamanurūpābhirgāthābhirabhiṣṭuyāmiti.
atha khalu śailo brāhmaṇo bhagavantaṃ sammukhamanurūpābhirgāthābhirabhyaṣṭauṣīt —
paripūrṇakāyaḥ suruciḥ sujātaścārudarśanaḥ. suvarṇavarṇo'si bhagavansuśukladaṃṣṭro vīryavān..
narasya hi sujātasya yāni syurvyañjanāni vai. tāni sarvāṇi te kāye mahāpuruṣalakṣaṇam..
prasannanetraḥ sumukho bṛhannṛjuḥ pratāpavān. madhye śramaṇasaṅghasyādityavadvirocase..
kalyāṇadarśano bhikṣuḥ kāñcanasannibhacchaviḥ. kiṃ te śramaṇabhāvenaivamuttamavarṇinaḥ..
rājā bhavitumarhasi cakravartī ratharṣabhaḥ. cāturanto vijetā ca jambūṣaṇḍasya ceśvaraḥ..
kṣatriyā bhogirājāno'nuyuktā bhavantu te. rājādhirājo manujendra rājyaṃ kāraya gautama..
rājāhamasmi śaileti dharmarājo hyanuttaraḥ. dharmeṇa vartaye cakraṃ cakramaprativartanam..
sambuddhaḥ pratijānīṣe dharmarājo hyanuttaraḥ. dharmeṇa vartaye cakramiti bhāṣase gautama..
ko nu senāpatirbhavataḥ śrāvakaḥ śāsturanvayaḥ. kaste tadanuvartayati dharmacakraṃ pravartitam..
mayā pravartitaṃ cakraṃ — śaileti bhagavān — dharmacakramanuttaram. śāriputro'nuvartayatyanujātastathāgatam..
abhijñeyamabhijñātaṃ bhāvitavyaṃ ca bhāvitam. prahātavyaṃ prahīṇaṃ me tasmādbuddho'smi brāhmaṇa..
vinayasva mayi kāṅkṣāmadhimucyasva brāhmaṇa. durlabhaṃ darśanaṃ bhavati sambuddhānāmabhīkṣṇaśaḥ..
yeṣāṃ vai durlabho loke prādurbhāvo'bhīkṣṇaśaḥ. so'haṃ brāhmaṇa sambuddhaḥ śalyakartā hyanuttaraḥ..
brahmabhūtastathātulyo mārasainyapramardanaḥ. sarvāmitrānvaśe kṛtvā mode'hamakutobhayaḥ..
idaṃ bhavanto nibodhata yathā bhāṣate cakṣuṣmān. śalyakartā mahāvīraḥ siṃha iva nadati vane..
brahmabhūtamanātulyaṃ mārasainyapramardanam. ko dṛṣṭvā na prasīdedvai api kṛṣṇābhijātikaḥ..
yo māmicchati so'nvetu yo vā necchati gacchatu. ihāhaṃ pravrajiṣyāmi varaprajñasya cāntike..
etaccedrocate bhavate samyaksambuddhaśāsanam. vayamapi pravrajiṣyāmo varaprajñasya cāntike..
brāhmaṇāstriśatā ime yācante prāñjalīkṛtāḥ. brahmacaryaṃ cariṣyāmo bhagavaṃstava cāntike..
svākhyātaṃ brahmacaryaṃ hi — śaileti bhagavān — sāndṛṣṭikamakālikam. yatrāmoghā pravrajyā syādapramattasya śikṣituḥ iti..
alabdha khalu śailo brāhmaṇaḥ sapariṣatko bhagavato'ntike pravrajyām, alabdhopasampadam.
atha khalu keṇiyo jaṭilastasyā rātryā atyayena svaka āśrame praṇītaṃ khādanīyaṃ bhojanīyaṃ sampādya bhagavate kālamārocayāmāsa — kālo bho gautama niṣṭhitaṃ bhaktamiti. atha khalu bhagavānpūrvāhṇasamaye nivāsya pātracīvaramādāya yena keṇiyasya jaṭilasyāśramastenopasamakramīt. upasaṅkramya prajñapta āsane nyaṣadatsārdhaṃ bhikṣusaṅghena. atha khalu keṇiyo jaṭilo buddhapramukhaṃ bhikṣusaṅghaṃ praṇītena khādanīyena bhojanīyena svahastātsamatītṛpatsamprāvāvarat. atha khalu keṇiyo jaṭilo bhagavantaṃ bhuktavantamavanītapātrapāṇimanyatamannīcamāsanaṃ gṛhītvaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaṃ khalu keṇiyaṃ jaṭilaṃ bhagavānetābhirgāthābhiranvamodiṣṭa —
agnihotramukhā yajñāḥ sāvitrī chandaso mukham. rājā mukhaṃ manuṣyāṇāṃ nadīnāṃ sāgaro mukham..
nakṣatrāṇāṃ mukhaṃ candra ādityastapatāṃ mukham. puṇyamākāṅkṣamāṇānāṃ saṅgho vai yajatāṃ mukham iti..
atha khalu bhagavānkeṇiyaṃ jaṭilametābhirgāthābhiranumodyotthāyāsanātprākramīt.
atha khalvāyuṣmānśailaḥ sapariṣatka eko vyapakṛṣṭo'pramatta ātapī prahitātmā viharannacirādeva — yasyārthāya kulaputrāḥ samyagevāgārādanagārikāṃ pravrajanti tadanuttaraṃ — brahmacaryaparyavasānaṃ dṛṣṭa eva dharme svayamabhijñāya sākṣātkṛtvopasampadya vyahārṣīt. kṣīṇā jātiḥ, uṣitaṃ brahmacaryaṃ, kṛtaṃ karaṇīyaṃ, nāparamitthambhāvāyetyabhyajñāsīt. anyatamaḥ khalu punarāyuṣmānśailaḥ sapariṣatko'rhatāmabhūt. atha khalvāyuṣmānśailaḥ sapariṣatko yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṅkramyaikāṃsaṃ cīvaraṃ kṛtvā yena bhagavāṃstenāñjaliṃ praṇamya bhagavantaṃ gāthābhiradhyabhāṣiṣṭa —
yattvāṃ śaraṇamāgamya ito'ṣṭamī cakṣuṣman. saptarātreṇa bhagavandāntāḥ smastava śāsane..
tvameva buddhaḥ śāstā tvaṃ tvaṃ mārābhibhūrmuniḥ. chittvānuśayāṃstvaṃ hi tīrṇastārayasi prajām..
upadhayaste'tikrāntā āsravāste pradāritāḥ. siṃha ivānupādānaḥ prahīṇabhayabhairavaḥ..
bhikṣavastriśatā ime tiṣṭhanti prāñjalīkṛtāḥ. pādau vīra prasāraya nāgā vandantāṃ śāstāram iti..
śailasūtraṃ niṣṭhitaṃ dvitīyam.