You are here: Home » buddhism » mn » mn93
← mn92 
 mn94 →

MN93 āśvalāyanasūtram

Summary: The youthful prodigy Aśvalāyana challenges the Buddha’s rejection of brāhmaṇa caste superiority, only to have his inherited dogmas dismantled through incisive social and natural arguments. The Buddha proves that biological inheritance, moral accountability (karma), and spiritual capacity are universal to all humanity, leading Aśvalāyana to take refuge in the Triratna.

मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे ब्राह्मणवर्गे आश्वलायनसूत्रं तृतीयम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। तेन खलु पुनः समयेन नानावैराज्यकानां ब्राह्मणानां पञ्चमात्राणि ब्राह्मणशतानि श्रावस्त्यां प्रत्यवात्सुः केनचिदेव करणीयेन। अथ खलु तेषां ब्राह्मणानामेतदभूत् — अयं खलु श्रमणो गौतमश्चातुर्वर्णीं शुद्धिं प्रज्ञापयति। को नु खलु प्रभवति श्रमणेन गौतमेन सार्धमस्मिन्वचने प्रतिमन्त्रयितुमिति? तेन खलु पुनः समयेनाश्वलायनो नाम माणवः श्रावस्त्यां प्रत्यवात्सीद्दहर उप्तशिराः षोडशवर्षोद्देशिको जात्या त्रयाणां वेदानां पारगः सनिघण्टुकैटभानां साक्षरप्रभेदानामितिहासपञ्चमानां पदको वैयाकरणो लोकायतमहापुरुषलक्षणेष्वनवयः। अथ खलु तेषां ब्राह्मणानामेतदभूत् — अयं खल्वाश्वलायनो माणवः श्रावस्त्यां प्रतिवसति दहर उप्तशिराः षोडशवर्षोद्देशिको जात्या त्रयाणां वेदानां पारगः (पूर्ववत्) अनवयः। स खलु प्रभवति श्रमणेन गौतमेन सार्धमस्मिन्वचने प्रतिमन्त्रयितुमिति।

अथ खलु ते ब्राह्मणा येनाश्वलायनो माणवस्तेनोपसमक्रमिषुः। उपसङ्क्रम्याश्वलायनं माणवमेतदवोचन् — अयं भो आश्वलायन श्रमणो गौतमश्चातुर्वर्णीं शुद्धिं प्रज्ञापयति। एतु भवानाश्वलायनः श्रमणेन गौतमेन सार्धमस्मिन्वचने प्रतिमन्त्रयतामिति।

एवमुक्त आश्वलायनो माणवस्तान्ब्राह्मणानेतदवोचत् — श्रमणः खलु भो गौतमो धर्मवादी, धर्मवादिनश्च पुनर्दुष्प्रतिमन्त्र्या भवन्ति। नाहं शक्नोमि श्रमणेन गौतमेन सार्धमस्मिन्वचने प्रतिमन्त्रयितुमिति। द्वितीयमपि खलु ते ब्राह्मणा आश्वलायनं माणवमेतदवोचन् — अयं भो आश्वलायन श्रमणो गौतमश्चातुर्वर्णीं शुद्धिं प्रज्ञापयति। एतु भवानाश्वलायनः श्रमणेन गौतमेन सार्धमस्मिन्वचने प्रतिमन्त्रयताम्। चरितं खलु पुनर्भवताश्वलायनेन पारिव्राजकमिति। द्वितीयमपि खल्वाश्वलायनो माणवस्तान्ब्राह्मणानेतदवोचत् — श्रमणः खलु भो गौतमो धर्मवादी, धर्मवादिनश्च पुनर्दुष्प्रतिमन्त्र्या भवन्ति। नाहं शक्नोमि श्रमणेन गौतमेन सार्धमस्मिन्वचने प्रतिमन्त्रयितुमिति। तृतीयमपि खलु ते ब्राह्मणा आश्वलायनं माणवमेतदवोचन् — अयं भो आश्वलायन श्रमणो गौतमश्चातुर्वर्णीं शुद्धिं प्रज्ञापयति। एतु भवानाश्वलायनः श्रमणेन गौतमेन सार्धमस्मिन्वचने प्रतिमन्त्रयताम्। चरितं खलु पुनर्भवताश्वलायनेन पारिव्राजकम्। मा भवानाश्वलायनोऽयुद्धपराजितं पराजेष्टेति।

एवमुक्त आश्वलायनो माणवस्तान्ब्राह्मणानेतदवोचत् — अद्धा खल्वहं भवन्तो न लभे — श्रमणः खलु भो गौतमो धर्मवादी, धर्मवादिनश्च पुनर्दुष्प्रतिमन्त्र्या भवन्ति। नाहं शक्नोमि श्रमणेन गौतमेन सार्धमस्मिन्वचने प्रतिमन्त्रयितुमिति। अपि चाहं भवतां वचनेन गमिष्यामीति।

अथ खल्वाश्वलायनो माणवो महता ब्राह्मणगणेन सार्धं येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खल्वाश्वलायनो माणवो भगवन्तमेतदवोचत् — ब्राह्मणा भो गौतमैवमाहुः — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः, ब्राह्मण एव शुक्लो वर्णः कृष्णोऽन्यो वर्णः, ब्राह्मणा एव शुध्यन्ति नाब्राह्मणाः, ब्राह्मणा एव ब्रह्मणः पुत्रा औरसा मुखतो जाता ब्रह्मजा ब्रह्मनिर्मिता ब्रह्मदायादा इति। इह भवान्गौतमः किमाहेति? दृश्यन्ते खलु पुनराश्वलायन ब्राह्मणानां ब्राह्मण्य ऋतुमत्योऽपि गर्भिण्योऽपि विजायमाना अपि पाययमाना अपि। ते च ब्राह्मणीयोनिजा एव सन्त एवमाहुः — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः, ब्राह्मण एव शुक्लो वर्णः कृष्णोऽन्यो वर्णः, ब्राह्मणा एव शुध्यन्ति नाब्राह्मणाः, ब्राह्मणा एव ब्रह्मणः पुत्रा औरसा मुखतो जाता ब्रह्मजा ब्रह्मनिर्मिता ब्रह्मदायादा इति। किञ्चापि भवान्गौतम एवमाह, अथ खल्वत्र ब्राह्मणा एवमेतन्मन्यन्ते — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति।

तत्किं मन्यस आश्वलायन, श्रुतं ते — यवनकम्बोजेष्वन्येषु च प्रत्यन्तेषु जनपदेषु द्वावेव वर्णौ — आर्यश्चैव दासश्च, आर्यो भूत्वा दासो भवति, दासो भूत्वार्यो भवतीति? एवं भोः, श्रुतं तन्मे — यवनकम्बोजेष्वन्येषु च प्रत्यन्तेषु जनपदेषु द्वावेव वर्णौ — आर्यश्चैव दासश्च, आर्यो भूत्वा दासो भवति, दासो भूत्वार्यो भवतीति। अत्राश्वलायन ब्राह्मणानां किं बलं क आश्वासो यदत्र ब्राह्मणा एवमाहुः — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति? किञ्चापि भवान्गौतम एवमाह, अथ खल्वत्र ब्राह्मणा एवमेतन्मन्यन्ते — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति।

तत्किं मन्यस आश्वलायन, क्षत्रिय एव नु खलु प्राणातिपात्यदत्तादायी कामेषु मिथ्याचारी मृषावादी पिशुनवाक्परुषवाक्सम्भिनप्रलाप्यभिध्यालुर्व्यापन्नचित्तो मिथ्यादृष्टिः कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्येत, नो ब्राह्मणः? वैश्य एव नु खलु (पूर्ववत्) शूद्र एव नु खलु प्राणातिपात्यदत्तादायी कामेषु मिथ्याचारी मृषावादी पिशुनवाक्परुषवाक्सम्भिनप्रलाप्यभिध्यालुर्व्यापन्नचित्तो मिथ्यादृष्टिः कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्येत, नो ब्राह्मण इति? नो हीदं भो गौतम। क्षत्रियोऽपि हि भो गौतम प्राणातिपात्यदत्तादायी कामेषु मिथ्याचारी मृषावादी पिशुनवाक्परुषवाक्सम्भिनप्रलाप्यभिध्यालुर्व्यापन्नचित्तो मिथ्यादृष्टिः कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्येत। ब्राह्मणोऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) वैश्योऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) शूद्रोऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) सर्वेऽपि हि भो गौतम चत्वारो वर्णाः प्राणातिपातिनोऽदत्तादायिनः कामेषु मिथ्याचारिणो मृषावादिनः पिशुनवाचः परुषवाचः सम्भिन्नप्रलापिनोऽभिध्यालवो व्यापन्नचित्ता मिथ्यादृष्टयः कायस्य भेदात्परं मरणादपायं दुर्गतिं विनिपातं निरयमुपपद्येरन्निति। अत्राश्वलायन ब्राह्मणानां किं बलं क आश्वासो यदत्र ब्राह्मणा एवमाहुः — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति? किञ्चापि भवान्गौतम एवमाह, अथ खल्वत्र ब्राह्मणा एवमेतन्मन्यन्ते — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति।

तत्किं मन्यस आश्वलायन, ब्राह्मण एव नु खलु प्राणातिपातात्प्रतिविरतोऽदत्तादानात्प्रतिविरतः कामेषु मिथ्याचारात्प्रतिविरतो मृषावादात्प्रतिविरतः पिशुनाया वाचः प्रतिविरतः परुषाया वाचः प्रतिविरतः सम्भिन्नप्रलापात्प्रतिविरतोऽनभिध्यालुरव्यापन्नचित्तः सम्यग्दृष्टिः कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्येत, नो क्षत्रियो नो वैश्यो नो शूद्र इति? नो हीदं भो गौतम। क्षत्रियोऽपि हि भो गौतम प्राणातिपातात्प्रतिविरतोऽदत्तादानात्प्रतिविरतः कामेषु मिथ्याचारात्प्रतिविरतो मृषावादात्प्रतिविरतः पिशुनाया वाचः प्रतिविरतः परुषाया वाचः प्रतिविरतः सम्भिन्नप्रलापात्प्रतिविरतोऽनभिध्यालुरव्यापन्नचित्तः सम्यग्दृष्टिः कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्येत। ब्राह्मणोऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) वैश्योऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) शूद्रोऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) सर्वेऽपि हि भो गौतम चत्वारो वर्णाः प्राणातिपातात्प्रतिविरता अदत्तादानात्प्रतिविरताः कामेषु मिथ्याचारात्प्रतिविरता मृषावादात्प्रतिविरताः पिशुनाया वाचः प्रतिविरताः परुषाया वाचः प्रतिविरताः सम्भिन्नप्रलापात्प्रतिविरता अनभिध्यालवोऽव्यापन्नचित्ताः सम्यग्दृष्टयः कायस्य भेदात्परं मरणात्सुगतिं स्वर्गं लोकमुपपद्येरन्निति। अत्राश्वलायन ब्राह्मणानां किं बलं क आश्वासो यदत्र ब्राह्मणा एवमाहुः — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति? किञ्चापि भवान्गौतम एवमाह, अथ खल्वत्र ब्राह्मणा एवमेतन्मन्यन्ते — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति।

तत्किं मन्यस आश्वलायन, ब्राह्मण एव नु खलु प्रभवत्यस्मिन्प्रदेशेऽवैरमव्याबाधं मैत्रचित्तं भावयितुं, नो क्षत्रियो नो वैश्यो नो शूद्र इति? नो हीदं भो गौतम। क्षत्रियोऽपि हि भो गौतम प्रभवत्यस्मिन्प्रदेशेऽवैरमव्याबाधं मैत्रचित्तं भावयितुम्, ब्राह्मणोऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) वैश्योऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) शूद्रोऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) सर्वेऽपि हि भो गौतम चत्वारो वर्णाः प्रभवन्त्यस्मिन्प्रदेशेऽवैरमव्याबाधं मैत्रचित्तं भावयितुमिति। अत्राश्वलायन ब्राह्मणानां किं बलं क आश्वासो यदत्र ब्राह्मणा एवमाहुः — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति? किञ्चापि भवान्गौतम एवमाह, अथ खल्वत्र ब्राह्मणा एवमेतन्मन्यन्ते — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति।

तत्किं मन्यस आश्वलायन, ब्राह्मण एव नु खलु प्रभवति स्वस्तिस्नानीमादाय नदीं गत्वा रजोजल्लं प्रवाहयितुं, नो क्षत्रियो नो वैश्यो नो शूद्र इति? नो हीदं भो गौतम। क्षत्रियोऽपि हि भो गौतम प्रभवति स्वस्तिस्नानीमादाय नदीं गत्वा रजोजल्लं प्रवाहयितुम्, ब्राह्मणोऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) वैश्योऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) शूद्रोऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) सर्वेऽपि हि भो गौतम चत्वारो वर्णाः प्रभवन्ति स्वस्तिस्नानीमादाय नदीं गत्वा रजोजल्लं प्रवाहयितुमिति। अत्राश्वलायन ब्राह्मणानां किं बलं क आश्वासो यदत्र ब्राह्मणा एवमाहुः — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति? किञ्चापि भवान्गौतम एवमाह, अथ खल्वत्र ब्राह्मणा एवमेतन्मन्यन्ते — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति।

तत्किं मन्यस आश्वलायन, इह राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो नानाजात्यानां पुरुषाणां पुरुषशतं सन्निपातयेत् — आयन्तु भवन्तो ये तत्र क्षत्रियकुलाद्ब्राह्मणकुलाद्राजन्यकुलादुत्पन्नाः, शाकस्य वा शालस्य वा सरलस्य वा चन्दनस्य वा पद्मकस्य वोत्तरारणिमादाय, अग्निमभिनिर्वर्तयन्तु तेजः प्रादुष्कुर्वन्तु। आयन्तु पुनर्भवन्तो ये तत्र चण्डालकुलान्नैषादकुलाद्वैणकुलाद्रथकारकुलात्पुल्कसकुलादुत्पन्नाः, श्वपानद्रोण्या वा सूकरद्रोण्या वा रजकद्रोण्या वैरण्डकाष्ठस्य वोत्तरारणिमादाय, अग्निमभिनिर्वर्तयन्तु तेजः प्रादुष्कुर्वन्त्विति।

तत्किं मन्यस आश्वलायन, य एवं नु खलु स क्षत्रियकुलाद्ब्राह्मणकुलाद्राजन्यकुलादुत्पन्नैः शाकस्य वा शालस्य वा सरलस्य वा चन्दनस्य वा पद्मकस्य वोत्तरारणिमादायाग्निरभिनिर्वर्तितस्तेजः प्रादुष्कृतं स एव नु खलु स्यादग्निरर्चिष्मांश्चैव वर्णवांश्च प्रभास्वरश्च, तेन च शक्यमग्निनाग्निकरणीयं कर्तुम्, यः पुनः स चण्डालकुलान्नैषादकुलाद्वैणकुलाद्रथकारकुलात्पुल्कसकुलादुत्पन्नैः श्वपानद्रोण्या वा सूकरद्रोण्या वा रजकद्रोण्या वैरण्डकाष्ठस्य वोत्तरारणिमादायाग्निरभिनिर्वर्तितस्तेजः प्रादुष्कृतं स स्यादग्निर्न चैवार्चिष्मान्न च वर्णवान्न च प्रभास्वरो न च तेन शक्यमग्निनाग्निकरणीयं कर्तुमिति? नो हीदं भो गौतम। योऽपि हि स भो गौतम क्षत्रियकुलाद्ब्राह्मणकुलाद्राजन्यकुलादुत्पन्नैः शाकस्य वा शालस्य वा सरलस्य वा चन्दनस्य वा पद्मकस्य वोत्तरारणिमादायाग्निरभिनिर्वर्तितस्तेजः प्रादुष्कृतं स स्यादग्निरर्चिष्मांश्चैव वर्णवांश्च प्रभास्वरश्च, तेन च शक्यमग्निनाग्निकरणीयं कर्तुम्। योऽपि स चण्डालकुलान्नैषादकुलाद्वैणकुलाद्रथकारकुलात्पुल्कसकुलादुत्पन्नैः श्वपानद्रोण्या वा सूकरद्रोण्या वा रजकद्रोण्या वैरण्डकाष्ठस्य वोत्तरारणिमादायाग्निरभिनिर्वर्तितस्तेजः प्रादुष्कृतं स स्यादग्निरर्चिष्मांश्चैव वर्णवांश्च प्रभास्वरश्च, तेन च शक्यमग्निनाग्निकरणीयं कर्तुम्। सर्वोऽपि हि भो गौतमाग्निरर्चिष्मांश्चैव वर्णवांश्च प्रभास्वरश्च, सर्वेणापि शक्यमग्निनाग्निकरणीयं कर्तुमिति। अत्राश्वलायन ब्राह्मणानां किं बलं क आश्वासो यदत्र ब्राह्मणा एवमाहुः — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः, ब्राह्मण एव शुक्लो वर्णः कृष्णोऽन्यो वर्णः, ब्राह्मणा एव शुध्यन्ति नाब्राह्मणाः, ब्राह्मणा एव ब्रह्मणः पुत्रा औरसा मुखतो जाता ब्रह्मजा ब्रह्मनिर्मिता ब्रह्मदायादा इति? किञ्चापि भवान्गौतम एवमाह, अथ खल्वत्र ब्राह्मणा एवमेतन्मन्यन्ते — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति।

तत्किं मन्यस आश्वलायन, इह क्षत्रियकुमारो ब्राह्मणकन्यया सार्धं संवासं कल्पयेत्, तयोः संवासमन्वित्य पुत्रो जायेत। यः स क्षत्रियकुमारेण ब्राह्मणकन्यायाः पुत्र उत्पन्नः, स्यात्स मातुरपि सदृशः पितुरपि सदृशः, क्षत्रिय इत्यपि वक्तव्यो ब्राह्मण इत्यपि वक्तव्य इति? यः स भो गौतम क्षत्रियकुमारेण ब्राह्मणकन्यायाः पुत्र उत्पन्नः, स्यात्स मातुरपि सदृशः पितुरपि सदृशः, क्षत्रिय इत्यपि वक्तव्यो ब्राह्मण इत्यपि वक्तव्य इति।

तत्किं मन्यस आश्वलायन, इह ब्राह्मणकुमारः क्षत्रियकन्यया सार्धं संवासं कल्पयेत्, तयोः संवासमन्वित्य पुत्रो जायेत। यः स ब्राह्मणकुमारेण क्षत्रियकन्यायाः पुत्र उत्पन्नः, स्यात्स मातुरपि सदृशः पितुरपि सदृशः, क्षत्रिय इत्यपि वक्तव्यो ब्राह्मण इत्यपि वक्तव्य इति? यः स भो गौतम ब्राह्मणकुमारेण क्षत्रियकन्यायाः पुत्र उत्पन्नः, स्यात्स मातुरपि सदृशः पितुरपि सदृशः, क्षत्रिय इत्यपि वक्तव्यो ब्राह्मण इत्यपि वक्तव्य इति।

तत्किं मन्यस आश्वलायन, इह वडवां गर्दभेन सम्प्रयोजयेयुः, तयोः सम्प्रयोगमन्वित्य किशोरो जायेत। यः स वडवाया गर्दभेन किशोर उत्पन्नः, स्यात्स मातुरपि सदृशः पितुरपि सदृशोऽश्व इत्यपि वक्तव्यो गर्दभ इत्यपि वक्तव्य इति? कुण्डो हि स भो गौतमाश्वतरो भवति। इदं ह्यस्य भो गौतम नानाकरणं पश्यामि, अमुत्र च पुनरेषां न किञ्चिन्नानाकरणं पश्यामीति।

तत्किं मन्यस आश्वलायन, इह स्यातां द्वौ माणवकौ भ्रातरौ सौदर्यावेकोऽध्यायक उपनीत एकोऽनध्यायकोऽनुपनीतः। कमत्र ब्राह्मणाः प्रथमं भोजयेयुः श्राद्धे वा स्थालीपाके वा यज्ञे वा प्राहुणे वेति? यः स भो गौतम माणवकोऽध्यायक उपनीतस्तमत्र ब्राह्मणाः प्रथमं भोजयेयुः श्राद्धे वा स्थालीपाके वा यज्ञे वा प्राहुणे वा। किं हि भो गौतमानध्यायक अनुपनीते दत्तं महाफलं भविष्यतीति?

तत्किं मन्यस आश्वलायन, इह स्यातां द्वौ माणवकौ भ्रातरौ सौदर्यावेकोऽध्यायक उपनीतो दुःशीलः पापधर्मा, एकोऽनध्यायकोऽनुपनीतः शीलवान्कल्याणधर्मा। कमत्र ब्राह्मणाः प्रथमं भोजयेयुः श्राद्धे वा स्थालीपाके वा यज्ञे वा प्राहुणे वेति? यः स भो गौतम माणवकोऽनध्यायकोऽनुपनीतः शीलवान्कल्याणधर्मा तमत्र ब्राह्मणाः प्रथमं भोजयेयुः श्राद्धे वा स्थालीपाके वा यज्ञे वा प्राहुणे वा। किं हि भो गौतम दुःशीले पापधर्मणि दत्तं महाफलं भविष्यतीति?

पूर्वं खलु त्वमाश्वलायन जातिमगमः। जातिं गत्वा मन्त्रानगमः। मन्त्रान्गत्वा तपोऽगमः। तपो गत्वा चातुर्वर्णीं शुद्धिं प्रत्यागतोऽसि, यामहं प्रज्ञापयामीति। एवमुक्त आश्वलायनो माणवस्तूष्णींभूतो मङ्कुभूतः स्रस्तस्कन्धोऽधोमुखः प्रध्यायन्नप्रतिभानो न्यषदत्।

अथ खलु भगवानाश्वलायनं माणवं तूष्णींभूतं मङ्कुभूतं स्रस्तस्कन्धमधोमुखं प्रध्यायन्तमप्रतिभानं विदित्वाश्वलायनं माणवमेतदवोचत् — भूतपूर्वमाश्वलायन सप्तानां ब्राह्मणर्षीणामरण्यायतने पर्णकुटीषु संवसतामेवंरूपं पापकं दृष्टिगतमुत्पन्नमभूत् — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति। अश्रौषीत्खल्वाश्वलायनासितो देवल ऋषिः — सप्तानां किल ब्राह्मणर्षीणामरण्यायतने पर्णकुटीषु संवसतामेवंरूपं पापकं दृष्टिगतमुत्पन्नम् — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णः (पूर्ववत्) ब्रह्मदायादा इति। अथ खल्वाश्वलायनासितो देवल ऋषिः केशश्मश्रु कल्पयित्वा मञ्जिष्ठावर्णानि दूष्याणि निवास्य पटल्यावुपानहावारुह्य जातरूपमयं दण्डं गृहीत्वा सप्तानां ब्राह्मणर्षीणां स्थण्डिले प्रादुरभूत्। अथ खल्वाश्वलायनासितो देवल ऋषिः सप्तानां ब्राह्मणर्षीणां स्थण्डिले चङ्क्रम्यमाण एवमाह — हन्त क्व नु खल्विमे भवन्तो ब्राह्मणर्षयो गताः, हन्त क्व नु खल्विमे भवन्तो ब्राह्मणर्षयो गता इति? अथ खल्वाश्वलायन सप्तानां ब्राह्मणर्षीणामेतदभूत् — को न्वयं ग्रामण्डलरूप इव सप्तानां ब्राह्मणर्षीणां स्थण्डिले चङ्क्रम्यमाण एवमाह — हन्त क्व नु खल्विमे भवन्तो ब्राह्मणर्षयो गताः, हन्त क्व नु खल्विमे भवन्तो ब्राह्मणर्षयो गता इति? हन्तैनमभिशपाम इति। अथ खल्वाश्वलायन सप्त ब्राह्मणर्षयोऽसितं देवलमृषिमभ्यशाप्सुः — भस्म वृषल भव, भस्म वृषल भवेति। यथा यथा खल्वाश्वलायन सप्त ब्राह्मणर्षयोऽसितं देवलमृषिमभ्यशाप्सुस्तथा तथासितो देवल ऋषिरभिरूपतरश्चैवाभूद्दर्शनीयतरश्च प्रासादिकतरश्च। अथ खल्वाश्वलायन सप्तानां ब्राह्मणर्षीणामेतदभूत् — मोघं बत नस्तपोऽफलं ब्रह्मचर्यम्। वयं हि पूर्वं यमभिशपामः — भस्म वृषल भव, भस्म वृषल भवेति, भस्मैव भवति सः। इमं पुनर्वयं यथा यथाभिशपामस्तथा तथाभिरूपतरश्चैव भवति दर्शनीयतरश्च प्रासादिकतरश्चेति। न भवतां मोघं तपो नाफलं ब्रह्मचर्यम्। अङ्ग भवन्तो यो मयि मनःप्रदोषस्तं प्रजहीतेति। यो भवति मनःप्रदोषस्तं प्रजहीमः। को नु भवान्भवतीति? श्रुतो नु भवतामसितो देवल ऋषिरिति? एवं भो इति। स खल्वहं भो भवामीति। अथ खल्वाश्वलायन सप्त ब्राह्मणर्षयोऽसितं देवलमृषिमभिवादयितुमुपाक्रमिषत।

अथ खल्वाश्वलायनासितो देवल ऋषिः सप्त ब्राह्मणर्षीनेतदवोचत् — श्रुतं म एतद्भोः, सप्तानां किल ब्राह्मणर्षीणामरण्यायतने पर्णकुटीषु संवसतामेवंरूपं पापकं दृष्टिगतमुत्पन्नम् — ब्राह्मण एव श्रेष्ठो वर्णो हीनोऽन्यो वर्णः, ब्राह्मण एव शुक्लो वर्णः कृष्णोऽन्यो वर्णः, ब्राह्मणा एव शुध्यन्ति नाब्राह्मणाः, ब्राह्मणा एव ब्रह्मणः पुत्रा औरसा मुखतो जाता ब्रह्मजा ब्रह्मनिर्मिता ब्रह्मदायादा इति। एवं भो इति।

जानन्ति पुनर्भवन्तो या जनिका माता ब्राह्मणमेवागमन्नाब्राह्मणमिति? नो हीदं भो इति।

जानन्ति पुनर्भवन्तो या जनिकामातुर्माता यावत्सप्तमान्मातृमातामहयुगाद्ब्राह्मणमेवागमन्नाब्राह्मणमिति? नो हीदं भो इति।

जानन्ति पुनर्भवन्तो यो जनकः पिता ब्राह्मणीमेवागमन्नाब्राह्मणीमिति? नो हीदं भो इति।

जानन्ति पुनर्भवन्तो यो जनकपितुः पिता यावत्सप्तमात्पितृपितामहयुगाद्ब्राह्मणीमेवागमन्नाब्राह्मणीमिति? नो हीदं भो इति।

जानन्ति पुनर्भवन्तो यथा गर्भस्यावक्रान्तिर्भवतीति? जानीमो वयं भो यथा गर्भस्यावक्रान्तिर्भवति। इह मातापितरौ च सन्निपतितौ भवतः, माता चर्तुमती भवति, गन्धर्वश्च प्रत्युपस्थितो भवति, एवं त्रयाणां सन्निपाताद्गर्भस्यावक्रान्तिर्भवतीति।

जानन्ति पुनर्भवन्तो नूनं स गन्धर्वः क्षत्रियो वा ब्राह्मणो वा वैश्यो वा शूद्रो वेति? न वयं भो जानीमो नूनं स गन्धर्वः क्षत्रियो वा ब्राह्मणो वा वैश्यो वा शूद्रो वेति। एवं सति भो जानीथ के यूयं भवथेति? एवं सति भो न वयं जानीमः के वयं भवाम इति। ते हि नामाश्वलायन सप्त ब्राह्मणर्षयोऽसितेन देवलेनर्षिणा स्वके जातिवादे समनुयुज्यमानाः समनुगृह्यमाणाः समनुभाष्यमाणा न सम्पादयिष्यन्ति, किं पुनस्त्वमेतर्हि मया स्वके जातिवादे समनुयुज्यमानः समनुगृह्यमाणः समनुभाष्यमाणः सम्पादयिष्यसि, येषां त्वं साचार्यको न पूर्णो दर्विग्राह इति।

एवमुक्त आश्वलायनो माणवो भगवन्तमेतदवोचत् — अभिक्रान्तं भो गौतम (पूर्ववत्) उपासकं मां भवान्गौतमो धारयत्वद्यप्रभृति प्राणोपेतं शरणं गतमिति।

आश्वलायनसूत्रं निष्ठितं तृतीयम्॥

—

madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe brāhmaṇavarge āśvalāyanasūtraṃ tṛtīyam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. tena khalu punaḥ samayena nānāvairājyakānāṃ brāhmaṇānāṃ pañcamātrāṇi brāhmaṇaśatāni śrāvastyāṃ pratyavātsuḥ kenacideva karaṇīyena. atha khalu teṣāṃ brāhmaṇānāmetadabhūt — ayaṃ khalu śramaṇo gautamaścāturvarṇīṃ śuddhiṃ prajñāpayati. ko nu khalu prabhavati śramaṇena gautamena sārdhamasminvacane pratimantrayitumiti? tena khalu punaḥ samayenāśvalāyano nāma māṇavaḥ śrāvastyāṃ pratyavātsīddahara uptaśirāḥ ṣoḍaśavarṣoddeśiko jātyā trayāṇāṃ vedānāṃ pāragaḥ sanighaṇṭukaiṭabhānāṃ sākṣaraprabhedānāmitihāsapañcamānāṃ padako vaiyākaraṇo lokāyatamahāpuruṣalakṣaṇeṣvanavayaḥ. atha khalu teṣāṃ brāhmaṇānāmetadabhūt — ayaṃ khalvāśvalāyano māṇavaḥ śrāvastyāṃ prativasati dahara uptaśirāḥ ṣoḍaśavarṣoddeśiko jātyā trayāṇāṃ vedānāṃ pāragaḥ (pūrvavat) anavayaḥ. sa khalu prabhavati śramaṇena gautamena sārdhamasminvacane pratimantrayitumiti.

atha khalu te brāhmaṇā yenāśvalāyano māṇavastenopasamakramiṣuḥ. upasaṅkramyāśvalāyanaṃ māṇavametadavocan — ayaṃ bho āśvalāyana śramaṇo gautamaścāturvarṇīṃ śuddhiṃ prajñāpayati. etu bhavānāśvalāyanaḥ śramaṇena gautamena sārdhamasminvacane pratimantrayatāmiti.

evamukta āśvalāyano māṇavastānbrāhmaṇānetadavocat — śramaṇaḥ khalu bho gautamo dharmavādī, dharmavādinaśca punarduṣpratimantryā bhavanti. nāhaṃ śaknomi śramaṇena gautamena sārdhamasminvacane pratimantrayitumiti. dvitīyamapi khalu te brāhmaṇā āśvalāyanaṃ māṇavametadavocan — ayaṃ bho āśvalāyana śramaṇo gautamaścāturvarṇīṃ śuddhiṃ prajñāpayati. etu bhavānāśvalāyanaḥ śramaṇena gautamena sārdhamasminvacane pratimantrayatām. caritaṃ khalu punarbhavatāśvalāyanena pārivrājakamiti. dvitīyamapi khalvāśvalāyano māṇavastānbrāhmaṇānetadavocat — śramaṇaḥ khalu bho gautamo dharmavādī, dharmavādinaśca punarduṣpratimantryā bhavanti. nāhaṃ śaknomi śramaṇena gautamena sārdhamasminvacane pratimantrayitumiti. tṛtīyamapi khalu te brāhmaṇā āśvalāyanaṃ māṇavametadavocan — ayaṃ bho āśvalāyana śramaṇo gautamaścāturvarṇīṃ śuddhiṃ prajñāpayati. etu bhavānāśvalāyanaḥ śramaṇena gautamena sārdhamasminvacane pratimantrayatām. caritaṃ khalu punarbhavatāśvalāyanena pārivrājakam. mā bhavānāśvalāyano'yuddhaparājitaṃ parājeṣṭeti.

evamukta āśvalāyano māṇavastānbrāhmaṇānetadavocat — addhā khalvahaṃ bhavanto na labhe — śramaṇaḥ khalu bho gautamo dharmavādī, dharmavādinaśca punarduṣpratimantryā bhavanti. nāhaṃ śaknomi śramaṇena gautamena sārdhamasminvacane pratimantrayitumiti. api cāhaṃ bhavatāṃ vacanena gamiṣyāmīti.

atha khalvāśvalāyano māṇavo mahatā brāhmaṇagaṇena sārdhaṃ yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalvāśvalāyano māṇavo bhagavantametadavocat — brāhmaṇā bho gautamaivamāhuḥ — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ, brāhmaṇa eva śuklo varṇaḥ kṛṣṇo'nyo varṇaḥ, brāhmaṇā eva śudhyanti nābrāhmaṇāḥ, brāhmaṇā eva brahmaṇaḥ putrā aurasā mukhato jātā brahmajā brahmanirmitā brahmadāyādā iti. iha bhavāngautamaḥ kimāheti? dṛśyante khalu punarāśvalāyana brāhmaṇānāṃ brāhmaṇya ṛtumatyo'pi garbhiṇyo'pi vijāyamānā api pāyayamānā api. te ca brāhmaṇīyonijā eva santa evamāhuḥ — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ, brāhmaṇa eva śuklo varṇaḥ kṛṣṇo'nyo varṇaḥ, brāhmaṇā eva śudhyanti nābrāhmaṇāḥ, brāhmaṇā eva brahmaṇaḥ putrā aurasā mukhato jātā brahmajā brahmanirmitā brahmadāyādā iti. kiñcāpi bhavāngautama evamāha, atha khalvatra brāhmaṇā evametanmanyante — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti.

tatkiṃ manyasa āśvalāyana, śrutaṃ te — yavanakambojeṣvanyeṣu ca pratyanteṣu janapadeṣu dvāveva varṇau — āryaścaiva dāsaśca, āryo bhūtvā dāso bhavati, dāso bhūtvāryo bhavatīti? evaṃ bhoḥ, śrutaṃ tanme — yavanakambojeṣvanyeṣu ca pratyanteṣu janapadeṣu dvāveva varṇau — āryaścaiva dāsaśca, āryo bhūtvā dāso bhavati, dāso bhūtvāryo bhavatīti. atrāśvalāyana brāhmaṇānāṃ kiṃ balaṃ ka āśvāso yadatra brāhmaṇā evamāhuḥ — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti? kiñcāpi bhavāngautama evamāha, atha khalvatra brāhmaṇā evametanmanyante — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti.

tatkiṃ manyasa āśvalāyana, kṣatriya eva nu khalu prāṇātipātyadattādāyī kāmeṣu mithyācārī mṛṣāvādī piśunavākparuṣavāksambhinapralāpyabhidhyālurvyāpannacitto mithyādṛṣṭiḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyeta, no brāhmaṇaḥ? vaiśya eva nu khalu (pūrvavat) śūdra eva nu khalu prāṇātipātyadattādāyī kāmeṣu mithyācārī mṛṣāvādī piśunavākparuṣavāksambhinapralāpyabhidhyālurvyāpannacitto mithyādṛṣṭiḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyeta, no brāhmaṇa iti? no hīdaṃ bho gautama. kṣatriyo'pi hi bho gautama prāṇātipātyadattādāyī kāmeṣu mithyācārī mṛṣāvādī piśunavākparuṣavāksambhinapralāpyabhidhyālurvyāpannacitto mithyādṛṣṭiḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyeta. brāhmaṇo'pi hi bho gautama (pūrvavat) vaiśyo'pi hi bho gautama (pūrvavat) śūdro'pi hi bho gautama (pūrvavat) sarve'pi hi bho gautama catvāro varṇāḥ prāṇātipātino'dattādāyinaḥ kāmeṣu mithyācāriṇo mṛṣāvādinaḥ piśunavācaḥ paruṣavācaḥ sambhinnapralāpino'bhidhyālavo vyāpannacittā mithyādṛṣṭayaḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇādapāyaṃ durgatiṃ vinipātaṃ nirayamupapadyeranniti. atrāśvalāyana brāhmaṇānāṃ kiṃ balaṃ ka āśvāso yadatra brāhmaṇā evamāhuḥ — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti? kiñcāpi bhavāngautama evamāha, atha khalvatra brāhmaṇā evametanmanyante — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti.

tatkiṃ manyasa āśvalāyana, brāhmaṇa eva nu khalu prāṇātipātātprativirato'dattādānātprativirataḥ kāmeṣu mithyācārātprativirato mṛṣāvādātprativirataḥ piśunāyā vācaḥ prativirataḥ paruṣāyā vācaḥ prativirataḥ sambhinnapralāpātprativirato'nabhidhyāluravyāpannacittaḥ samyagdṛṣṭiḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyeta, no kṣatriyo no vaiśyo no śūdra iti? no hīdaṃ bho gautama. kṣatriyo'pi hi bho gautama prāṇātipātātprativirato'dattādānātprativirataḥ kāmeṣu mithyācārātprativirato mṛṣāvādātprativirataḥ piśunāyā vācaḥ prativirataḥ paruṣāyā vācaḥ prativirataḥ sambhinnapralāpātprativirato'nabhidhyāluravyāpannacittaḥ samyagdṛṣṭiḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyeta. brāhmaṇo'pi hi bho gautama (pūrvavat) vaiśyo'pi hi bho gautama (pūrvavat) śūdro'pi hi bho gautama (pūrvavat) sarve'pi hi bho gautama catvāro varṇāḥ prāṇātipātātprativiratā adattādānātprativiratāḥ kāmeṣu mithyācārātprativiratā mṛṣāvādātprativiratāḥ piśunāyā vācaḥ prativiratāḥ paruṣāyā vācaḥ prativiratāḥ sambhinnapralāpātprativiratā anabhidhyālavo'vyāpannacittāḥ samyagdṛṣṭayaḥ kāyasya bhedātparaṃ maraṇātsugatiṃ svargaṃ lokamupapadyeranniti. atrāśvalāyana brāhmaṇānāṃ kiṃ balaṃ ka āśvāso yadatra brāhmaṇā evamāhuḥ — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti? kiñcāpi bhavāngautama evamāha, atha khalvatra brāhmaṇā evametanmanyante — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti.

tatkiṃ manyasa āśvalāyana, brāhmaṇa eva nu khalu prabhavatyasminpradeśe'vairamavyābādhaṃ maitracittaṃ bhāvayituṃ, no kṣatriyo no vaiśyo no śūdra iti? no hīdaṃ bho gautama. kṣatriyo'pi hi bho gautama prabhavatyasminpradeśe'vairamavyābādhaṃ maitracittaṃ bhāvayitum, brāhmaṇo'pi hi bho gautama (pūrvavat) vaiśyo'pi hi bho gautama (pūrvavat) śūdro'pi hi bho gautama (pūrvavat) sarve'pi hi bho gautama catvāro varṇāḥ prabhavantyasminpradeśe'vairamavyābādhaṃ maitracittaṃ bhāvayitumiti. atrāśvalāyana brāhmaṇānāṃ kiṃ balaṃ ka āśvāso yadatra brāhmaṇā evamāhuḥ — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti? kiñcāpi bhavāngautama evamāha, atha khalvatra brāhmaṇā evametanmanyante — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti.

tatkiṃ manyasa āśvalāyana, brāhmaṇa eva nu khalu prabhavati svastisnānīmādāya nadīṃ gatvā rajojallaṃ pravāhayituṃ, no kṣatriyo no vaiśyo no śūdra iti? no hīdaṃ bho gautama. kṣatriyo'pi hi bho gautama prabhavati svastisnānīmādāya nadīṃ gatvā rajojallaṃ pravāhayitum, brāhmaṇo'pi hi bho gautama (pūrvavat) vaiśyo'pi hi bho gautama (pūrvavat) śūdro'pi hi bho gautama (pūrvavat) sarve'pi hi bho gautama catvāro varṇāḥ prabhavanti svastisnānīmādāya nadīṃ gatvā rajojallaṃ pravāhayitumiti. atrāśvalāyana brāhmaṇānāṃ kiṃ balaṃ ka āśvāso yadatra brāhmaṇā evamāhuḥ — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti? kiñcāpi bhavāngautama evamāha, atha khalvatra brāhmaṇā evametanmanyante — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti.

tatkiṃ manyasa āśvalāyana, iha rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣikto nānājātyānāṃ puruṣāṇāṃ puruṣaśataṃ sannipātayet — āyantu bhavanto ye tatra kṣatriyakulādbrāhmaṇakulādrājanyakulādutpannāḥ, śākasya vā śālasya vā saralasya vā candanasya vā padmakasya vottarāraṇimādāya, agnimabhinirvartayantu tejaḥ prāduṣkurvantu. āyantu punarbhavanto ye tatra caṇḍālakulānnaiṣādakulādvaiṇakulādrathakārakulātpulkasakulādutpannāḥ, śvapānadroṇyā vā sūkaradroṇyā vā rajakadroṇyā vairaṇḍakāṣṭhasya vottarāraṇimādāya, agnimabhinirvartayantu tejaḥ prāduṣkurvantviti.

tatkiṃ manyasa āśvalāyana, ya evaṃ nu khalu sa kṣatriyakulādbrāhmaṇakulādrājanyakulādutpannaiḥ śākasya vā śālasya vā saralasya vā candanasya vā padmakasya vottarāraṇimādāyāgnirabhinirvartitastejaḥ prāduṣkṛtaṃ sa eva nu khalu syādagnirarciṣmāṃścaiva varṇavāṃśca prabhāsvaraśca, tena ca śakyamagnināgnikaraṇīyaṃ kartum, yaḥ punaḥ sa caṇḍālakulānnaiṣādakulādvaiṇakulādrathakārakulātpulkasakulādutpannaiḥ śvapānadroṇyā vā sūkaradroṇyā vā rajakadroṇyā vairaṇḍakāṣṭhasya vottarāraṇimādāyāgnirabhinirvartitastejaḥ prāduṣkṛtaṃ sa syādagnirna caivārciṣmānna ca varṇavānna ca prabhāsvaro na ca tena śakyamagnināgnikaraṇīyaṃ kartumiti? no hīdaṃ bho gautama. yo'pi hi sa bho gautama kṣatriyakulādbrāhmaṇakulādrājanyakulādutpannaiḥ śākasya vā śālasya vā saralasya vā candanasya vā padmakasya vottarāraṇimādāyāgnirabhinirvartitastejaḥ prāduṣkṛtaṃ sa syādagnirarciṣmāṃścaiva varṇavāṃśca prabhāsvaraśca, tena ca śakyamagnināgnikaraṇīyaṃ kartum. yo'pi sa caṇḍālakulānnaiṣādakulādvaiṇakulādrathakārakulātpulkasakulādutpannaiḥ śvapānadroṇyā vā sūkaradroṇyā vā rajakadroṇyā vairaṇḍakāṣṭhasya vottarāraṇimādāyāgnirabhinirvartitastejaḥ prāduṣkṛtaṃ sa syādagnirarciṣmāṃścaiva varṇavāṃśca prabhāsvaraśca, tena ca śakyamagnināgnikaraṇīyaṃ kartum. sarvo'pi hi bho gautamāgnirarciṣmāṃścaiva varṇavāṃśca prabhāsvaraśca, sarveṇāpi śakyamagnināgnikaraṇīyaṃ kartumiti. atrāśvalāyana brāhmaṇānāṃ kiṃ balaṃ ka āśvāso yadatra brāhmaṇā evamāhuḥ — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ, brāhmaṇa eva śuklo varṇaḥ kṛṣṇo'nyo varṇaḥ, brāhmaṇā eva śudhyanti nābrāhmaṇāḥ, brāhmaṇā eva brahmaṇaḥ putrā aurasā mukhato jātā brahmajā brahmanirmitā brahmadāyādā iti? kiñcāpi bhavāngautama evamāha, atha khalvatra brāhmaṇā evametanmanyante — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti.

tatkiṃ manyasa āśvalāyana, iha kṣatriyakumāro brāhmaṇakanyayā sārdhaṃ saṃvāsaṃ kalpayet, tayoḥ saṃvāsamanvitya putro jāyeta. yaḥ sa kṣatriyakumāreṇa brāhmaṇakanyāyāḥ putra utpannaḥ, syātsa māturapi sadṛśaḥ piturapi sadṛśaḥ, kṣatriya ityapi vaktavyo brāhmaṇa ityapi vaktavya iti? yaḥ sa bho gautama kṣatriyakumāreṇa brāhmaṇakanyāyāḥ putra utpannaḥ, syātsa māturapi sadṛśaḥ piturapi sadṛśaḥ, kṣatriya ityapi vaktavyo brāhmaṇa ityapi vaktavya iti.

tatkiṃ manyasa āśvalāyana, iha brāhmaṇakumāraḥ kṣatriyakanyayā sārdhaṃ saṃvāsaṃ kalpayet, tayoḥ saṃvāsamanvitya putro jāyeta. yaḥ sa brāhmaṇakumāreṇa kṣatriyakanyāyāḥ putra utpannaḥ, syātsa māturapi sadṛśaḥ piturapi sadṛśaḥ, kṣatriya ityapi vaktavyo brāhmaṇa ityapi vaktavya iti? yaḥ sa bho gautama brāhmaṇakumāreṇa kṣatriyakanyāyāḥ putra utpannaḥ, syātsa māturapi sadṛśaḥ piturapi sadṛśaḥ, kṣatriya ityapi vaktavyo brāhmaṇa ityapi vaktavya iti.

tatkiṃ manyasa āśvalāyana, iha vaḍavāṃ gardabhena samprayojayeyuḥ, tayoḥ samprayogamanvitya kiśoro jāyeta. yaḥ sa vaḍavāyā gardabhena kiśora utpannaḥ, syātsa māturapi sadṛśaḥ piturapi sadṛśo'śva ityapi vaktavyo gardabha ityapi vaktavya iti? kuṇḍo hi sa bho gautamāśvataro bhavati. idaṃ hyasya bho gautama nānākaraṇaṃ paśyāmi, amutra ca punareṣāṃ na kiñcinnānākaraṇaṃ paśyāmīti.

tatkiṃ manyasa āśvalāyana, iha syātāṃ dvau māṇavakau bhrātarau saudaryāveko'dhyāyaka upanīta eko'nadhyāyako'nupanītaḥ. kamatra brāhmaṇāḥ prathamaṃ bhojayeyuḥ śrāddhe vā sthālīpāke vā yajñe vā prāhuṇe veti? yaḥ sa bho gautama māṇavako'dhyāyaka upanītastamatra brāhmaṇāḥ prathamaṃ bhojayeyuḥ śrāddhe vā sthālīpāke vā yajñe vā prāhuṇe vā. kiṃ hi bho gautamānadhyāyaka anupanīte dattaṃ mahāphalaṃ bhaviṣyatīti?

tatkiṃ manyasa āśvalāyana, iha syātāṃ dvau māṇavakau bhrātarau saudaryāveko'dhyāyaka upanīto duḥśīlaḥ pāpadharmā, eko'nadhyāyako'nupanītaḥ śīlavānkalyāṇadharmā. kamatra brāhmaṇāḥ prathamaṃ bhojayeyuḥ śrāddhe vā sthālīpāke vā yajñe vā prāhuṇe veti? yaḥ sa bho gautama māṇavako'nadhyāyako'nupanītaḥ śīlavānkalyāṇadharmā tamatra brāhmaṇāḥ prathamaṃ bhojayeyuḥ śrāddhe vā sthālīpāke vā yajñe vā prāhuṇe vā. kiṃ hi bho gautama duḥśīle pāpadharmaṇi dattaṃ mahāphalaṃ bhaviṣyatīti?

pūrvaṃ khalu tvamāśvalāyana jātimagamaḥ. jātiṃ gatvā mantrānagamaḥ. mantrāngatvā tapo'gamaḥ. tapo gatvā cāturvarṇīṃ śuddhiṃ pratyāgato'si, yāmahaṃ prajñāpayāmīti. evamukta āśvalāyano māṇavastūṣṇīṃbhūto maṅkubhūtaḥ srastaskandho'dhomukhaḥ pradhyāyannapratibhāno nyaṣadat.

atha khalu bhagavānāśvalāyanaṃ māṇavaṃ tūṣṇīṃbhūtaṃ maṅkubhūtaṃ srastaskandhamadhomukhaṃ pradhyāyantamapratibhānaṃ viditvāśvalāyanaṃ māṇavametadavocat — bhūtapūrvamāśvalāyana saptānāṃ brāhmaṇarṣīṇāmaraṇyāyatane parṇakuṭīṣu saṃvasatāmevaṃrūpaṃ pāpakaṃ dṛṣṭigatamutpannamabhūt — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti. aśrauṣītkhalvāśvalāyanāsito devala ṛṣiḥ — saptānāṃ kila brāhmaṇarṣīṇāmaraṇyāyatane parṇakuṭīṣu saṃvasatāmevaṃrūpaṃ pāpakaṃ dṛṣṭigatamutpannam — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇaḥ (pūrvavat) brahmadāyādā iti. atha khalvāśvalāyanāsito devala ṛṣiḥ keśaśmaśru kalpayitvā mañjiṣṭhāvarṇāni dūṣyāṇi nivāsya paṭalyāvupānahāvāruhya jātarūpamayaṃ daṇḍaṃ gṛhītvā saptānāṃ brāhmaṇarṣīṇāṃ sthaṇḍile prādurabhūt. atha khalvāśvalāyanāsito devala ṛṣiḥ saptānāṃ brāhmaṇarṣīṇāṃ sthaṇḍile caṅkramyamāṇa evamāha — hanta kva nu khalvime bhavanto brāhmaṇarṣayo gatāḥ, hanta kva nu khalvime bhavanto brāhmaṇarṣayo gatā iti? atha khalvāśvalāyana saptānāṃ brāhmaṇarṣīṇāmetadabhūt — ko nvayaṃ grāmaṇḍalarūpa iva saptānāṃ brāhmaṇarṣīṇāṃ sthaṇḍile caṅkramyamāṇa evamāha — hanta kva nu khalvime bhavanto brāhmaṇarṣayo gatāḥ, hanta kva nu khalvime bhavanto brāhmaṇarṣayo gatā iti? hantainamabhiśapāma iti. atha khalvāśvalāyana sapta brāhmaṇarṣayo'sitaṃ devalamṛṣimabhyaśāpsuḥ — bhasma vṛṣala bhava, bhasma vṛṣala bhaveti. yathā yathā khalvāśvalāyana sapta brāhmaṇarṣayo'sitaṃ devalamṛṣimabhyaśāpsustathā tathāsito devala ṛṣirabhirūpataraścaivābhūddarśanīyataraśca prāsādikataraśca. atha khalvāśvalāyana saptānāṃ brāhmaṇarṣīṇāmetadabhūt — moghaṃ bata nastapo'phalaṃ brahmacaryam. vayaṃ hi pūrvaṃ yamabhiśapāmaḥ — bhasma vṛṣala bhava, bhasma vṛṣala bhaveti, bhasmaiva bhavati saḥ. imaṃ punarvayaṃ yathā yathābhiśapāmastathā tathābhirūpataraścaiva bhavati darśanīyataraśca prāsādikataraśceti. na bhavatāṃ moghaṃ tapo nāphalaṃ brahmacaryam. aṅga bhavanto yo mayi manaḥpradoṣastaṃ prajahīteti. yo bhavati manaḥpradoṣastaṃ prajahīmaḥ. ko nu bhavānbhavatīti? śruto nu bhavatāmasito devala ṛṣiriti? evaṃ bho iti. sa khalvahaṃ bho bhavāmīti. atha khalvāśvalāyana sapta brāhmaṇarṣayo'sitaṃ devalamṛṣimabhivādayitumupākramiṣata.

atha khalvāśvalāyanāsito devala ṛṣiḥ sapta brāhmaṇarṣīnetadavocat — śrutaṃ ma etadbhoḥ, saptānāṃ kila brāhmaṇarṣīṇāmaraṇyāyatane parṇakuṭīṣu saṃvasatāmevaṃrūpaṃ pāpakaṃ dṛṣṭigatamutpannam — brāhmaṇa eva śreṣṭho varṇo hīno'nyo varṇaḥ, brāhmaṇa eva śuklo varṇaḥ kṛṣṇo'nyo varṇaḥ, brāhmaṇā eva śudhyanti nābrāhmaṇāḥ, brāhmaṇā eva brahmaṇaḥ putrā aurasā mukhato jātā brahmajā brahmanirmitā brahmadāyādā iti. evaṃ bho iti.

jānanti punarbhavanto yā janikā mātā brāhmaṇamevāgamannābrāhmaṇamiti? no hīdaṃ bho iti.

jānanti punarbhavanto yā janikāmāturmātā yāvatsaptamānmātṛmātāmahayugādbrāhmaṇamevāgamannābrāhmaṇamiti? no hīdaṃ bho iti.

jānanti punarbhavanto yo janakaḥ pitā brāhmaṇīmevāgamannābrāhmaṇīmiti? no hīdaṃ bho iti.

jānanti punarbhavanto yo janakapituḥ pitā yāvatsaptamātpitṛpitāmahayugādbrāhmaṇīmevāgamannābrāhmaṇīmiti? no hīdaṃ bho iti.

jānanti punarbhavanto yathā garbhasyāvakrāntirbhavatīti? jānīmo vayaṃ bho yathā garbhasyāvakrāntirbhavati. iha mātāpitarau ca sannipatitau bhavataḥ, mātā cartumatī bhavati, gandharvaśca pratyupasthito bhavati, evaṃ trayāṇāṃ sannipātādgarbhasyāvakrāntirbhavatīti.

jānanti punarbhavanto nūnaṃ sa gandharvaḥ kṣatriyo vā brāhmaṇo vā vaiśyo vā śūdro veti? na vayaṃ bho jānīmo nūnaṃ sa gandharvaḥ kṣatriyo vā brāhmaṇo vā vaiśyo vā śūdro veti. evaṃ sati bho jānītha ke yūyaṃ bhavatheti? evaṃ sati bho na vayaṃ jānīmaḥ ke vayaṃ bhavāma iti. te hi nāmāśvalāyana sapta brāhmaṇarṣayo'sitena devalenarṣiṇā svake jātivāde samanuyujyamānāḥ samanugṛhyamāṇāḥ samanubhāṣyamāṇā na sampādayiṣyanti, kiṃ punastvametarhi mayā svake jātivāde samanuyujyamānaḥ samanugṛhyamāṇaḥ samanubhāṣyamāṇaḥ sampādayiṣyasi, yeṣāṃ tvaṃ sācāryako na pūrṇo darvigrāha iti.

evamukta āśvalāyano māṇavo bhagavantametadavocat — abhikrāntaṃ bho gautama (pūrvavat) upāsakaṃ māṃ bhavāngautamo dhārayatvadyaprabhṛti prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti.

āśvalāyanasūtraṃ niṣṭhitaṃ tṛtīyam..

← mn92 
mn 
 mn94 →
Search
buddhism/mn/mn93.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51