Summary: The Buddha refutes the brāhmaṇa Esukārī’s assertion that social castes possess divinely ordained hierarchies of servitude, demonstrating that genuine service should be determined exclusively by whether it fosters spiritual benefit. He establishes that nobility is defined by ethical conduct and wisdom rather than pedigree, affirming the accessibility of spiritual wealth (dharma-dhana) to every human being.
मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे ब्राह्मणवर्गे ऐषुकारिसूत्रं षष्ठम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्श्रावस्त्यां विहरति स्म जेतवनेऽनाथपिण्डदस्यारामे। अथ खल्वैषुकारिर्ब्राह्मणो येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्। उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। संमोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषदत्। एकान्ते निषण्णः खल्वैषुकारिर्ब्राह्मणो भगवन्तमेतदवोचत् — ब्राह्मणा भो गौतम चतस्रः परिचर्याः प्रज्ञपयन्ति — ब्राह्मणस्य परिचर्यां प्रज्ञपयन्ति, क्षत्रियस्य परिचर्यां प्रज्ञपयन्ति, वैश्यस्य परिचर्यां प्रज्ञपयन्ति, शूद्रस्य परिचर्यां प्रज्ञपयन्ति। तत्रेमां भो गौतम ब्राह्मणा ब्राह्मणस्य परिचर्यां प्रज्ञपयन्ति — ब्राह्मणो वा ब्राह्मणं परिचरेत्, क्षत्रियो वा ब्राह्मणं परिचरेद्वैश्यो वा ब्राह्मणं परिचरेच्छूद्रो वा ब्राह्मणं परिचरेदिति। इमां खलु भो गौतम ब्राह्मणा ब्राह्मणस्य परिचर्यां प्रज्ञपयन्ति। तत्रेमां भो गौतम ब्राह्मणाः क्षत्रियस्य परिचर्यां प्रज्ञपयन्ति — क्षत्रियो वा क्षत्रियं परिचरेद्वैश्यो वा क्षत्रियं परिचरेच्छूद्रो वा क्षत्रियं परिचरेदिति। इमां खलु भो गौतम ब्राह्मणाः क्षत्रियस्य परिचर्यां प्रज्ञपयन्ति। तत्रेमां भो गौतम ब्राह्मणा वैश्यस्य परिचर्यां प्रज्ञपयन्ति — वैश्यो वा वैश्यं परिचरेच्छूद्रो वा वैश्यं परिचरेदिति। इमां खलु भो गौतम ब्राह्मणा वैश्यस्य परिचर्यां प्रज्ञपयन्ति। तत्रेमां भो गौतम ब्राह्मणाः शूद्रस्य परिचर्यां प्रज्ञपयन्ति — शूद्र एव शूद्रं परिचरेत्, कः पुनरन्यः शूद्रं परिचरिष्यतीति? इमां खलु भो गौतम ब्राह्मणाः शूद्रस्य परिचर्यां प्रज्ञपयन्ति। ब्राह्मणा भो गौतम इमाश्चतस्रः परिचर्याः प्रज्ञपयन्ति। इह भवान्गौतमः किमाहेति?
किं पुनर्ब्राह्मण सर्वो लोको ब्राह्मणानामेतदभ्यनुजानाति — इमाश्चतस्रः परिचर्याः प्रज्ञपयन्त्विति? नो हीदं भो गौतम। तद्यथा ब्राह्मण पुरुषः स्याद्दरिद्रोऽस्वकोऽनाढ्यः। तस्याकामस्य बिलमवलगयेयुः — इदं तेऽम्भोः पुरुष मांसं खादितव्यं मूल्यं चानुप्रदातव्यमिति। एवमेव खलु ब्राह्मण ब्राह्मणा अप्रतिज्ञया तेषां श्रमणब्राह्मणानामथ च पुनरिमाश्चतस्रः परिचर्याः प्रज्ञपयन्ति। नाहं ब्राह्मण सर्वं परिचरितव्यमिति वदामि, नाहं ब्राह्मण सर्वं न परिचरितव्यमिति वदामि। यं हि ब्राह्मण परिचरतोऽस्य परिचर्याहेतोः पापीयः स्यान्न श्रेयो नाहं तं परिचरितव्यमिति वदामि; यं च खलु ब्राह्मण परिचरतोऽस्य परिचर्याहेतोः श्रेयः स्यान्न पापीयस्तमहं परिचरितव्यमिति वदामि। क्षत्रियं चेदपि ब्राह्मणैवं पृच्छेयुः — यं वा ते परिचरतः परिचर्याहेतोः पापीयः स्यान्न श्रेयो यं वा ते परिचरतः परिचर्याहेतोः श्रेयः स्यान्न पापीयः, कतरमत्र परिचरेरिति, क्षत्रियोऽपि हि ब्राह्मण सम्यग्व्याकुर्वन्नेवं व्याकुर्यात् — यं हि मे परिचरतः परिचर्याहेतोः पापीयः स्यान्न श्रेयो नाहं तं परिचरेयम्; यं च खलु मे परिचरतः परिचर्याहेतोः श्रेयः स्यान्न पापीयस्तमहं परिचरेयमिति। ब्राह्मणं चेदपि ब्राह्मण (पूर्ववत्) वैश्यं चेदपि ब्राह्मण (पूर्ववत्) शूद्रं चेदपि ब्राह्मणैवं पृच्छेयुः — यं वा ते परिचरतः परिचर्याहेतोः पापीयः स्यान्न श्रेयो यं वा ते परिचरतः परिचर्याहेतोः श्रेयः स्यान्न पापीयः, कतरमत्र परिचरेरिति, शूद्रोऽपि हि ब्राह्मण सम्यग्व्याकुर्वन्नेवं व्याकुर्यात् — यं हि मे परिचरतः परिचर्याहेतोः पापीयः स्यान्न श्रेयो नाहं तं परिचरेयम्; यं च खलु मे परिचरतः परिचर्याहेतोः श्रेयः स्यान्न पापीयस्तमहं परिचरेयमिति। नाहं ब्राह्मणोच्चकुलीनतया श्रेयान्स इति वदामि, न पुनरहं ब्राह्मणोच्चकुलीनतया पापीयान्स इति वदामि; नाहं ब्राह्मणोदारवर्णतया श्रेयान्स इति वदामि, न पुनरहं ब्राह्मणोदारवर्णतया पापीयान्स इति वदामि; नाहं ब्राह्मणोदारभोगतया श्रेयान्स इति वदामि, न पुनरहं ब्राह्मणोदारभोगतया पापीयान्स इति वदामि।
उच्चकुलीनोऽपि हि ब्राह्मण इह कश्चित्प्राणातिपाती भवत्यदत्तादायी भवति, कामेषु मिथ्याचारी भवति, मृषावादी भवति, पिशुनवाग्भवति, परुषवाग्भवति, सम्भिन्नप्रलापी भवत्यभिध्यालुर्भवति, व्यापनचित्तो भवति, मिथ्यादृष्टिर्भवति। तस्मान्नोच्चकुलीनतया श्रेयान्स इति वदामि। उच्चकुलीनोऽपि हि ब्राह्मण इह कश्चित्प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवत्यदत्तादानात्प्रतिविरतो भवति, कामेषु मिथ्याचारात्प्रतिविरतो भवति, मृषावादात्प्रतिविरतो भवति, पिशुनाया वाचः प्रतिविरतो भवति, परुषाया वाचः प्रतिविरतो भवति, सम्भिन्नप्रलापात्प्रतिविरतो भवत्यनभिध्यालुर्भवत्यव्यापन्नचित्तो भवति, सम्यग्दृष्टिर्भवति। तस्मान्नोच्चकुलीनतया पापीयान्स इति वदामि।
उदारवर्णोऽपि हि ब्राह्मण (पूर्ववत्) उदारभोगोऽपि हि ब्राह्मण इह कश्चित्प्राणातिपाती भवति (पूर्ववत्) मिथ्यादृष्टिर्भवति। तस्मान्नोदारभोगतया श्रेयान्स इति वदामि। उदारभोगोऽपि हि ब्राह्मण इह कश्चित्प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिर्भवति। तस्मान्नोदारभोगतया पापीयान्स इति वदामि। नाहं ब्राह्मण सर्वं परिचरितव्यमिति वदामि, न पुनरहं ब्राह्मण सर्वं न परिचरितव्यमिति वदामि। यं हि ब्राह्मण परिचरतोऽस्य परिचर्याहेतोः श्रद्धा वर्धते, शीलं वर्धते, श्रुतं वर्धते, त्यागो वर्धते, प्रज्ञा वर्धते, तमहं परिचरितव्यमिति वदामि। यं हि ब्राह्मण परिचरतोऽस्य परिचर्याहेतोर्न श्रद्धा वर्धते, न शीलं वर्धते, न श्रुतं वर्धते, न त्यागो वर्धते, न प्रज्ञा वर्धते, नाहं तं परिचरितव्यमिति वदामीति।
एवमुक्ते ऐषुकारिर्ब्राह्मणो भगवन्तमेतदवोचत् — ब्राह्मणा भो गौतम चत्वारि धनानि प्रज्ञपयन्ति — ब्राह्मणस्य स्वधनं प्रज्ञपयन्ति, क्षत्रियस्य स्वधनं प्रज्ञपयन्ति, वैश्यस्य स्वधनं प्रज्ञपयन्ति, शूद्रस्य स्वधनं प्रज्ञपयन्ति। तत्रेदं भो गौतम ब्राह्मणा ब्राह्मणस्य स्वधनं प्रज्ञपयन्ति भिक्षाचर्यम्; भिक्षाचर्यं च पुनर्ब्राह्मणः स्वधनमतिमन्यमानोऽकृत्यकारी भवति गोप इवादत्तमाददान इति। इदं खलु भो गौतम ब्राह्मणा ब्राह्मणस्य स्वधनं प्रज्ञपयन्ति। तत्रेदं भो गौतम ब्राह्मणाः क्षत्रियस्य स्वधनं प्रज्ञपयन्ति धनुष्कलापम्; धनुष्कलापं च पुनः क्षत्रियः स्वधनमतिमन्यमानोऽकृत्यकारी भवति गोप इवादत्तमाददान इति। इदं खलु भो गौतम ब्राह्मणाः क्षत्रियस्य स्वधनं प्रज्ञपयन्ति। तत्रेदं भो गौतम ब्राह्मणा वैश्यस्य स्वधनं प्रज्ञपयन्ति कृषिगोरक्ष्यम्; कृषिगोरक्ष्यं च पुनर्वैश्यः स्वधनमतिमन्यमानोऽकृत्यकारी भवति गोप इवादत्तमाददान इति। इदं खलु भो गौतम ब्राह्मणा वैश्यस्य स्वधनं प्रज्ञपयन्ति। तत्रेदं भो गौतम ब्राह्मणाः शूद्रस्य स्वधनं प्रज्ञपयन्त्यसित्रव्याभङ्गि; असित्रव्याभङ्गि च पुनः शूद्रः स्वधनमतिमन्यमानोऽकृत्यकारी भवति गोप इवादत्तमाददान इति। इदं खलु भो गौतम ब्राह्मणाः शूद्रस्य स्वधनं प्रज्ञपयन्ति। ब्राह्मणा भो गौतम इमानि चत्वारि धनानि प्रज्ञपयन्ति। इह भवान्गौतमः किमाहेति?
किं पुनर्ब्राह्मण सर्वो लोको ब्राह्मणानामेतदभ्यनुजानाति — इमानि चत्वारि धनानि प्रज्ञपयन्त्विति? नो हीदं भो गौतम। तद्यथा ब्राह्मण पुरुषः स्याद्दरिद्रोऽस्वकोऽनाढ्यः। तस्याकामस्य बिलमवलगयेयुः — इदं तेऽम्भोः पुरुष मांसं खादितव्यं मूल्यं चानुप्रदातव्यमिति। एवमेव खलु ब्राह्मण ब्राह्मणा अप्रतिज्ञया तेषां श्रमणब्राह्मणानामथ च पुनरिमानि चत्वारि धनानि प्रज्ञपयन्ति। आर्यं खल्वहं ब्राह्मण लोकोत्तरं धर्मं पुरुषस्य स्वधनं प्रज्ञपयामि। पौराणं खलु पुनरस्य मातापितृकं कुलवंशमनुस्मरतो यत्र यत्रैवात्मभावस्याभिनिर्वृत्तिर्भवति तेन तेनैव संख्यां गच्छति। क्षत्रियकुले चेदात्मभावस्याभिनिर्वृत्तिर्भवति क्षत्रिय इत्येव संख्यां गच्छति, ब्राह्मणकुले चेदात्मभावस्याभिनिर्वृत्तिर्भवति ब्राह्मण इत्येव संख्यां गच्छति, वैश्यकुले चेदात्मभावस्याभिनिर्वृत्तिर्भवति वैश्य इत्येव संख्यां गच्छति, शूद्रकुले चेदात्मभावस्याभिनिर्वृत्तिर्भवति शूद्र इत्येव संख्यां गच्छति। तद्यथा ब्राह्मण यं यमेव प्रत्ययं प्रतीत्याग्निर्ज्वलति तेन तेनैव संख्यां गच्छति। काष्ठं चेत्प्रतीत्याग्निर्ज्वलति काष्ठाग्निरित्येव संख्यां गच्छति, शकलिकां चेत्प्रतीत्याग्निर्ज्वलति शकलिकाग्निरित्येव संख्यां गच्छति, तृणं चेत्प्रतीत्याग्निर्ज्वलति तृणाग्निरित्येव संख्यां गच्छति, गोमयं चेत्प्रतीत्याग्निर्ज्वलति गोमयाग्निरित्येव संख्यां गच्छति। एवमेव खल्वहं ब्राह्मण आर्यं लोकोत्तरं धर्मं पुरुषस्य स्वधनं प्रज्ञपयामि। पौराणं खलु पुनरस्य मातापितृकं कुलवंशमनुस्मरतो यत्र यत्रैवात्मभावस्याभिनिर्वृत्तिर्भवति तेन तेनैव संख्यां गच्छति।
क्षत्रियकुले चेदात्मभावस्याभिनिर्वृत्तिर्भवति क्षत्रिय इत्येव संख्यां गच्छति, ब्राह्मणकुले चेदात्मभावस्याभिनिर्वृत्तिर्भवति ब्राह्मण इत्येव संख्यां गच्छति, वैश्यकुले चेदात्मभावस्याभिनिर्वृत्तिर्भवति वैश्य इत्येव संख्यां गच्छति, शूद्रकुले चेदात्मभावस्याभिनिर्वृत्तिर्भवति शूद्र इत्येव संख्यां गच्छति।
क्षत्रियकुलाच्चेदपि ब्राह्मणागारादनगारिकां प्रव्रजितो भवति, स च तथागतप्रवेदितं धर्मविनयमागम्य प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवत्यदत्तादानात्प्रतिविरतो भवत्यब्रह्मचर्यात्प्रतिविरतो भवति, मृषावादात्प्रतिविरतो भवति, पिशुनाया वाचः प्रतिविरतो भवति, परुषाया वाचः प्रतिविरतो भवति, सम्भिन्नप्रलापात्प्रतिविरतो भवत्यनभिध्यालुर्भवत्यव्यापन्नचित्तो भवति, सम्यग्दृष्टिर्भवत्याराधको भवति न्यायस्य धर्मस्य कुशलस्य।
ब्राह्मणकुलाच्चेदपि ब्राह्मणगारादनगारिकां प्रव्रजितो भवति, स च तथागतप्रवेदितं धर्मविनयमागम्य प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिर्भवत्याराधको भवति न्यायस्य धर्मस्य कुशलस्य।
वैश्यकुलाच्चेदपि ब्राह्मणागारादनगारिकां प्रव्रजितो भवति, स च तथागतप्रवेदितं धर्मविनयमागम्य प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिर्भवत्याराधको भवति न्यायस्य धर्मस्य कुशलस्य।
शूद्रकुलाच्चेदपि ब्राह्मणागारादनगारिकां प्रव्रजितो भवति, स च तथागतप्रवेदितं धर्मविनयमागम्य प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिर्भवत्याराधको भवति न्यायस्य धर्मस्य कुशलस्य।
तत्किं मन्यसे ब्राह्मण ब्राह्मण एव नु खलु प्रभवत्यस्मिन्प्रदेशेऽवैरमव्याबाधं मैत्रचित्तं भावयितुं नो क्षत्रियो नो वैश्यो नो शूद्र इति? नो हीदं भो गौतम। क्षत्रियोऽपि हि भो गौतम प्रभवत्यस्मिन्प्रदेशेऽवैरमव्याबाधं मैत्रचित्तं भावयितुम्, ब्राह्मणोऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) वैश्योऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) शूद्रोऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) सर्वेऽपि हि भो गौतम चत्वारो वर्णाः प्रभवन्त्यस्मिन्प्रदेशेऽवैरमव्याबाधं मैत्रचित्तं भावयितुमिति। एवमेव खलु ब्राह्मण क्षत्रियकुलाच्चेदप्यगारादनगारिकां प्रव्रजितो भवति, स च तथागतप्रवेदितं धर्मविनयमागम्य प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिर्भवत्याराधको भवति न्यायस्य धर्मस्य कुशलस्य।
ब्राह्मणकुलाच्चेदपि ब्राह्मण (पूर्ववत्) वैश्यकुलाच्चेदपि ब्राह्मण (पूर्ववत्) शूद्रकुलाच्चेदपि ब्राह्मणागारादनगारिकां प्रव्रजितो भवति, स च तथागतप्रवेदितं धर्मविनयमागम्य प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिर्भवत्याराधको भवति न्यायस्य धर्मस्य कुशलस्य।
तत्किं मन्यसे ब्राह्मण ब्राह्मण एव नु खलु प्रभवति सौत्रीस्नानीयमादाय नदीं गत्वा रजोमलं प्रवाहयितुं नो क्षत्रियो नो वैश्यो नो शूद्र इति? नो हीदं भो गौतम। क्षत्रियोऽपि हि भो गौतम प्रभवति सौत्रीस्नानीयमादाय नदीं गत्वा रजोमलं प्रवाहयितुम्, ब्राह्मणोऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) वैश्योऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) शूद्रोऽपि हि भो गौतम (पूर्ववत्) सर्वेऽपि हि भो गौतम चत्वारो वर्णाः प्रभवन्ति सौत्रीस्नानीयमादाय नदीं गत्वा रजोमलं प्रवाहयितुमिति। एवमेव खलु ब्राह्मण क्षत्रियकुलाच्चेदप्यगारादनगारिकां प्रव्रजितो भवति, स च तथागतप्रवेदितं धर्मविनयमागम्य प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिर्भवत्याराधको भवति न्यायस्य धर्मस्य कुशलस्य।
ब्राह्मणकुलाच्चेदपि ब्राह्मण (पूर्ववत्) वैश्यकुलाच्चेदपि ब्राह्मण (पूर्ववत्) शूद्रकुलाच्चेदपि ब्राह्मणागारादनगारिकां प्रव्रजितो भवति, स च तथागतप्रवेदितं धर्मविनयमागम्य प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिर्भवत्याराधको भवति न्यायस्य धर्मस्य कुशलस्य।
तत्किं मन्यसे ब्राह्मण इह राजा क्षत्रियो मूर्धाभिषिक्तो नानाजात्यानां पुरुषाणां पुरुषशतं सन्निपातयेत् — आयान्तु भवन्तो ये तत्र क्षत्रियकुलाद्ब्राह्मणकुलाराजन्यकुलादुत्पन्नाः शाकस्य वा शालस्य वा सरलस्य वा चन्दनस्य वा पद्मकस्य वोत्तरारणिमादायाग्निमभिनिर्वर्तयन्तु तेजः प्रादुष्कुर्वन्तु; आयान्तु पुनर्भवन्तो ये तत्र चण्डालकुलानैषादकुलाद्वेणकुलारथकारकुलात्पुक्कसकुलादुत्पन्नाः श्वपानद्रोण्या वा सूकरद्रोण्या वा रजकद्रोण्या वैरण्डकाष्ठस्य वोत्तरारणिमादायाग्निमभिनिर्वर्तयन्तु तेजः प्रादुष्कुर्वन्त्विति?
तत्किं मन्यसे ब्राह्मण य एव नु खलु स क्षत्रियकुलाद्ब्राह्मणकुलाराजन्यकुलादुत्पन्नैः शाकस्य वा शालस्य वा सरलस्य वा चन्दनस्य वा पद्मकस्य वोत्तरारणिमादायाग्निरभिनिर्वर्तितस्तेजः प्रादुष्कृतं स एव नु खलु स्यादग्निरर्चिष्मांश्चैव वर्णवांश्च प्रभास्वरश्च तेन च शक्यमग्निनाग्निकरणीयं कर्तुम्; यः पुनः स चण्डालकुलानैषादकुलाद्वेणकुलारथकारकुलात्पुक्कसकुलादुत्पन्नैः श्वपानद्रोण्या वा सूकरद्रोण्या वा रजकद्रोण्या वैरण्डकाष्ठस्य वोत्तरारणिमादायाग्निरभिनिर्वर्तितस्तेजः प्रादुष्कृतं स स्यादग्निर्न चैवार्चिष्मान्न च वर्णवान्न च प्रभास्वरो न च तेन शक्यमग्निनाग्निकरणीयं कर्तुमिति? नो हीदं भो गौतम। योऽपि हि स भो गौतम क्षत्रियकुलाद्ब्राह्मणकुलाराजन्यकुलादुत्पन्नैः शाकस्य वा शालस्य वा सरलस्य वा चन्दनस्य वा पद्मकस्य वोत्तरारणिमादायाग्निरभिनिर्वर्तितस्तेजः प्रादुष्कृतं स स्यादग्निरर्चिष्मांश्चैव वर्णवांश्च प्रभास्वरश्च तेन च शक्यमग्निनाग्निकरणीयं कर्तुम्; योऽपि स चण्डालकुलानैषादकुलाद्वेणकुलारथकारकुलात्पुक्कसकुलादुत्पन्नैः श्वपानद्रोण्या वा सूकरद्रोण्या वा रजकद्रोण्या वैरण्डकाष्ठस्य वोत्तरारणिमादायाग्निरभिनिर्वर्तितस्तेजः प्रादुष्कृतं स स्यादग्निरर्चिष्मांश्चैव वर्णवांश्च प्रभास्वरश्च तेन च शक्यमग्निनाग्निकरणीयं कर्तुम्। सर्वोऽपि हि भो गौतमाग्निरर्चिष्मांश्चैव वर्णवांश्च प्रभास्वरश्च सर्वेणापि शक्यमग्निनाग्निकरणीयं कर्तुमिति।
एवमेव खलु ब्राह्मण क्षत्रियकुलाच्चेदप्यगारादनगारिकां प्रव्रजितो भवति, स च तथागतप्रवेदितं धर्मविनयमागम्य प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवति (पूर्ववत्) सम्यग्दृष्टिर्भवत्याराधको भवति न्यायस्य धर्मस्य कुशलस्य। ब्राह्मणकुलाच्चेदपि ब्राह्मण (पूर्ववत्) वैश्यकुलाच्चेदपि ब्राह्मण (पूर्ववत्) शूद्रकुलाच्चेदपि ब्राह्मणागारादनगारिकां प्रव्रजितो भवति, स च तथागतप्रवेदितं धर्मविनयमागम्य प्राणातिपातात्प्रतिविरतो भवत्यदत्तादानात्प्रतिविरतो भवत्यब्रह्मचर्यात्प्रतिविरतो भवति, मृषावादात्प्रतिविरतो भवति, पिशुनाया वाचः प्रतिविरतो भवति, परुषाया वाचः प्रतिविरतो भवति, सम्भिन्नप्रलापात्प्रतिविरतो भवत्यनभिध्यालुर्भवत्यव्यापन्नचित्तो भवति, सम्यग्दृष्टिर्भवत्याराधको भवति न्यायस्य धर्मस्य कुशलस्येति।
एवमुक्ते ऐषुकारिर्ब्राह्मणो भगवन्तमेतदवोचत् — अभिक्रान्तं भो गौतम, अभिक्रान्तं भो गौतम (पूर्ववत्) उपासकं मां भवान्गौतमो धारयत्वद्यप्रभृति प्राणोपेतं शरणं गतमिति।
ऐषुकारिसूत्रं निष्ठितं षष्ठम्।
—
madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe brāhmaṇavarge aiṣukārisūtraṃ ṣaṣṭham
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñśrāvastyāṃ viharati sma jetavane'nāthapiṇḍadasyārāme. atha khalvaiṣukārirbrāhmaṇo yena bhagavāṃstenopasamakramīt. upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. saṃmodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣadat. ekānte niṣaṇṇaḥ khalvaiṣukārirbrāhmaṇo bhagavantametadavocat — brāhmaṇā bho gautama catasraḥ paricaryāḥ prajñapayanti — brāhmaṇasya paricaryāṃ prajñapayanti, kṣatriyasya paricaryāṃ prajñapayanti, vaiśyasya paricaryāṃ prajñapayanti, śūdrasya paricaryāṃ prajñapayanti. tatremāṃ bho gautama brāhmaṇā brāhmaṇasya paricaryāṃ prajñapayanti — brāhmaṇo vā brāhmaṇaṃ paricaret, kṣatriyo vā brāhmaṇaṃ paricaredvaiśyo vā brāhmaṇaṃ paricarecchūdro vā brāhmaṇaṃ paricarediti. imāṃ khalu bho gautama brāhmaṇā brāhmaṇasya paricaryāṃ prajñapayanti. tatremāṃ bho gautama brāhmaṇāḥ kṣatriyasya paricaryāṃ prajñapayanti — kṣatriyo vā kṣatriyaṃ paricaredvaiśyo vā kṣatriyaṃ paricarecchūdro vā kṣatriyaṃ paricarediti. imāṃ khalu bho gautama brāhmaṇāḥ kṣatriyasya paricaryāṃ prajñapayanti. tatremāṃ bho gautama brāhmaṇā vaiśyasya paricaryāṃ prajñapayanti — vaiśyo vā vaiśyaṃ paricarecchūdro vā vaiśyaṃ paricarediti. imāṃ khalu bho gautama brāhmaṇā vaiśyasya paricaryāṃ prajñapayanti. tatremāṃ bho gautama brāhmaṇāḥ śūdrasya paricaryāṃ prajñapayanti — śūdra eva śūdraṃ paricaret, kaḥ punaranyaḥ śūdraṃ paricariṣyatīti? imāṃ khalu bho gautama brāhmaṇāḥ śūdrasya paricaryāṃ prajñapayanti. brāhmaṇā bho gautama imāścatasraḥ paricaryāḥ prajñapayanti. iha bhavāngautamaḥ kimāheti?
kiṃ punarbrāhmaṇa sarvo loko brāhmaṇānāmetadabhyanujānāti — imāścatasraḥ paricaryāḥ prajñapayantviti? no hīdaṃ bho gautama. tadyathā brāhmaṇa puruṣaḥ syāddaridro'svako'nāḍhyaḥ. tasyākāmasya bilamavalagayeyuḥ — idaṃ te'mbhoḥ puruṣa māṃsaṃ khāditavyaṃ mūlyaṃ cānupradātavyamiti. evameva khalu brāhmaṇa brāhmaṇā apratijñayā teṣāṃ śramaṇabrāhmaṇānāmatha ca punarimāścatasraḥ paricaryāḥ prajñapayanti. nāhaṃ brāhmaṇa sarvaṃ paricaritavyamiti vadāmi, nāhaṃ brāhmaṇa sarvaṃ na paricaritavyamiti vadāmi. yaṃ hi brāhmaṇa paricarato'sya paricaryāhetoḥ pāpīyaḥ syānna śreyo nāhaṃ taṃ paricaritavyamiti vadāmi; yaṃ ca khalu brāhmaṇa paricarato'sya paricaryāhetoḥ śreyaḥ syānna pāpīyastamahaṃ paricaritavyamiti vadāmi. kṣatriyaṃ cedapi brāhmaṇaivaṃ pṛccheyuḥ — yaṃ vā te paricarataḥ paricaryāhetoḥ pāpīyaḥ syānna śreyo yaṃ vā te paricarataḥ paricaryāhetoḥ śreyaḥ syānna pāpīyaḥ, kataramatra paricareriti, kṣatriyo'pi hi brāhmaṇa samyagvyākurvannevaṃ vyākuryāt — yaṃ hi me paricarataḥ paricaryāhetoḥ pāpīyaḥ syānna śreyo nāhaṃ taṃ paricareyam; yaṃ ca khalu me paricarataḥ paricaryāhetoḥ śreyaḥ syānna pāpīyastamahaṃ paricareyamiti. brāhmaṇaṃ cedapi brāhmaṇa (pūrvavat) vaiśyaṃ cedapi brāhmaṇa (pūrvavat) śūdraṃ cedapi brāhmaṇaivaṃ pṛccheyuḥ — yaṃ vā te paricarataḥ paricaryāhetoḥ pāpīyaḥ syānna śreyo yaṃ vā te paricarataḥ paricaryāhetoḥ śreyaḥ syānna pāpīyaḥ, kataramatra paricareriti, śūdro'pi hi brāhmaṇa samyagvyākurvannevaṃ vyākuryāt — yaṃ hi me paricarataḥ paricaryāhetoḥ pāpīyaḥ syānna śreyo nāhaṃ taṃ paricareyam; yaṃ ca khalu me paricarataḥ paricaryāhetoḥ śreyaḥ syānna pāpīyastamahaṃ paricareyamiti. nāhaṃ brāhmaṇoccakulīnatayā śreyānsa iti vadāmi, na punarahaṃ brāhmaṇoccakulīnatayā pāpīyānsa iti vadāmi; nāhaṃ brāhmaṇodāravarṇatayā śreyānsa iti vadāmi, na punarahaṃ brāhmaṇodāravarṇatayā pāpīyānsa iti vadāmi; nāhaṃ brāhmaṇodārabhogatayā śreyānsa iti vadāmi, na punarahaṃ brāhmaṇodārabhogatayā pāpīyānsa iti vadāmi.
uccakulīno'pi hi brāhmaṇa iha kaścitprāṇātipātī bhavatyadattādāyī bhavati, kāmeṣu mithyācārī bhavati, mṛṣāvādī bhavati, piśunavāgbhavati, paruṣavāgbhavati, sambhinnapralāpī bhavatyabhidhyālurbhavati, vyāpanacitto bhavati, mithyādṛṣṭirbhavati. tasmānnoccakulīnatayā śreyānsa iti vadāmi. uccakulīno'pi hi brāhmaṇa iha kaścitprāṇātipātātprativirato bhavatyadattādānātprativirato bhavati, kāmeṣu mithyācārātprativirato bhavati, mṛṣāvādātprativirato bhavati, piśunāyā vācaḥ prativirato bhavati, paruṣāyā vācaḥ prativirato bhavati, sambhinnapralāpātprativirato bhavatyanabhidhyālurbhavatyavyāpannacitto bhavati, samyagdṛṣṭirbhavati. tasmānnoccakulīnatayā pāpīyānsa iti vadāmi.
udāravarṇo'pi hi brāhmaṇa (pūrvavat) udārabhogo'pi hi brāhmaṇa iha kaścitprāṇātipātī bhavati (pūrvavat) mithyādṛṣṭirbhavati. tasmānnodārabhogatayā śreyānsa iti vadāmi. udārabhogo'pi hi brāhmaṇa iha kaścitprāṇātipātātprativirato bhavati (pūrvavat) samyagdṛṣṭirbhavati. tasmānnodārabhogatayā pāpīyānsa iti vadāmi. nāhaṃ brāhmaṇa sarvaṃ paricaritavyamiti vadāmi, na punarahaṃ brāhmaṇa sarvaṃ na paricaritavyamiti vadāmi. yaṃ hi brāhmaṇa paricarato'sya paricaryāhetoḥ śraddhā vardhate, śīlaṃ vardhate, śrutaṃ vardhate, tyāgo vardhate, prajñā vardhate, tamahaṃ paricaritavyamiti vadāmi. yaṃ hi brāhmaṇa paricarato'sya paricaryāhetorna śraddhā vardhate, na śīlaṃ vardhate, na śrutaṃ vardhate, na tyāgo vardhate, na prajñā vardhate, nāhaṃ taṃ paricaritavyamiti vadāmīti.
evamukte aiṣukārirbrāhmaṇo bhagavantametadavocat — brāhmaṇā bho gautama catvāri dhanāni prajñapayanti — brāhmaṇasya svadhanaṃ prajñapayanti, kṣatriyasya svadhanaṃ prajñapayanti, vaiśyasya svadhanaṃ prajñapayanti, śūdrasya svadhanaṃ prajñapayanti. tatredaṃ bho gautama brāhmaṇā brāhmaṇasya svadhanaṃ prajñapayanti bhikṣācaryam; bhikṣācaryaṃ ca punarbrāhmaṇaḥ svadhanamatimanyamāno'kṛtyakārī bhavati gopa ivādattamādadāna iti. idaṃ khalu bho gautama brāhmaṇā brāhmaṇasya svadhanaṃ prajñapayanti. tatredaṃ bho gautama brāhmaṇāḥ kṣatriyasya svadhanaṃ prajñapayanti dhanuṣkalāpam; dhanuṣkalāpaṃ ca punaḥ kṣatriyaḥ svadhanamatimanyamāno'kṛtyakārī bhavati gopa ivādattamādadāna iti. idaṃ khalu bho gautama brāhmaṇāḥ kṣatriyasya svadhanaṃ prajñapayanti. tatredaṃ bho gautama brāhmaṇā vaiśyasya svadhanaṃ prajñapayanti kṛṣigorakṣyam; kṛṣigorakṣyaṃ ca punarvaiśyaḥ svadhanamatimanyamāno'kṛtyakārī bhavati gopa ivādattamādadāna iti. idaṃ khalu bho gautama brāhmaṇā vaiśyasya svadhanaṃ prajñapayanti. tatredaṃ bho gautama brāhmaṇāḥ śūdrasya svadhanaṃ prajñapayantyasitravyābhaṅgi; asitravyābhaṅgi ca punaḥ śūdraḥ svadhanamatimanyamāno'kṛtyakārī bhavati gopa ivādattamādadāna iti. idaṃ khalu bho gautama brāhmaṇāḥ śūdrasya svadhanaṃ prajñapayanti. brāhmaṇā bho gautama imāni catvāri dhanāni prajñapayanti. iha bhavāngautamaḥ kimāheti?
kiṃ punarbrāhmaṇa sarvo loko brāhmaṇānāmetadabhyanujānāti — imāni catvāri dhanāni prajñapayantviti? no hīdaṃ bho gautama. tadyathā brāhmaṇa puruṣaḥ syāddaridro'svako'nāḍhyaḥ. tasyākāmasya bilamavalagayeyuḥ — idaṃ te'mbhoḥ puruṣa māṃsaṃ khāditavyaṃ mūlyaṃ cānupradātavyamiti. evameva khalu brāhmaṇa brāhmaṇā apratijñayā teṣāṃ śramaṇabrāhmaṇānāmatha ca punarimāni catvāri dhanāni prajñapayanti. āryaṃ khalvahaṃ brāhmaṇa lokottaraṃ dharmaṃ puruṣasya svadhanaṃ prajñapayāmi. paurāṇaṃ khalu punarasya mātāpitṛkaṃ kulavaṃśamanusmarato yatra yatraivātmabhāvasyābhinirvṛttirbhavati tena tenaiva saṃkhyāṃ gacchati. kṣatriyakule cedātmabhāvasyābhinirvṛttirbhavati kṣatriya ityeva saṃkhyāṃ gacchati, brāhmaṇakule cedātmabhāvasyābhinirvṛttirbhavati brāhmaṇa ityeva saṃkhyāṃ gacchati, vaiśyakule cedātmabhāvasyābhinirvṛttirbhavati vaiśya ityeva saṃkhyāṃ gacchati, śūdrakule cedātmabhāvasyābhinirvṛttirbhavati śūdra ityeva saṃkhyāṃ gacchati. tadyathā brāhmaṇa yaṃ yameva pratyayaṃ pratītyāgnirjvalati tena tenaiva saṃkhyāṃ gacchati. kāṣṭhaṃ cetpratītyāgnirjvalati kāṣṭhāgnirityeva saṃkhyāṃ gacchati, śakalikāṃ cetpratītyāgnirjvalati śakalikāgnirityeva saṃkhyāṃ gacchati, tṛṇaṃ cetpratītyāgnirjvalati tṛṇāgnirityeva saṃkhyāṃ gacchati, gomayaṃ cetpratītyāgnirjvalati gomayāgnirityeva saṃkhyāṃ gacchati. evameva khalvahaṃ brāhmaṇa āryaṃ lokottaraṃ dharmaṃ puruṣasya svadhanaṃ prajñapayāmi. paurāṇaṃ khalu punarasya mātāpitṛkaṃ kulavaṃśamanusmarato yatra yatraivātmabhāvasyābhinirvṛttirbhavati tena tenaiva saṃkhyāṃ gacchati.
kṣatriyakule cedātmabhāvasyābhinirvṛttirbhavati kṣatriya ityeva saṃkhyāṃ gacchati, brāhmaṇakule cedātmabhāvasyābhinirvṛttirbhavati brāhmaṇa ityeva saṃkhyāṃ gacchati, vaiśyakule cedātmabhāvasyābhinirvṛttirbhavati vaiśya ityeva saṃkhyāṃ gacchati, śūdrakule cedātmabhāvasyābhinirvṛttirbhavati śūdra ityeva saṃkhyāṃ gacchati.
kṣatriyakulāccedapi brāhmaṇāgārādanagārikāṃ pravrajito bhavati, sa ca tathāgatapraveditaṃ dharmavinayamāgamya prāṇātipātātprativirato bhavatyadattādānātprativirato bhavatyabrahmacaryātprativirato bhavati, mṛṣāvādātprativirato bhavati, piśunāyā vācaḥ prativirato bhavati, paruṣāyā vācaḥ prativirato bhavati, sambhinnapralāpātprativirato bhavatyanabhidhyālurbhavatyavyāpannacitto bhavati, samyagdṛṣṭirbhavatyārādhako bhavati nyāyasya dharmasya kuśalasya.
brāhmaṇakulāccedapi brāhmaṇagārādanagārikāṃ pravrajito bhavati, sa ca tathāgatapraveditaṃ dharmavinayamāgamya prāṇātipātātprativirato bhavati (pūrvavat) samyagdṛṣṭirbhavatyārādhako bhavati nyāyasya dharmasya kuśalasya.
vaiśyakulāccedapi brāhmaṇāgārādanagārikāṃ pravrajito bhavati, sa ca tathāgatapraveditaṃ dharmavinayamāgamya prāṇātipātātprativirato bhavati (pūrvavat) samyagdṛṣṭirbhavatyārādhako bhavati nyāyasya dharmasya kuśalasya.
śūdrakulāccedapi brāhmaṇāgārādanagārikāṃ pravrajito bhavati, sa ca tathāgatapraveditaṃ dharmavinayamāgamya prāṇātipātātprativirato bhavati (pūrvavat) samyagdṛṣṭirbhavatyārādhako bhavati nyāyasya dharmasya kuśalasya.
tatkiṃ manyase brāhmaṇa brāhmaṇa eva nu khalu prabhavatyasminpradeśe'vairamavyābādhaṃ maitracittaṃ bhāvayituṃ no kṣatriyo no vaiśyo no śūdra iti? no hīdaṃ bho gautama. kṣatriyo'pi hi bho gautama prabhavatyasminpradeśe'vairamavyābādhaṃ maitracittaṃ bhāvayitum, brāhmaṇo'pi hi bho gautama (pūrvavat) vaiśyo'pi hi bho gautama (pūrvavat) śūdro'pi hi bho gautama (pūrvavat) sarve'pi hi bho gautama catvāro varṇāḥ prabhavantyasminpradeśe'vairamavyābādhaṃ maitracittaṃ bhāvayitumiti. evameva khalu brāhmaṇa kṣatriyakulāccedapyagārādanagārikāṃ pravrajito bhavati, sa ca tathāgatapraveditaṃ dharmavinayamāgamya prāṇātipātātprativirato bhavati (pūrvavat) samyagdṛṣṭirbhavatyārādhako bhavati nyāyasya dharmasya kuśalasya.
brāhmaṇakulāccedapi brāhmaṇa (pūrvavat) vaiśyakulāccedapi brāhmaṇa (pūrvavat) śūdrakulāccedapi brāhmaṇāgārādanagārikāṃ pravrajito bhavati, sa ca tathāgatapraveditaṃ dharmavinayamāgamya prāṇātipātātprativirato bhavati (pūrvavat) samyagdṛṣṭirbhavatyārādhako bhavati nyāyasya dharmasya kuśalasya.
tatkiṃ manyase brāhmaṇa brāhmaṇa eva nu khalu prabhavati sautrīsnānīyamādāya nadīṃ gatvā rajomalaṃ pravāhayituṃ no kṣatriyo no vaiśyo no śūdra iti? no hīdaṃ bho gautama. kṣatriyo'pi hi bho gautama prabhavati sautrīsnānīyamādāya nadīṃ gatvā rajomalaṃ pravāhayitum, brāhmaṇo'pi hi bho gautama (pūrvavat) vaiśyo'pi hi bho gautama (pūrvavat) śūdro'pi hi bho gautama (pūrvavat) sarve'pi hi bho gautama catvāro varṇāḥ prabhavanti sautrīsnānīyamādāya nadīṃ gatvā rajomalaṃ pravāhayitumiti. evameva khalu brāhmaṇa kṣatriyakulāccedapyagārādanagārikāṃ pravrajito bhavati, sa ca tathāgatapraveditaṃ dharmavinayamāgamya prāṇātipātātprativirato bhavati (pūrvavat) samyagdṛṣṭirbhavatyārādhako bhavati nyāyasya dharmasya kuśalasya.
brāhmaṇakulāccedapi brāhmaṇa (pūrvavat) vaiśyakulāccedapi brāhmaṇa (pūrvavat) śūdrakulāccedapi brāhmaṇāgārādanagārikāṃ pravrajito bhavati, sa ca tathāgatapraveditaṃ dharmavinayamāgamya prāṇātipātātprativirato bhavati (pūrvavat) samyagdṛṣṭirbhavatyārādhako bhavati nyāyasya dharmasya kuśalasya.
tatkiṃ manyase brāhmaṇa iha rājā kṣatriyo mūrdhābhiṣikto nānājātyānāṃ puruṣāṇāṃ puruṣaśataṃ sannipātayet — āyāntu bhavanto ye tatra kṣatriyakulādbrāhmaṇakulārājanyakulādutpannāḥ śākasya vā śālasya vā saralasya vā candanasya vā padmakasya vottarāraṇimādāyāgnimabhinirvartayantu tejaḥ prāduṣkurvantu; āyāntu punarbhavanto ye tatra caṇḍālakulānaiṣādakulādveṇakulārathakārakulātpukkasakulādutpannāḥ śvapānadroṇyā vā sūkaradroṇyā vā rajakadroṇyā vairaṇḍakāṣṭhasya vottarāraṇimādāyāgnimabhinirvartayantu tejaḥ prāduṣkurvantviti?
tatkiṃ manyase brāhmaṇa ya eva nu khalu sa kṣatriyakulādbrāhmaṇakulārājanyakulādutpannaiḥ śākasya vā śālasya vā saralasya vā candanasya vā padmakasya vottarāraṇimādāyāgnirabhinirvartitastejaḥ prāduṣkṛtaṃ sa eva nu khalu syādagnirarciṣmāṃścaiva varṇavāṃśca prabhāsvaraśca tena ca śakyamagnināgnikaraṇīyaṃ kartum; yaḥ punaḥ sa caṇḍālakulānaiṣādakulādveṇakulārathakārakulātpukkasakulādutpannaiḥ śvapānadroṇyā vā sūkaradroṇyā vā rajakadroṇyā vairaṇḍakāṣṭhasya vottarāraṇimādāyāgnirabhinirvartitastejaḥ prāduṣkṛtaṃ sa syādagnirna caivārciṣmānna ca varṇavānna ca prabhāsvaro na ca tena śakyamagnināgnikaraṇīyaṃ kartumiti? no hīdaṃ bho gautama. yo'pi hi sa bho gautama kṣatriyakulādbrāhmaṇakulārājanyakulādutpannaiḥ śākasya vā śālasya vā saralasya vā candanasya vā padmakasya vottarāraṇimādāyāgnirabhinirvartitastejaḥ prāduṣkṛtaṃ sa syādagnirarciṣmāṃścaiva varṇavāṃśca prabhāsvaraśca tena ca śakyamagnināgnikaraṇīyaṃ kartum; yo'pi sa caṇḍālakulānaiṣādakulādveṇakulārathakārakulātpukkasakulādutpannaiḥ śvapānadroṇyā vā sūkaradroṇyā vā rajakadroṇyā vairaṇḍakāṣṭhasya vottarāraṇimādāyāgnirabhinirvartitastejaḥ prāduṣkṛtaṃ sa syādagnirarciṣmāṃścaiva varṇavāṃśca prabhāsvaraśca tena ca śakyamagnināgnikaraṇīyaṃ kartum. sarvo'pi hi bho gautamāgnirarciṣmāṃścaiva varṇavāṃśca prabhāsvaraśca sarveṇāpi śakyamagnināgnikaraṇīyaṃ kartumiti.
evameva khalu brāhmaṇa kṣatriyakulāccedapyagārādanagārikāṃ pravrajito bhavati, sa ca tathāgatapraveditaṃ dharmavinayamāgamya prāṇātipātātprativirato bhavati (pūrvavat) samyagdṛṣṭirbhavatyārādhako bhavati nyāyasya dharmasya kuśalasya. brāhmaṇakulāccedapi brāhmaṇa (pūrvavat) vaiśyakulāccedapi brāhmaṇa (pūrvavat) śūdrakulāccedapi brāhmaṇāgārādanagārikāṃ pravrajito bhavati, sa ca tathāgatapraveditaṃ dharmavinayamāgamya prāṇātipātātprativirato bhavatyadattādānātprativirato bhavatyabrahmacaryātprativirato bhavati, mṛṣāvādātprativirato bhavati, piśunāyā vācaḥ prativirato bhavati, paruṣāyā vācaḥ prativirato bhavati, sambhinnapralāpātprativirato bhavatyanabhidhyālurbhavatyavyāpannacitto bhavati, samyagdṛṣṭirbhavatyārādhako bhavati nyāyasya dharmasya kuśalasyeti.
evamukte aiṣukārirbrāhmaṇo bhagavantametadavocat — abhikrāntaṃ bho gautama, abhikrāntaṃ bho gautama (pūrvavat) upāsakaṃ māṃ bhavāngautamo dhārayatvadyaprabhṛti prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti.
aiṣukārisūtraṃ niṣṭhitaṃ ṣaṣṭham.