MN95 caṅkisūtram
Summary: In a celebrated dialogue with the youth Kāpaṭhika, the Buddha critiques blind reliance on ancestral scriptural tradition, comparing unquestioning belief to a line of blind men clinging to one another. He articulates the crucial epistemological distinctions between preserving truth (satyānurakṣā), discovering truth (satyānubodha), and arriving at truth (satyānuprāpti) through a rigorous twelve-step progression of experiential investigation.
मध्यमनिकाये मध्यमपञ्चाशत्पाठे ब्राह्मणवर्गे चङ्किसूत्रं पञ्चमम्
एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवान्कोशलेषु चारिकां चरन्महता भिक्षुसङ्घेन सार्धं येनावप्रासादो नाम कोशलानां ब्राह्मणग्रामस्तदवासरत्। तत्र खलु भगवानवप्रासादे विहरति स्मोत्तरेणावप्रासादं देववने शालवने। तेन खलु पुनः समयेन चङ्की ब्राह्मणोऽवप्रासादमध्यावसत्सत्त्वोत्सदं सतृणकाष्ठोदकं सधान्यं राजभोग्यं राज्ञा प्रसेनजिता कौशलेन दत्तं राजदायं ब्रह्मदेयम्। अश्रौषुः खल्वावप्रासादका ब्राह्मणगृहपतयः — श्रमणः खलु भोः गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात्प्रव्रजितः कोशलेषु चारिकां चरन्महता भिक्षुसङ्घेन सार्धमवप्रासादमनुप्राप्तोऽवप्रासादे विहरत्युत्तरेणावप्रासादं देववने शालवने। तं खलु पुनर्भवन्तं गौतममेवं कल्याणः कीर्तिशब्दोऽभ्युद्गतः — इत्यपि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति। स इमं लोकं सदेवकं समारकं सब्रह्मकं सश्रमणब्राह्मणीं प्रजां सदेवमनुष्यां स्वयमभिज्ञाय साक्षात्कृत्वा प्रवेदयति। स धर्मं देशयत्यादिकल्याणं मध्यकल्याणं पर्यवसानकल्याणं सार्थं सव्यञ्जनम्, केवलपरिपूर्णं परिशुद्धं ब्रह्मचर्यं प्रकाशयति। साधु खलु पुनस्तथारूपाणामर्हतां दर्शनं भवतीति।
अथ खल्वावप्रासादका ब्राह्मणगृहपतयोऽवप्रासादान्निष्क्रम्य सङ्घसङ्घीभूता गणीभूता उत्तराभिमुखा अगमन्येन देववनं शालवनम्। तेन खलु पुनः समयेन चङ्की ब्राह्मण उपरिप्रासादे दिवाशय्यामुपगतोऽभूत्। अद्राक्षीत्खलु चङ्की ब्राह्मण आवप्रासादकान्ब्राह्मणगृहपतीनवप्रासादान्निष्क्रम्य सङ्घसङ्घीभूतान्गणीभूतानुत्तरेणाभिमुखं येन देववनं शालवनं तेनोपसङ्क्रामतः। दृष्ट्वा क्षत्तारमामान्त्रयिष्ट — किं नु खलु भोः क्षत्तः आवप्रासादका ब्राह्मणगृहपतयोऽवप्रासादान्निष्क्रम्य सङ्घसङ्घीभूता गणीभूता उत्तराभिमुखा गच्छन्ति येन देववनं शालवनमिति? अस्ति भोश्चङ्किन्श्रमणो गौतमः शाक्यपुत्रः शाक्यकुलात्प्रव्रजितः कोशलेषु चारिकां चरन्महता भिक्षुसङ्घेन सार्धमवप्रासादमनुप्राप्तोऽवप्रासादे विहरत्युत्तरेणावप्रासादं देववने शालवने। तं खलु पुनर्भवन्तं गौतममेवं कल्याणः कीर्तिशब्दोऽभ्युद्गतः — इत्यपि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति। तमेते भवन्तं गौतमं दर्शनाय गच्छन्तीति। तेन हि भोः क्षत्तः येनावप्रासादका ब्राह्मणगृहपतयस्तेनोपसङ्क्राम, उपसङ्क्रम्यावप्रासादकान्ब्राह्मणगृहपतीनेवं वद — चङ्की भोः ब्राह्मण एवमाह — आगमयन्तु किल भवन्तः, चङ्क्यपि ब्राह्मणः श्रमणं गौतमं दर्शनायोपसङ्क्रमिष्यतीति। एवं भोरिति खलु स क्षत्ता चङ्किनो ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुत्य येनावप्रासादका ब्राह्मणगृहपतयस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्यावप्रासादकान्ब्राह्मणगृहपतीनेतदवोचत् — चङ्की भोः ब्राह्मण एवमाह — आगमयन्तु किल भवन्तः, चङ्क्यपि ब्राह्मणः श्रमणं गौतमं दर्शनायोपसङ्क्रमिष्यतीति।
तेन खलु पुनः समयेन नानावैराज्यकानां ब्राह्मणानां पञ्चमात्राणि ब्राह्मणशतान्यवप्रासादे प्रत्यवसन्केनचिदेव करणीयेन। अश्रौषुः खलु ते ब्राह्मणाः — चङ्की किल ब्राह्मणः श्रमणं गौतमं दर्शनायोपसङ्क्रमिष्यतीति। अथ खलु ते ब्राह्मणा येन चङ्की ब्राह्मणस्तेनोपसमक्रमिषुः, उपसङ्क्रम्य चङ्किनं ब्राह्मणमेतदवोचन् — सत्यं किल भवांश्चङ्की श्रमणं गौतमं दर्शनायोपसङ्क्रमिष्यतीति? एवं खलु मे भोः भवति — अहं श्रमणं गौतमं दर्शनायोपसङ्क्रमिष्यामीति। मा भवांश्चङ्की श्रमणं गौतमं दर्शनायोपसङ्क्रमीत्। नार्हति भवांश्चङ्की श्रमणं गौतमं दर्शनायोपसङ्क्रमितुम्, श्रमणस्त्वेव गौतमोऽर्हति भवन्तं चङ्किनं दर्शनायोपसङ्क्रमितुम्। भवान्हि चङ्क्युभयतः सुजातो मातृतश्च पितृतश्च संशुद्धग्रहणिको यावत्सप्तमात्पितामहयुगादक्षिप्तोऽनुपक्रुष्टो जातिवादेन। यदपि भवांश्चङ्क्युभयतः सुजातो मातृतश्च पितृतश्च संशुद्धग्रहणिको यावत्सप्तमात्पितामहयुगादक्षिप्तोऽनुपक्रुष्टो जातिवादेन, अनेनाप्यङ्गेन नार्हति भवांश्चङ्की श्रमणं गौतमं दर्शनायोपसङ्क्रमितुम्, श्रमणस्त्वेव गौतमोऽर्हति भवन्तं चङ्किनं दर्शनायोपसङ्क्रमितुम्। भवान्हि चङ्क्याढ्यो महाधनो महाभोगः (पूर्ववत्) भवान्हि चङ्की त्रयाणां वेदानां पारगः सनिघण्टुकैटभानां साक्षरप्रभेदानामितिहासपञ्चमानाम्, पदको वैयाकरणो लोकायतमहापुरुषलक्षणेष्वनवयः (पूर्ववत्) भवान्हि चङ्क्यभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः परमया वर्णपुष्कलतया समन्वागतो ब्रह्मवर्णी ब्रह्मवर्चस्यक्षुद्रावकाशो दर्शनाय (पूर्ववत्) भवान्हि चङ्की शीलवान्वृद्धशीली वृद्धशीलेन समन्वागतः (पूर्ववत्) भवान्हि चङ्की कल्याणवाक्कल्याणवाक्करणः पौर्या वाचा समन्वागतो विसृष्टयानेडगलयार्थस्य विज्ञापन्या (पूर्ववत्) भवान्हि चङ्की बहूनामाचार्यप्राचार्यस्त्रीणि माणवकशतानि मन्त्रान्वाचयति (पूर्ववत्) भवान्हि चङ्की राज्ञः प्रसेनजितः कौशलस्य सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितोऽपचितः (पूर्ववत्) भवान्हि चङ्की ब्राह्मणस्य पौष्करसादेः सत्कृतो गुरुकृतो मानितः पूजितोऽपचितः (पूर्ववत्) भवान्हि चङ्क्यवप्रासादमध्यावसति सत्त्वोत्सदं सतृणकाष्ठोदकं सधान्यं राजभोग्यं राज्ञा प्रसेनजिता कौशलेन दत्तं राजदायं ब्रह्मदेयम्। यदपि भवांश्चङ्क्यवप्रासादमध्यावसति सत्त्वोत्सदं सतृणकाष्ठोदकं सधान्यं राजभोग्यं राज्ञा प्रसेनजिता कौशलेन दत्तं राजदायं ब्रह्मदेयम्, अनेनाप्यङ्गेन नार्हति भवांश्चङ्की श्रमणं गौतमं दर्शनायोपसङ्क्रमितुम्, श्रमणस्त्वेव गौतमोऽर्हति भवन्तं चङ्किनं दर्शनायोपसङ्क्रमितुमिति।
एवमुक्ते चङ्की ब्राह्मणस्तान्ब्राह्मणानेतदवोचत् — तेन हि भोः ममापि शृणुत यथा वयमेवार्हामस्तं श्रमणं गौतमं दर्शनायोपसङ्क्रमितुम्, न त्वेवार्हति स भवान्गौतमोऽस्माकं दर्शनायोपसङ्क्रमितुम्। श्रमणः खलु भोः गौतम उभयतः सुजातो मातृतश्च पितृतश्च संशुद्धग्रहणिको यावत्सप्तमात्पितामहयुगादक्षिप्तोऽनुपक्रुष्टो जातिवादेन। यदपि भोः श्रमणो गौतम उभयतः सुजातो मातृतश्च पितृतश्च संशुद्धग्रहणिको यावत्सप्तमात्पितामहयुगादक्षिप्तोऽनुपक्रुष्टो जातिवादेन, अनेनाप्यङ्गेन नार्हति स भवान्गौतमोऽस्माकं दर्शनायोपसङ्क्रमितुम्, अथ खलु वयमेवार्हामस्तं भवन्तं गौतमं दर्शनायोपसङ्क्रमितुम्। श्रमणः खलु भोः गौतमः प्रभूतं हिरण्यसुवर्णमपहाय प्रव्रजितो भूमिगतं च विहायस्स्थं च (पूर्ववत्) श्रमणः खलु भोः गौतमो दहर एव सन्युवा शिशुकालकेशो भद्रेण यौवनेन समन्वागतः प्रथमेन वयसागारादनगारिकां प्रव्रजितः (पूर्ववत्) श्रमणः खलु भोः गौतमोऽकामकयोर्मातापित्रोरश्रुमुखयो रुदतोः केशश्मश्र्ववहार्य काषायाणि वस्त्राण्याच्छाद्यागारादनगारिकां प्रव्रजितः (पूर्ववत्) श्रमणः खलु भोः गौतमोऽभिरूपो दर्शनीयः प्रासादिकः परमया वर्णपुष्कलतया समन्वागतो ब्रह्मवर्णी ब्रह्मवर्चस्यक्षुद्रावकाशो दर्शनाय (पूर्ववत्) श्रमणः खलु भोः गौतमः शीलवानार्यशीली कुशलशीली कुशलेन शीलेन समन्वागतः (पूर्ववत्) श्रमणः खलु भोः गौतमः कल्याणवाक्कल्याणवाक्करणः पौर्या वाचा समन्वागतो विसृष्टयानेडगलयार्थस्य विज्ञापन्या (पूर्ववत्) श्रमणः खलु भोः गौतमो बहूनामाचार्यप्राचार्यः (पूर्ववत्) श्रमणः खलु भोः गौतमः क्षीणकामरागो विगतचापल्यः (पूर्ववत्) श्रमणः खलु भोः गौतमः कर्मवादी क्रियावाद्यपापपुरस्कारो ब्राह्मण्यायै प्रजायै (पूर्ववत्) श्रमणः खलु भोः गौतम उच्चात्कुलात्प्रव्रजितोऽसम्भित्नात्क्षत्रियकुलात् (पूर्ववत्) श्रमणः खलु भोः गौतम आढ्यात्कुलात्प्रव्रजितो महाधनान्महाभोगात् (पूर्ववत्) श्रमणं खलु भोः गौतमं तिरोराष्ट्रात्तिरोजपदात्सम्प्रेष्टुमागच्छन्ति (पूर्ववत्) श्रमणं खलु भोः गौतममनेकानि देवतासहस्राणि प्राणैः शरणं गतानि (पूर्ववत्) श्रमणं खलु भोः गौतममेवं कल्याणः कीर्तिशब्दोऽभ्युद्गतः — इत्यपि स भगवानर्हन्सम्यक्सम्बुद्धो विद्याचरणसम्पन्नः सुगतो लोकविदनुत्तरः पुरुषदम्यसारथिः शास्ता देवमनुष्याणां बुद्धो भगवानिति (पूर्ववत्) श्रमणः खलु भोः गौतमो द्वात्रिंशता महापुरुषलक्षणैः समन्वागतः (पूर्ववत्) श्रमणं खलु भोः गौतमं राजा मागधः श्रेण्यो बिम्बिसारः सपुत्रदारः प्राणैः शरणं गतः (पूर्ववत्) श्रमणं खलु भोः गौतमं राजा प्रसेनजित्कौशलः सपुत्रदारः प्राणैः शरणं गतः (पूर्ववत्) श्रमणं खलु भोः गौतमं ब्राह्मणः पौष्करसादिः सपुत्रदारः प्राणैः शरणं गतः (पूर्ववत्) श्रमणः खलु भोः गौतमोऽवप्रासादमनुप्राप्तोऽवप्रासादे विहरत्युत्तरेणावप्रासादं देववने शालवने। ये खलु ते श्रमणा वा ब्राह्मणा वास्माकं ग्रामक्षेत्रमागच्छन्ति, अतिथयो नस्ते भवन्ति। अतिथयः खलु पुनरस्माभिः सत्कर्तव्या गुरुकर्तव्या मानयितव्याः पूजयितव्याः। यदपि श्रमणो गौतमोऽवप्रासादमनुप्राप्तोऽवप्रासादे विहरत्युत्तरेणावप्रासादं देववने शालवने, अतिथिरस्माकं श्रमणो गौतमः। अतिथिः खलु पुनरस्माभिः सत्कर्तव्यो गुरुकर्तव्यो मानयितव्यः पूजयितव्यः। अनेनाप्यङ्गेन नार्हति स भवान्गौतमोऽस्माकं दर्शनायोपसङ्क्रमितुम्, अथ खलु वयमेवार्हामस्तं भवन्तं गौतमं दर्शनायोपसङ्क्रमितुम्। एतावतः खल्वहं भोः तस्य भवतो गौतमस्य वर्णान्पर्याप्नोमि, न च खलु स भवान्गौतम एतावद्वर्णः, अपरिमाणवर्णो हि स भवान्गौतमः। एकैकेनापि तेनाङ्गेन समन्वागतो नार्हति स भवान्गौतमोऽस्माकं दर्शनायोपसङ्क्रमितुम्, अथ खलु वयमेवार्हामस्तं भवन्तं गौतमं दर्शनायोपसङ्क्रमितुमिति। तेन हि भोः सर्व एव वयं श्रमणं गौतमं दर्शनायोपसङ्क्रमिष्यामः इति।
अथ खलु चङ्की ब्राह्मणो महता ब्राह्मणगणेन सार्धं येन भगवांस्तेनोपसमक्रमीत्, उपसङ्क्रम्य भगवता सार्धं सममोदिष्ट। सम्मोदनीयां कथां सारणीयां व्यतिसार्यैकान्ते न्यषीदत्। तेन खलु पुनः समयेन भगवान्वृद्धैर्वृद्धैर्ब्राह्मणैः सार्धं काञ्चित्काञ्चित्कथां सारणीयां व्यतिसार्य निषण्णोऽभूत्। तेन खलु पुनः समयेन कापटिको नाम माणवो दहर उप्तशिराः षोडशवर्षोद्देशिको जात्या, त्रयाणां वेदानां पारगः सनिघण्टुकैटभानां साक्षरप्रभेदानामितिहासपञ्चमानाम्, पदको वैयाकरणो लोकायतमहापुरुषलक्षणेष्वनवयस्तस्यां पर्षदि निषण्णोऽभूत्। स वृद्धानां वृद्धानां ब्राह्मणानां भगवता सार्धं मन्त्रयमाणानामन्तरन्तरा कथामवापातयत्। अथ खलु भगवान्कापटिकं माणवमपासादयत् — मायुष्मान्भारद्वाजो वृद्धानां वृद्धानां ब्राह्मणानां मन्त्रयमाणानामन्तरन्तरा कथामवपीपतत्, कथापर्यवसानमायुष्मान्भारद्वाज आगमयत्विति। एवमुक्ते चङ्की ब्राह्मणो भगवन्तमेतदवोचत् — मा भवान्गौतमः कापटिकं माणवमपसीषदत्। कुलपुत्रश्च कापटिको माणवः, बहुश्रुतश्च कापटिको माणवः, पण्डितश्च कापटिको माणवः, कल्याणवाक्करणश्च कापटिको माणवः, प्रभवति च कापटिको माणवो भवता गौतमेन सार्धमस्मिन्वचने प्रतिमन्त्रयितुमिति। अथ खलु भगवत एतदभवत् — अद्धा खलु कापटिकस्य माणवस्य त्रैविद्यके प्रवचने कथा भविष्यति, तथा ह्येनं ब्राह्मणाः सम्पुरस्कुर्वन्तीति। अथ खलु कापटिकस्य माणवस्यैतदभवत् — यदा मे श्रमणो गौतमश्चक्षुरुपसंहरिष्यति, अथाहं श्रमणं गौतमं प्रश्नं प्रक्ष्यामीति। अथ खलु भगवान्कापटिकस्य माणवस्य चेतसा चेतःपरिवितर्कमाज्ञाय येन कापटिको माणवस्तेन चक्षुषी उपसमहार्षीत्।
अथ खलु कापटिकस्य माणवस्यैतदभवत् — समन्वाहरति खलु मां श्रमणो गौतमः, यन्न्वहं श्रमणं गौतमं प्रश्नं पृच्छेयमिति। अथ खलु कापटिको माणवो भगवन्तमेतदवोचत् — यदिदं भोः गौतम ब्राह्मणानां पौराणं मन्त्रपदमितीतिहपरम्परया पिटकसम्पदया, तत्र च ब्राह्मणा एकान्तेन निष्ठां गच्छन्ति — इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति, अत्र भवान्गौतमः किमाहेति? किं पुनर्भारद्वाज अस्ति कश्चिद्ब्राह्मणानामेकब्राह्मणोऽपि य एवमाह — अहमेतज्जानाम्यहमेतत्पश्यामि, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति? नो हीदं भोः गौतम। किं पुनर्भारद्वाज अस्ति कश्चिद्ब्राह्मणानामेकाचार्योऽप्येकाचार्यप्राचार्योऽपि यावत्सप्तमादाचार्यमहायुगादपि य एवमाह — अहमेतज्जानाम्यहमेतत्पश्यामि, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति? नो हीदं भोः गौतम। किं पुनर्भारद्वाज येऽपि ते ब्राह्मणानां पूर्वका ऋषयो मन्त्राणां कर्तारो मन्त्राणां प्रवक्तारो येषामिदमेतर्हि ब्राह्मणाः पौराणं मन्त्रपदं गीतं प्रोक्तं संहितं तदनुगायन्ति तदनुभाषन्ते भाषितमनुभाषन्ते वाचितमनुवाचयन्ति, तद्यथेदम् — अष्टको वामको वामदेवो विश्वामित्रो जमदग्निरङ्गिरा भारद्वाजो वसिष्ठः काश्यपो भृगुरिति, तेऽप्येवमाहुः — वयमेतज्जानीमो वयमेतत्पश्यामः, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति? नो हीदं भोः गौतम।
इति किल भारद्वाज नास्ति कश्चिद्ब्राह्मणानामेकब्राह्मणोऽपि य एवमाह — अहमेतज्जानाम्यहमेतत्पश्यामि, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति, नास्ति कश्चिद्ब्राह्मणानामेकाचार्योऽप्येकाचार्यप्राचार्योऽपि यावत्सप्तमादाचार्यमहायुगादपि य एवमाह — अहमेतज्जानाम्यहमेतत्पश्यामि, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति, येऽपि ते ब्राह्मणानां पूर्वका ऋषयो मन्त्राणां कर्तारो मन्त्राणां प्रवक्तारो येषामिदमेतर्हि ब्राह्मणाः पौराणं मन्त्रपदं गीतं प्रोक्तं संहितं तदनुगायन्ति तदनुभाषन्ते भाषितमनुभाषन्ते वाचितमनुवाचयन्ति, तद्यथेदम् — अष्टको वामको वामदेवो विश्वामित्रो जमदग्निरङ्गिरा भारद्वाजो वसिष्ठः काश्यपो भृगुरिति, तेऽपि नैवमाहुः — वयमेतज्जानीमो वयमेतत्पश्यामः, इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति।
तद्यथापि भारद्वाज अन्धवेणिः परम्परासंसक्ता पूर्वोऽपि न पश्यति मध्यमोऽपि न पश्यति पश्चिमोऽपि न पश्यति, एवमेव खलु भारद्वाज अन्धवेण्युपमं मन्ये ब्राह्मणानां भाषितं सम्पद्यते — पूर्वोऽपि न पश्यति मध्यमोऽपि न पश्यति पश्चिमोऽपि न पश्यति। तत्किं मन्यसे भारद्वाज नन्वेवं सति ब्राह्मणानाममूलिका श्रद्धा सम्पद्यत इति? न खल्वत्र भोः गौतम ब्राह्मणाः श्रद्धयैव पर्युपासते, अनुश्रवादप्यत्र ब्राह्मणाः पर्युपासत इति। पूर्वमेव खलु त्वं भारद्वाज श्रद्धामगमः, अनुश्रवमिदानीं वदसि। पञ्च खल्विमे भारद्वाज धर्मा दृष्ट एव धर्मे द्वेधाविपाकाः। कतमे पञ्च? श्रद्धा रुचिरनुश्रव आकारपरिवितर्को दृष्टिनिध्यानक्षान्तिः — इमे खलु भारद्वाज पञ्च धर्मा दृष्ट एव धर्मे द्वेधाविपाकाः। अपि च भारद्वाज सुश्रद्धितमेव भवति, तच्च भवति रिक्तं तुच्छं मृषा, नो चेदपि सुश्रद्धितं भवति, तच्च भवति भूतं तथ्यमनन्यथा। अपि च भारद्वाज सुरुचितमेव भवति (पूर्ववत्) स्वनुश्रुतमेव भवति (पूर्ववत्) सुपरिवितर्कितमेव भवति (पूर्ववत्) सुनिध्यातमेव भवति, तच्च भवति रिक्तं तुच्छं मृषा, नो चेदपि सुनिध्यातं भवति, तच्च भवति भूतं तथ्यमनन्यथा। सत्यमनुरक्षता भारद्वाज विज्ञेन पुरुषेण नालमत्रैकान्तेन निष्ठां गन्तुम् — इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति।
कियता पुनर्भोः गौतम सत्यानुरक्षणा भवति, कियता सत्यमनुरक्षति? सत्यानुरक्षणां वयं भवन्तं गौतमं पृच्छाम इति। श्रद्धा चेदपि भारद्वाज पुरुषस्य भवति, एवं मे श्रद्धेति — इति वदन्सत्यमनुरक्षति, न त्वेव तावदेकान्तेन निष्ठां गच्छति — इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति। रुचिश्चेदपि भारद्वाज पुरुषस्य भवति (पूर्ववत्) अनुश्रवश्चेदपि भारद्वाज पुरुषस्य भवति (पूर्ववत्) आकारपरिवितर्कश्चेदपि भारद्वाज पुरुषस्य भवति (पूर्ववत्) दृष्टिनिध्यानक्षान्तिश्चेदपि भारद्वाज पुरुषस्य भवति, एवं मे दृष्टिनिध्यानक्षान्तिरिति — इति वदन्सत्यमनुरक्षति, न त्वेव तावदेकान्तेन निष्ठां गच्छति — इदमेव सत्यं मोघमन्यदिति। एतावता खलु भारद्वाज सत्यानुरक्षणा भवति, एतावता सत्यमनुरक्षति, एतावता च वयं सत्यानुरक्षणां प्रज्ञापयामः, न त्वेव तावत्सत्यानुबोधो भवतीति।
एतावता भोः गौतम सत्यानुरक्षणा भवति, एतावता सत्यमनुरक्षति, एतावता च वयं सत्यानुरक्षणां प्रेक्षामहे। कियता पुनर्भोः गौतम सत्यानुबोधो भवति, कियता सत्यमनुबुध्यते? सत्यानुबोधं वयं भवन्तं गौतमं पृच्छाम इति। इह भारद्वाज भिक्षुरन्यतरं ग्रामं वा निगमं वोपनिश्रित्य विहरति। तमेनं गृहपतिर्वा गृहपतिपुत्रो वोपसङ्क्रम्य त्रिषु धर्मेषु समन्वेषते — लोभनीयेषु धर्मेषु द्वेषणीयेषु धर्मेषु मोहनीयेषु धर्मेषु। सन्ति नु खल्वस्यायुष्मतस्तथारूपा लोभनीया धर्मा यथारूपैर्लोभनीयैर्धर्मैः पर्यात्तचित्तोऽजानन्वा वदेज्जानामीत्यपश्यन्वा वदेत्पश्यामीति, परं वा तदर्थं समादापयेद्यत्परेषां स्याद्दीर्घरात्रमहिताय दुःखाया इति? तमेनं समन्वेषमाण एवं जानाति — न सन्ति खल्वस्यायुष्मतस्तथारूपा लोभनीया धर्मा यथारूपैर्लोभनीयैर्धर्मैः पर्यात्तचित्तोऽजानन्वा वदेज्जानामीत्यपश्यन्वा वदेत्पश्यामीति, परं वा तदर्थं समादापयेद्यत्परेषां स्याद्दीर्घरात्रमहिताय दुःखाय। तथारूपः खलु पुनरस्यायुष्मतः कायसमाचारस्तथारूपो वाक्समाचारो यथा तदलुब्धस्य। यं खलु पुनरयमायुष्मान्धर्मं देशयति, गम्भीरः स धर्मो दुर्दर्शो दुरनुबोधः शान्तः प्रणीतोऽतर्कावचरो निपुणः पण्डितवेदनीयः, न स धर्मः सुदेश्यो लुब्धेनेति।
यत एनं समन्वेषमाणो विशुद्धं लोभनीयैर्धर्मैः समनुपश्यति तत एनमुत्तरि समन्वेषते द्वेषणीयेषु धर्मेषु। सन्ति नु खल्वस्यायुष्मतस्तथारूपा द्वेषणीया धर्मा यथारूपैर्द्वेषणीयैर्धर्मैः पर्यात्तचित्तोऽजानन्वा वदेज्जानामीत्यपश्यन्वा वदेत्पश्यामीति, परं वा तदर्थं समादापयेद्यत्परेषां स्याद्दीर्घरात्रमहिताय दुःखाया इति? तमेनं समन्वेषमाण एवं जानाति — न सन्ति खल्वस्यायुष्मतस्तथारूपा द्वेषणीया धर्मा यथारूपैर्द्वेषणीयैर्धर्मैः पर्यात्तचित्तोऽजानन्वा वदेज्जानामीत्यपश्यन्वा वदेत्पश्यामीति, परं वा तदर्थं समादापयेद्यत्परेषां स्याद्दीर्घरात्रमहिताय दुःखाय। तथारूपः खलु पुनरस्यायुष्मतः कायसमाचारस्तथारूपो वाक्समाचारो यथा तददुष्टस्य। यं खलु पुनरयमायुष्मान्धर्मं देशयति, गम्भीरः स धर्मो दुर्दर्शो दुरनुबोधः शान्तः प्रणीतोऽतर्कावचरो निपुणः पण्डितवेदनीयः, न स धर्मः सुदेश्यो दुष्टेनेति।
यत एनं समन्वेषमाणो विशुद्धं द्वेषणीयैर्धर्मैः समनुपश्यति तत एनमुत्तरि समन्वेषते मोहनीयेषु धर्मेषु। सन्ति नु खल्वस्यायुष्मतस्तथारूपा मोहनीया धर्मा यथारूपैर्मोहनीयैर्धर्मैः पर्यात्तचित्तोऽजानन्वा वदेज्जानामीत्यपश्यन्वा वदेत्पश्यामीति, परं वा तदर्थं समादापयेद्यत्परेषां स्याद्दीर्घरात्रमहिताय दुःखाया इति? तमेनं समन्वेषमाण एवं जानाति — न सन्ति खल्वस्यायुष्मतस्तथारूपा मोहनीया धर्मा यथारूपैर्मोहनीयैर्धर्मैः पर्यात्तचित्तोऽजानन्वा वदेज्जानामीत्यपश्यन्वा वदेत्पश्यामीति, परं वा तदर्थं समादापयेद्यत्परेषां स्याद्दीर्घरात्रमहिताय दुःखाय। तथारूपः खलु पुनरस्यायुष्मतः कायसमाचारस्तथारूपो वाक्समाचारो यथा तदमूढस्य। यं खलु पुनरयमायुष्मान्धर्मं देशयति, गम्भीरः स धर्मो दुर्दर्शो दुरनुबोधः शान्तः प्रणीतोऽतर्कावचरो निपुणः पण्डितवेदनीयः, न स धर्मः सुदेश्यो मूढेनेति।
यत एनं समन्वेषमाणो विशुद्धं मोहनीयैर्धर्मैः समनुपश्यति, अथ तस्मिञ्श्रद्धां निवेशयति, श्रद्धाजात उपसङ्क्रामति, उपसङ्क्रामन्पर्युपास्ते, पर्युपासीनः श्रोत्रमवदधाति, अवहितश्रोत्रो धर्मं शृणोति, श्रुत्वा धर्मं धारयति, धृतानां धर्माणामर्थमुपपरीक्षते, अर्थमुपपरीक्षमाणस्य धर्मा निध्यानं क्षमन्ते, धर्मनिध्यानक्षान्त्यां सत्यां छन्दो जायते, छन्दजात उत्सहते, उत्सह्य तुलयति, तुलयित्वा प्रदधाति, प्रहितात्मा सन्कायेन चैव परमसत्यं साक्षात्करोति प्रज्ञया चैनदतिविध्य पश्यति। एतावता खलु भारद्वाज सत्यानुबोधो भवति, एतावता सत्यमनुबुध्यते, एतावता च वयं सत्यानुबोधं प्रज्ञापयामः, न त्वेव तावत्सत्यानुप्राप्तिर्भवतीति।
एतावता भोः गौतम सत्यानुबोधो भवति, एतावता सत्यमनुबुध्यते, एतावता च वयं सत्यानुबोधं प्रेक्षामहे। कियता पुनर्भोः गौतम सत्यानुप्राप्तिर्भवति, कियता सत्यमनुप्राप्नोति? सत्यानुप्राप्तिं वयं भवन्तं गौतमं पृच्छाम इति। तेषामेव भारद्वाज धर्माणामसेवना भावना बहुलीकर्म सत्यानुप्राप्तिर्भवति। एतावता खलु भारद्वाज सत्यानुप्राप्तिर्भवति, एतावता सत्यमनुप्राप्नोति, एतावता च वयं सत्यानुप्राप्तिं प्रज्ञापयाम इति।
एतावता भोः गौतम सत्यानुप्राप्तिर्भवति, एतावता सत्यमनुप्राप्नोति, एतावता च वयं सत्यानुप्राप्तिं प्रेक्षामहे। सत्यानुप्राप्तेः पुनर्भोः गौतम कतमो धर्मो बहुकारः? सत्यानुप्राप्तेर्बहुकारं धर्मं वयं भवन्तं गौतमं पृच्छाम इति। सत्यानुप्राप्तेः खलु भारद्वाज प्रधानं बहुकारम्। नो चेदिदं प्रदध्यात्, नेदं सत्यमनुप्राप्नुयात्। यस्माच्च खलु प्रदधाति तस्मात्सत्यमनुप्राप्नोति। तस्मात्सत्यानुप्राप्तेः प्रधानं बहुकारमिति।
प्रधानस्य पुनर्भोः गौतम कतमो धर्मो बहुकारः? प्रधानस्य बहुकारं धर्मं वयं भवन्तं गौतमं पृच्छाम इति। प्रधानस्य खलु भारद्वाज तुलना बहुकारा। नो चेदिदं तुलयेत्, नेदं प्रदध्यात्। यस्माच्च खलु तुलयति तस्मात्प्रदधाति। तस्मात्प्रधानस्य तुलना बहुकारेति।
तुलनायाः पुनर्भोः गौतम कतमो धर्मो बहुकारः? तुलनाया बहुकारं धर्मं वयं भवन्तं गौतमं पृच्छाम इति। तुलनायाः खलु भारद्वाज उत्साहो बहुकारः। नो चेदिदमुत्सहेत, नेदं तुलयेत्। यस्माच्च खल्वुत्सहते तस्मात्तुलयति। तस्मात्तुलनाया उत्साहो बहुकार इति।
उत्साहस्य पुनर्भोः गौतम कतमो धर्मो बहुकारः? उत्साहस्य बहुकारं धर्मं वयं भवन्तं गौतमं पृच्छाम इति। उत्साहस्य खलु भारद्वाज छन्दो बहुकारः। नो चेदिदं छन्दो जायेत, नेदमुत्सहेत। यस्माच्च खलु छन्दो जायते तस्मादुत्सहते। तस्मादुत्साहस्य छन्दो बहुकार इति।
छन्दस्य पुनर्भोः गौतम कतमो धर्मो बहुकारः? छन्दस्य बहुकारं धर्मं वयं भवन्तं गौतमं पृच्छाम इति। छन्दस्य खलु भारद्वाज धर्मनिध्यानक्षान्तिर्बहुकारा। नो चेदिमे धर्मा निध्यानं क्षमेरन्, नेदं छन्दो जायेत। यस्माच्च खलु धर्मा निध्यानं क्षमन्ते तस्माच्छन्दो जायते। तस्माच्छन्दस्य धर्मनिध्यानक्षान्तिर्बहुकारेति।
धर्मनिध्यानक्षान्तेः पुनर्भोः गौतम कतमो धर्मो बहुकारः? धर्मनिध्यानक्षान्तेर्बहुकारं धर्मं वयं भवन्तं गौतमं पृच्छाम इति। धर्मनिध्यानक्षान्तेः खलु भारद्वाज अर्थोपपरीक्षा बहुकारा। नो चेदिममर्थमुपपरीक्षेत, नेमे धर्मा निध्यानं क्षमेरन्। यस्माच्च खल्वर्थमुपपरीक्षते तस्माद्धर्मा निध्यानं क्षमन्ते। तस्माद्धर्मनिध्यानक्षान्तेरर्थोपपरीक्षा बहुकारेति।
अर्थोपपरीक्षायाः पुनर्भोः गौतम कतमो धर्मो बहुकारः? अर्थोपपरीक्षाया बहुकारं धर्मं वयं भवन्तं गौतमं पृच्छाम इति। अर्थोपपरीक्षायाः खलु भारद्वाज धर्मधारणा बहुकारा। नो चेदिमं धर्मं धारयेत्, नेममर्थमुपपरीक्षेत। यस्माच्च खलु धर्मं धारयति तस्मादर्थमुपपरीक्षते। तस्मादर्थोपपरीक्षाया धर्मधारणा बहुकारेति।
धर्मधारणायाः पुनर्भोः गौतम कतमो धर्मो बहुकारः? धर्मधारणाया बहुकारं धर्मं वयं भवन्तं गौतमं पृच्छाम इति। धर्मधारणायाः खलु भारद्वाज धर्मश्रवणं बहुकारम्। नो चेदिमं धर्मं शृणुयात्, नेमं धर्मं धारयेत्। यस्माच्च खलु धर्मं शृणोति तस्माद्धर्मं धारयति। तस्माद्धर्मधारणाया धर्मश्रवणं बहुकारमिति।
धर्मश्रवणस्य पुनर्भोः गौतम कतमो धर्मो बहुकारः? धर्मश्रवणस्य बहुकारं धर्मं वयं भवन्तं गौतमं पृच्छाम इति। धर्मश्रवणस्य खलु भारद्वाज श्रोत्रावधानं बहुकारम्। नो चेदिदं श्रोत्रमवदध्यात्, नेमं धर्मं शृणुयात्। यस्माच्च खलु श्रोत्रमवदधाति तस्माद्धर्मं शृणोति। तस्माद्धर्मश्रवणस्य श्रोत्रावधानं बहुकारमिति।
श्रोत्रावधानस्य पुनर्भोः गौतम कतमो धर्मो बहुकारः? श्रोत्रावधानस्य बहुकारं धर्मं वयं भवन्तं गौतमं पृच्छाम इति। श्रोत्रावधानस्य खलु भारद्वाज पर्युपासना बहुकारा। नो चेदेनं पर्युपासीत, नेदं श्रोत्रमवदध्यात्। यस्माच्च खलु पर्युपास्ते तस्माच्छ्रोत्रमवदधाति। तस्माच्छ्रोत्रावधानस्य पर्युपासना बहुकारेति।
पर्युपासनायाः पुनर्भोः गौतम कतमो धर्मो बहुकारः? पर्युपासनाया बहुकारं धर्मं वयं भवन्तं गौतमं पृच्छाम इति। पर्युपासनायाः खलु भारद्वाज उपसङ्क्रमणं बहुकारम्। नो चेदेनमुपसङ्क्रामेत्, नेदं पर्युपासीत। यस्माच्च खल्वुपसङ्क्रामति तस्मात्पर्युपास्ते। तस्मात्पर्युपासनाया उपसङ्क्रमणं बहुकारमिति।
उपसङ्क्रमणस्य पुनर्भोः गौतम कतमो धर्मो बहुकारः? उपसङ्क्रमणस्य बहुकारं धर्मं वयं भवन्तं गौतमं पृच्छाम इति। उपसङ्क्रमणस्य खलु भारद्वाज श्रद्धा बहुकारा। नो चेदिदं श्रद्धा जायेत, नेदमुपसङ्क्रामेत्। यस्माच्च खलु श्रद्धा जायते तस्मादुपसङ्क्रामति। तस्मादुपसङ्क्रमणस्य श्रद्धा बहुकारेति।
सत्यानुरक्षणां वयं भवन्तं गौतममप्राक्ष्म, सत्यानुरक्षणां भवान्गौतमो व्याकार्षीत्, तच्च पुनरस्माकं रोचते चैव क्षमते च तेन च स्म आत्तमनसः। सत्यानुबोधं वयं भवन्तं गौतममप्राक्ष्म, सत्यानुबोधं भवान्गौतमो व्याकार्षीत्, तच्च पुनरस्माकं रोचते चैव क्षमते च तेन च स्म आत्तमनसः। सत्यानुप्राप्तिं वयं भवन्तं गौतममप्राक्ष्म, सत्यानुप्राप्तिं भवान्गौतमो व्याकार्षीत्, तच्च पुनरस्माकं रोचते चैव क्षमते च तेन च स्म आत्तमनसः। सत्यानुप्राप्तेर्बहुकारं धर्मं वयं भवन्तं गौतममप्राक्ष्म, सत्यानुप्राप्तेर्बहुकारं धर्मं भवान्गौतमो व्याकार्षीत्, तच्च पुनरस्माकं रोचते चैव क्षमते च तेन च स्म आत्तमनसः। यद्यदेव च वयं भवन्तं गौतममप्राक्ष्म तत्तदेव भवान्गौतमो व्याकार्षीत्, तच्च पुनरस्माकं रोचते चैव क्षमते च तेन च स्म आत्तमनसः। वयं हि भोः गौतम पूर्वमेवं जानीमः — के च मुण्डकाः श्रमणका इभ्याः कृष्णा बन्धुपादापत्याः, के च धर्मस्याज्ञातार इति? अजीजनद्वत मे भवान्गौतमः श्रमणेषु श्रमणप्रेम, श्रमणेषु श्रमणप्रसादम्, श्रमणेषु श्रमणगौरवम्। अभिक्रान्तं भोः गौतम (पूर्ववत्) उपासकं मां भवान्गौतमो धारयत्वद्याग्रे प्राणोपेतं शरणं गतमिति।
चङ्किसूत्रं निष्ठितं पञ्चमम्॥
—
madhyamanikāye madhyamapañcāśatpāṭhe brāhmaṇavarge caṅkisūtraṃ pañcamam
evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavānkośaleṣu cārikāṃ caranmahatā bhikṣusaṅghena sārdhaṃ yenāvaprāsādo nāma kośalānāṃ brāhmaṇagrāmastadavāsarat. tatra khalu bhagavānavaprāsāde viharati smottareṇāvaprāsādaṃ devavane śālavane. tena khalu punaḥ samayena caṅkī brāhmaṇo'vaprāsādamadhyāvasatsattvotsadaṃ satṛṇakāṣṭhodakaṃ sadhānyaṃ rājabhogyaṃ rājñā prasenajitā kauśalena dattaṃ rājadāyaṃ brahmadeyam. aśrauṣuḥ khalvāvaprāsādakā brāhmaṇagṛhapatayaḥ — śramaṇaḥ khalu bhoḥ gautamaḥ śākyaputraḥ śākyakulātpravrajitaḥ kośaleṣu cārikāṃ caranmahatā bhikṣusaṅghena sārdhamavaprāsādamanuprāpto'vaprāsāde viharatyuttareṇāvaprāsādaṃ devavane śālavane. taṃ khalu punarbhavantaṃ gautamamevaṃ kalyāṇaḥ kīrtiśabdo'bhyudgataḥ — ityapi sa bhagavānarhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti. sa imaṃ lokaṃ sadevakaṃ samārakaṃ sabrahmakaṃ saśramaṇabrāhmaṇīṃ prajāṃ sadevamanuṣyāṃ svayamabhijñāya sākṣātkṛtvā pravedayati. sa dharmaṃ deśayatyādikalyāṇaṃ madhyakalyāṇaṃ paryavasānakalyāṇaṃ sārthaṃ savyañjanam, kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ brahmacaryaṃ prakāśayati. sādhu khalu punastathārūpāṇāmarhatāṃ darśanaṃ bhavatīti.
atha khalvāvaprāsādakā brāhmaṇagṛhapatayo'vaprāsādānniṣkramya saṅghasaṅghībhūtā gaṇībhūtā uttarābhimukhā agamanyena devavanaṃ śālavanam. tena khalu punaḥ samayena caṅkī brāhmaṇa upariprāsāde divāśayyāmupagato'bhūt. adrākṣītkhalu caṅkī brāhmaṇa āvaprāsādakānbrāhmaṇagṛhapatīnavaprāsādānniṣkramya saṅghasaṅghībhūtāngaṇībhūtānuttareṇābhimukhaṃ yena devavanaṃ śālavanaṃ tenopasaṅkrāmataḥ. dṛṣṭvā kṣattāramāmāntrayiṣṭa — kiṃ nu khalu bhoḥ kṣattaḥ āvaprāsādakā brāhmaṇagṛhapatayo'vaprāsādānniṣkramya saṅghasaṅghībhūtā gaṇībhūtā uttarābhimukhā gacchanti yena devavanaṃ śālavanamiti? asti bhoścaṅkinśramaṇo gautamaḥ śākyaputraḥ śākyakulātpravrajitaḥ kośaleṣu cārikāṃ caranmahatā bhikṣusaṅghena sārdhamavaprāsādamanuprāpto'vaprāsāde viharatyuttareṇāvaprāsādaṃ devavane śālavane. taṃ khalu punarbhavantaṃ gautamamevaṃ kalyāṇaḥ kīrtiśabdo'bhyudgataḥ — ityapi sa bhagavānarhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti. tamete bhavantaṃ gautamaṃ darśanāya gacchantīti. tena hi bhoḥ kṣattaḥ yenāvaprāsādakā brāhmaṇagṛhapatayastenopasaṅkrāma, upasaṅkramyāvaprāsādakānbrāhmaṇagṛhapatīnevaṃ vada — caṅkī bhoḥ brāhmaṇa evamāha — āgamayantu kila bhavantaḥ, caṅkyapi brāhmaṇaḥ śramaṇaṃ gautamaṃ darśanāyopasaṅkramiṣyatīti. evaṃ bhoriti khalu sa kṣattā caṅkino brāhmaṇasya pratiśrutya yenāvaprāsādakā brāhmaṇagṛhapatayastenopasamakramīt, upasaṅkramyāvaprāsādakānbrāhmaṇagṛhapatīnetadavocat — caṅkī bhoḥ brāhmaṇa evamāha — āgamayantu kila bhavantaḥ, caṅkyapi brāhmaṇaḥ śramaṇaṃ gautamaṃ darśanāyopasaṅkramiṣyatīti.
tena khalu punaḥ samayena nānāvairājyakānāṃ brāhmaṇānāṃ pañcamātrāṇi brāhmaṇaśatānyavaprāsāde pratyavasankenacideva karaṇīyena. aśrauṣuḥ khalu te brāhmaṇāḥ — caṅkī kila brāhmaṇaḥ śramaṇaṃ gautamaṃ darśanāyopasaṅkramiṣyatīti. atha khalu te brāhmaṇā yena caṅkī brāhmaṇastenopasamakramiṣuḥ, upasaṅkramya caṅkinaṃ brāhmaṇametadavocan — satyaṃ kila bhavāṃścaṅkī śramaṇaṃ gautamaṃ darśanāyopasaṅkramiṣyatīti? evaṃ khalu me bhoḥ bhavati — ahaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ darśanāyopasaṅkramiṣyāmīti. mā bhavāṃścaṅkī śramaṇaṃ gautamaṃ darśanāyopasaṅkramīt. nārhati bhavāṃścaṅkī śramaṇaṃ gautamaṃ darśanāyopasaṅkramitum, śramaṇastveva gautamo'rhati bhavantaṃ caṅkinaṃ darśanāyopasaṅkramitum. bhavānhi caṅkyubhayataḥ sujāto mātṛtaśca pitṛtaśca saṃśuddhagrahaṇiko yāvatsaptamātpitāmahayugādakṣipto'nupakruṣṭo jātivādena. yadapi bhavāṃścaṅkyubhayataḥ sujāto mātṛtaśca pitṛtaśca saṃśuddhagrahaṇiko yāvatsaptamātpitāmahayugādakṣipto'nupakruṣṭo jātivādena, anenāpyaṅgena nārhati bhavāṃścaṅkī śramaṇaṃ gautamaṃ darśanāyopasaṅkramitum, śramaṇastveva gautamo'rhati bhavantaṃ caṅkinaṃ darśanāyopasaṅkramitum. bhavānhi caṅkyāḍhyo mahādhano mahābhogaḥ (pūrvavat) bhavānhi caṅkī trayāṇāṃ vedānāṃ pāragaḥ sanighaṇṭukaiṭabhānāṃ sākṣaraprabhedānāmitihāsapañcamānām, padako vaiyākaraṇo lokāyatamahāpuruṣalakṣaṇeṣvanavayaḥ (pūrvavat) bhavānhi caṅkyabhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ paramayā varṇapuṣkalatayā samanvāgato brahmavarṇī brahmavarcasyakṣudrāvakāśo darśanāya (pūrvavat) bhavānhi caṅkī śīlavānvṛddhaśīlī vṛddhaśīlena samanvāgataḥ (pūrvavat) bhavānhi caṅkī kalyāṇavākkalyāṇavākkaraṇaḥ pauryā vācā samanvāgato visṛṣṭayāneḍagalayārthasya vijñāpanyā (pūrvavat) bhavānhi caṅkī bahūnāmācāryaprācāryastrīṇi māṇavakaśatāni mantrānvācayati (pūrvavat) bhavānhi caṅkī rājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasya satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito'pacitaḥ (pūrvavat) bhavānhi caṅkī brāhmaṇasya pauṣkarasādeḥ satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito'pacitaḥ (pūrvavat) bhavānhi caṅkyavaprāsādamadhyāvasati sattvotsadaṃ satṛṇakāṣṭhodakaṃ sadhānyaṃ rājabhogyaṃ rājñā prasenajitā kauśalena dattaṃ rājadāyaṃ brahmadeyam. yadapi bhavāṃścaṅkyavaprāsādamadhyāvasati sattvotsadaṃ satṛṇakāṣṭhodakaṃ sadhānyaṃ rājabhogyaṃ rājñā prasenajitā kauśalena dattaṃ rājadāyaṃ brahmadeyam, anenāpyaṅgena nārhati bhavāṃścaṅkī śramaṇaṃ gautamaṃ darśanāyopasaṅkramitum, śramaṇastveva gautamo'rhati bhavantaṃ caṅkinaṃ darśanāyopasaṅkramitumiti.
evamukte caṅkī brāhmaṇastānbrāhmaṇānetadavocat — tena hi bhoḥ mamāpi śṛṇuta yathā vayamevārhāmastaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ darśanāyopasaṅkramitum, na tvevārhati sa bhavāngautamo'smākaṃ darśanāyopasaṅkramitum. śramaṇaḥ khalu bhoḥ gautama ubhayataḥ sujāto mātṛtaśca pitṛtaśca saṃśuddhagrahaṇiko yāvatsaptamātpitāmahayugādakṣipto'nupakruṣṭo jātivādena. yadapi bhoḥ śramaṇo gautama ubhayataḥ sujāto mātṛtaśca pitṛtaśca saṃśuddhagrahaṇiko yāvatsaptamātpitāmahayugādakṣipto'nupakruṣṭo jātivādena, anenāpyaṅgena nārhati sa bhavāngautamo'smākaṃ darśanāyopasaṅkramitum, atha khalu vayamevārhāmastaṃ bhavantaṃ gautamaṃ darśanāyopasaṅkramitum. śramaṇaḥ khalu bhoḥ gautamaḥ prabhūtaṃ hiraṇyasuvarṇamapahāya pravrajito bhūmigataṃ ca vihāyassthaṃ ca (pūrvavat) śramaṇaḥ khalu bhoḥ gautamo dahara eva sanyuvā śiśukālakeśo bhadreṇa yauvanena samanvāgataḥ prathamena vayasāgārādanagārikāṃ pravrajitaḥ (pūrvavat) śramaṇaḥ khalu bhoḥ gautamo'kāmakayormātāpitroraśrumukhayo rudatoḥ keśaśmaśrvavahārya kāṣāyāṇi vastrāṇyācchādyāgārādanagārikāṃ pravrajitaḥ (pūrvavat) śramaṇaḥ khalu bhoḥ gautamo'bhirūpo darśanīyaḥ prāsādikaḥ paramayā varṇapuṣkalatayā samanvāgato brahmavarṇī brahmavarcasyakṣudrāvakāśo darśanāya (pūrvavat) śramaṇaḥ khalu bhoḥ gautamaḥ śīlavānāryaśīlī kuśalaśīlī kuśalena śīlena samanvāgataḥ (pūrvavat) śramaṇaḥ khalu bhoḥ gautamaḥ kalyāṇavākkalyāṇavākkaraṇaḥ pauryā vācā samanvāgato visṛṣṭayāneḍagalayārthasya vijñāpanyā (pūrvavat) śramaṇaḥ khalu bhoḥ gautamo bahūnāmācāryaprācāryaḥ (pūrvavat) śramaṇaḥ khalu bhoḥ gautamaḥ kṣīṇakāmarāgo vigatacāpalyaḥ (pūrvavat) śramaṇaḥ khalu bhoḥ gautamaḥ karmavādī kriyāvādyapāpapuraskāro brāhmaṇyāyai prajāyai (pūrvavat) śramaṇaḥ khalu bhoḥ gautama uccātkulātpravrajito'sambhitnātkṣatriyakulāt (pūrvavat) śramaṇaḥ khalu bhoḥ gautama āḍhyātkulātpravrajito mahādhanānmahābhogāt (pūrvavat) śramaṇaṃ khalu bhoḥ gautamaṃ tirorāṣṭrāttirojapadātsampreṣṭumāgacchanti (pūrvavat) śramaṇaṃ khalu bhoḥ gautamamanekāni devatāsahasrāṇi prāṇaiḥ śaraṇaṃ gatāni (pūrvavat) śramaṇaṃ khalu bhoḥ gautamamevaṃ kalyāṇaḥ kīrtiśabdo'bhyudgataḥ — ityapi sa bhagavānarhansamyaksambuddho vidyācaraṇasampannaḥ sugato lokavidanuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavāniti (pūrvavat) śramaṇaḥ khalu bhoḥ gautamo dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samanvāgataḥ (pūrvavat) śramaṇaṃ khalu bhoḥ gautamaṃ rājā māgadhaḥ śreṇyo bimbisāraḥ saputradāraḥ prāṇaiḥ śaraṇaṃ gataḥ (pūrvavat) śramaṇaṃ khalu bhoḥ gautamaṃ rājā prasenajitkauśalaḥ saputradāraḥ prāṇaiḥ śaraṇaṃ gataḥ (pūrvavat) śramaṇaṃ khalu bhoḥ gautamaṃ brāhmaṇaḥ pauṣkarasādiḥ saputradāraḥ prāṇaiḥ śaraṇaṃ gataḥ (pūrvavat) śramaṇaḥ khalu bhoḥ gautamo'vaprāsādamanuprāpto'vaprāsāde viharatyuttareṇāvaprāsādaṃ devavane śālavane. ye khalu te śramaṇā vā brāhmaṇā vāsmākaṃ grāmakṣetramāgacchanti, atithayo naste bhavanti. atithayaḥ khalu punarasmābhiḥ satkartavyā gurukartavyā mānayitavyāḥ pūjayitavyāḥ. yadapi śramaṇo gautamo'vaprāsādamanuprāpto'vaprāsāde viharatyuttareṇāvaprāsādaṃ devavane śālavane, atithirasmākaṃ śramaṇo gautamaḥ. atithiḥ khalu punarasmābhiḥ satkartavyo gurukartavyo mānayitavyaḥ pūjayitavyaḥ. anenāpyaṅgena nārhati sa bhavāngautamo'smākaṃ darśanāyopasaṅkramitum, atha khalu vayamevārhāmastaṃ bhavantaṃ gautamaṃ darśanāyopasaṅkramitum. etāvataḥ khalvahaṃ bhoḥ tasya bhavato gautamasya varṇānparyāpnomi, na ca khalu sa bhavāngautama etāvadvarṇaḥ, aparimāṇavarṇo hi sa bhavāngautamaḥ. ekaikenāpi tenāṅgena samanvāgato nārhati sa bhavāngautamo'smākaṃ darśanāyopasaṅkramitum, atha khalu vayamevārhāmastaṃ bhavantaṃ gautamaṃ darśanāyopasaṅkramitumiti. tena hi bhoḥ sarva eva vayaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ darśanāyopasaṅkramiṣyāmaḥ iti.
atha khalu caṅkī brāhmaṇo mahatā brāhmaṇagaṇena sārdhaṃ yena bhagavāṃstenopasamakramīt, upasaṅkramya bhagavatā sārdhaṃ samamodiṣṭa. sammodanīyāṃ kathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisāryaikānte nyaṣīdat. tena khalu punaḥ samayena bhagavānvṛddhairvṛddhairbrāhmaṇaiḥ sārdhaṃ kāñcitkāñcitkathāṃ sāraṇīyāṃ vyatisārya niṣaṇṇo'bhūt. tena khalu punaḥ samayena kāpaṭiko nāma māṇavo dahara uptaśirāḥ ṣoḍaśavarṣoddeśiko jātyā, trayāṇāṃ vedānāṃ pāragaḥ sanighaṇṭukaiṭabhānāṃ sākṣaraprabhedānāmitihāsapañcamānām, padako vaiyākaraṇo lokāyatamahāpuruṣalakṣaṇeṣvanavayastasyāṃ parṣadi niṣaṇṇo'bhūt. sa vṛddhānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ bhagavatā sārdhaṃ mantrayamāṇānāmantarantarā kathāmavāpātayat. atha khalu bhagavānkāpaṭikaṃ māṇavamapāsādayat — māyuṣmānbhāradvājo vṛddhānāṃ vṛddhānāṃ brāhmaṇānāṃ mantrayamāṇānāmantarantarā kathāmavapīpatat, kathāparyavasānamāyuṣmānbhāradvāja āgamayatviti. evamukte caṅkī brāhmaṇo bhagavantametadavocat — mā bhavāngautamaḥ kāpaṭikaṃ māṇavamapasīṣadat. kulaputraśca kāpaṭiko māṇavaḥ, bahuśrutaśca kāpaṭiko māṇavaḥ, paṇḍitaśca kāpaṭiko māṇavaḥ, kalyāṇavākkaraṇaśca kāpaṭiko māṇavaḥ, prabhavati ca kāpaṭiko māṇavo bhavatā gautamena sārdhamasminvacane pratimantrayitumiti. atha khalu bhagavata etadabhavat — addhā khalu kāpaṭikasya māṇavasya traividyake pravacane kathā bhaviṣyati, tathā hyenaṃ brāhmaṇāḥ sampuraskurvantīti. atha khalu kāpaṭikasya māṇavasyaitadabhavat — yadā me śramaṇo gautamaścakṣurupasaṃhariṣyati, athāhaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ praśnaṃ prakṣyāmīti. atha khalu bhagavānkāpaṭikasya māṇavasya cetasā cetaḥparivitarkamājñāya yena kāpaṭiko māṇavastena cakṣuṣī upasamahārṣīt.
atha khalu kāpaṭikasya māṇavasyaitadabhavat — samanvāharati khalu māṃ śramaṇo gautamaḥ, yannvahaṃ śramaṇaṃ gautamaṃ praśnaṃ pṛccheyamiti. atha khalu kāpaṭiko māṇavo bhagavantametadavocat — yadidaṃ bhoḥ gautama brāhmaṇānāṃ paurāṇaṃ mantrapadamitītihaparamparayā piṭakasampadayā, tatra ca brāhmaṇā ekāntena niṣṭhāṃ gacchanti — idameva satyaṃ moghamanyaditi, atra bhavāngautamaḥ kimāheti? kiṃ punarbhāradvāja asti kaścidbrāhmaṇānāmekabrāhmaṇo'pi ya evamāha — ahametajjānāmyahametatpaśyāmi, idameva satyaṃ moghamanyaditi? no hīdaṃ bhoḥ gautama. kiṃ punarbhāradvāja asti kaścidbrāhmaṇānāmekācāryo'pyekācāryaprācāryo'pi yāvatsaptamādācāryamahāyugādapi ya evamāha — ahametajjānāmyahametatpaśyāmi, idameva satyaṃ moghamanyaditi? no hīdaṃ bhoḥ gautama. kiṃ punarbhāradvāja ye'pi te brāhmaṇānāṃ pūrvakā ṛṣayo mantrāṇāṃ kartāro mantrāṇāṃ pravaktāro yeṣāmidametarhi brāhmaṇāḥ paurāṇaṃ mantrapadaṃ gītaṃ proktaṃ saṃhitaṃ tadanugāyanti tadanubhāṣante bhāṣitamanubhāṣante vācitamanuvācayanti, tadyathedam — aṣṭako vāmako vāmadevo viśvāmitro jamadagniraṅgirā bhāradvājo vasiṣṭhaḥ kāśyapo bhṛguriti, te'pyevamāhuḥ — vayametajjānīmo vayametatpaśyāmaḥ, idameva satyaṃ moghamanyaditi? no hīdaṃ bhoḥ gautama.
iti kila bhāradvāja nāsti kaścidbrāhmaṇānāmekabrāhmaṇo'pi ya evamāha — ahametajjānāmyahametatpaśyāmi, idameva satyaṃ moghamanyaditi, nāsti kaścidbrāhmaṇānāmekācāryo'pyekācāryaprācāryo'pi yāvatsaptamādācāryamahāyugādapi ya evamāha — ahametajjānāmyahametatpaśyāmi, idameva satyaṃ moghamanyaditi, ye'pi te brāhmaṇānāṃ pūrvakā ṛṣayo mantrāṇāṃ kartāro mantrāṇāṃ pravaktāro yeṣāmidametarhi brāhmaṇāḥ paurāṇaṃ mantrapadaṃ gītaṃ proktaṃ saṃhitaṃ tadanugāyanti tadanubhāṣante bhāṣitamanubhāṣante vācitamanuvācayanti, tadyathedam — aṣṭako vāmako vāmadevo viśvāmitro jamadagniraṅgirā bhāradvājo vasiṣṭhaḥ kāśyapo bhṛguriti, te'pi naivamāhuḥ — vayametajjānīmo vayametatpaśyāmaḥ, idameva satyaṃ moghamanyaditi.
tadyathāpi bhāradvāja andhaveṇiḥ paramparāsaṃsaktā pūrvo'pi na paśyati madhyamo'pi na paśyati paścimo'pi na paśyati, evameva khalu bhāradvāja andhaveṇyupamaṃ manye brāhmaṇānāṃ bhāṣitaṃ sampadyate — pūrvo'pi na paśyati madhyamo'pi na paśyati paścimo'pi na paśyati. tatkiṃ manyase bhāradvāja nanvevaṃ sati brāhmaṇānāmamūlikā śraddhā sampadyata iti? na khalvatra bhoḥ gautama brāhmaṇāḥ śraddhayaiva paryupāsate, anuśravādapyatra brāhmaṇāḥ paryupāsata iti. pūrvameva khalu tvaṃ bhāradvāja śraddhāmagamaḥ, anuśravamidānīṃ vadasi. pañca khalvime bhāradvāja dharmā dṛṣṭa eva dharme dvedhāvipākāḥ. katame pañca? śraddhā ruciranuśrava ākāraparivitarko dṛṣṭinidhyānakṣāntiḥ — ime khalu bhāradvāja pañca dharmā dṛṣṭa eva dharme dvedhāvipākāḥ. api ca bhāradvāja suśraddhitameva bhavati, tacca bhavati riktaṃ tucchaṃ mṛṣā, no cedapi suśraddhitaṃ bhavati, tacca bhavati bhūtaṃ tathyamananyathā. api ca bhāradvāja surucitameva bhavati (pūrvavat) svanuśrutameva bhavati (pūrvavat) suparivitarkitameva bhavati (pūrvavat) sunidhyātameva bhavati, tacca bhavati riktaṃ tucchaṃ mṛṣā, no cedapi sunidhyātaṃ bhavati, tacca bhavati bhūtaṃ tathyamananyathā. satyamanurakṣatā bhāradvāja vijñena puruṣeṇa nālamatraikāntena niṣṭhāṃ gantum — idameva satyaṃ moghamanyaditi.
kiyatā punarbhoḥ gautama satyānurakṣaṇā bhavati, kiyatā satyamanurakṣati? satyānurakṣaṇāṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ pṛcchāma iti. śraddhā cedapi bhāradvāja puruṣasya bhavati, evaṃ me śraddheti — iti vadansatyamanurakṣati, na tveva tāvadekāntena niṣṭhāṃ gacchati — idameva satyaṃ moghamanyaditi. ruciścedapi bhāradvāja puruṣasya bhavati (pūrvavat) anuśravaścedapi bhāradvāja puruṣasya bhavati (pūrvavat) ākāraparivitarkaścedapi bhāradvāja puruṣasya bhavati (pūrvavat) dṛṣṭinidhyānakṣāntiścedapi bhāradvāja puruṣasya bhavati, evaṃ me dṛṣṭinidhyānakṣāntiriti — iti vadansatyamanurakṣati, na tveva tāvadekāntena niṣṭhāṃ gacchati — idameva satyaṃ moghamanyaditi. etāvatā khalu bhāradvāja satyānurakṣaṇā bhavati, etāvatā satyamanurakṣati, etāvatā ca vayaṃ satyānurakṣaṇāṃ prajñāpayāmaḥ, na tveva tāvatsatyānubodho bhavatīti.
etāvatā bhoḥ gautama satyānurakṣaṇā bhavati, etāvatā satyamanurakṣati, etāvatā ca vayaṃ satyānurakṣaṇāṃ prekṣāmahe. kiyatā punarbhoḥ gautama satyānubodho bhavati, kiyatā satyamanubudhyate? satyānubodhaṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ pṛcchāma iti. iha bhāradvāja bhikṣuranyataraṃ grāmaṃ vā nigamaṃ vopaniśritya viharati. tamenaṃ gṛhapatirvā gṛhapatiputro vopasaṅkramya triṣu dharmeṣu samanveṣate — lobhanīyeṣu dharmeṣu dveṣaṇīyeṣu dharmeṣu mohanīyeṣu dharmeṣu. santi nu khalvasyāyuṣmatastathārūpā lobhanīyā dharmā yathārūpairlobhanīyairdharmaiḥ paryāttacitto'jānanvā vadejjānāmītyapaśyanvā vadetpaśyāmīti, paraṃ vā tadarthaṃ samādāpayedyatpareṣāṃ syāddīrgharātramahitāya duḥkhāyā iti? tamenaṃ samanveṣamāṇa evaṃ jānāti — na santi khalvasyāyuṣmatastathārūpā lobhanīyā dharmā yathārūpairlobhanīyairdharmaiḥ paryāttacitto'jānanvā vadejjānāmītyapaśyanvā vadetpaśyāmīti, paraṃ vā tadarthaṃ samādāpayedyatpareṣāṃ syāddīrgharātramahitāya duḥkhāya. tathārūpaḥ khalu punarasyāyuṣmataḥ kāyasamācārastathārūpo vāksamācāro yathā tadalubdhasya. yaṃ khalu punarayamāyuṣmāndharmaṃ deśayati, gambhīraḥ sa dharmo durdarśo duranubodhaḥ śāntaḥ praṇīto'tarkāvacaro nipuṇaḥ paṇḍitavedanīyaḥ, na sa dharmaḥ sudeśyo lubdheneti.
yata enaṃ samanveṣamāṇo viśuddhaṃ lobhanīyairdharmaiḥ samanupaśyati tata enamuttari samanveṣate dveṣaṇīyeṣu dharmeṣu. santi nu khalvasyāyuṣmatastathārūpā dveṣaṇīyā dharmā yathārūpairdveṣaṇīyairdharmaiḥ paryāttacitto'jānanvā vadejjānāmītyapaśyanvā vadetpaśyāmīti, paraṃ vā tadarthaṃ samādāpayedyatpareṣāṃ syāddīrgharātramahitāya duḥkhāyā iti? tamenaṃ samanveṣamāṇa evaṃ jānāti — na santi khalvasyāyuṣmatastathārūpā dveṣaṇīyā dharmā yathārūpairdveṣaṇīyairdharmaiḥ paryāttacitto'jānanvā vadejjānāmītyapaśyanvā vadetpaśyāmīti, paraṃ vā tadarthaṃ samādāpayedyatpareṣāṃ syāddīrgharātramahitāya duḥkhāya. tathārūpaḥ khalu punarasyāyuṣmataḥ kāyasamācārastathārūpo vāksamācāro yathā tadaduṣṭasya. yaṃ khalu punarayamāyuṣmāndharmaṃ deśayati, gambhīraḥ sa dharmo durdarśo duranubodhaḥ śāntaḥ praṇīto'tarkāvacaro nipuṇaḥ paṇḍitavedanīyaḥ, na sa dharmaḥ sudeśyo duṣṭeneti.
yata enaṃ samanveṣamāṇo viśuddhaṃ dveṣaṇīyairdharmaiḥ samanupaśyati tata enamuttari samanveṣate mohanīyeṣu dharmeṣu. santi nu khalvasyāyuṣmatastathārūpā mohanīyā dharmā yathārūpairmohanīyairdharmaiḥ paryāttacitto'jānanvā vadejjānāmītyapaśyanvā vadetpaśyāmīti, paraṃ vā tadarthaṃ samādāpayedyatpareṣāṃ syāddīrgharātramahitāya duḥkhāyā iti? tamenaṃ samanveṣamāṇa evaṃ jānāti — na santi khalvasyāyuṣmatastathārūpā mohanīyā dharmā yathārūpairmohanīyairdharmaiḥ paryāttacitto'jānanvā vadejjānāmītyapaśyanvā vadetpaśyāmīti, paraṃ vā tadarthaṃ samādāpayedyatpareṣāṃ syāddīrgharātramahitāya duḥkhāya. tathārūpaḥ khalu punarasyāyuṣmataḥ kāyasamācārastathārūpo vāksamācāro yathā tadamūḍhasya. yaṃ khalu punarayamāyuṣmāndharmaṃ deśayati, gambhīraḥ sa dharmo durdarśo duranubodhaḥ śāntaḥ praṇīto'tarkāvacaro nipuṇaḥ paṇḍitavedanīyaḥ, na sa dharmaḥ sudeśyo mūḍheneti.
yata enaṃ samanveṣamāṇo viśuddhaṃ mohanīyairdharmaiḥ samanupaśyati, atha tasmiñśraddhāṃ niveśayati, śraddhājāta upasaṅkrāmati, upasaṅkrāmanparyupāste, paryupāsīnaḥ śrotramavadadhāti, avahitaśrotro dharmaṃ śṛṇoti, śrutvā dharmaṃ dhārayati, dhṛtānāṃ dharmāṇāmarthamupaparīkṣate, arthamupaparīkṣamāṇasya dharmā nidhyānaṃ kṣamante, dharmanidhyānakṣāntyāṃ satyāṃ chando jāyate, chandajāta utsahate, utsahya tulayati, tulayitvā pradadhāti, prahitātmā sankāyena caiva paramasatyaṃ sākṣātkaroti prajñayā cainadatividhya paśyati. etāvatā khalu bhāradvāja satyānubodho bhavati, etāvatā satyamanubudhyate, etāvatā ca vayaṃ satyānubodhaṃ prajñāpayāmaḥ, na tveva tāvatsatyānuprāptirbhavatīti.
etāvatā bhoḥ gautama satyānubodho bhavati, etāvatā satyamanubudhyate, etāvatā ca vayaṃ satyānubodhaṃ prekṣāmahe. kiyatā punarbhoḥ gautama satyānuprāptirbhavati, kiyatā satyamanuprāpnoti? satyānuprāptiṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ pṛcchāma iti. teṣāmeva bhāradvāja dharmāṇāmasevanā bhāvanā bahulīkarma satyānuprāptirbhavati. etāvatā khalu bhāradvāja satyānuprāptirbhavati, etāvatā satyamanuprāpnoti, etāvatā ca vayaṃ satyānuprāptiṃ prajñāpayāma iti.
etāvatā bhoḥ gautama satyānuprāptirbhavati, etāvatā satyamanuprāpnoti, etāvatā ca vayaṃ satyānuprāptiṃ prekṣāmahe. satyānuprāpteḥ punarbhoḥ gautama katamo dharmo bahukāraḥ? satyānuprāpterbahukāraṃ dharmaṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ pṛcchāma iti. satyānuprāpteḥ khalu bhāradvāja pradhānaṃ bahukāram. no cedidaṃ pradadhyāt, nedaṃ satyamanuprāpnuyāt. yasmācca khalu pradadhāti tasmātsatyamanuprāpnoti. tasmātsatyānuprāpteḥ pradhānaṃ bahukāramiti.
pradhānasya punarbhoḥ gautama katamo dharmo bahukāraḥ? pradhānasya bahukāraṃ dharmaṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ pṛcchāma iti. pradhānasya khalu bhāradvāja tulanā bahukārā. no cedidaṃ tulayet, nedaṃ pradadhyāt. yasmācca khalu tulayati tasmātpradadhāti. tasmātpradhānasya tulanā bahukāreti.
tulanāyāḥ punarbhoḥ gautama katamo dharmo bahukāraḥ? tulanāyā bahukāraṃ dharmaṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ pṛcchāma iti. tulanāyāḥ khalu bhāradvāja utsāho bahukāraḥ. no cedidamutsaheta, nedaṃ tulayet. yasmācca khalvutsahate tasmāttulayati. tasmāttulanāyā utsāho bahukāra iti.
utsāhasya punarbhoḥ gautama katamo dharmo bahukāraḥ? utsāhasya bahukāraṃ dharmaṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ pṛcchāma iti. utsāhasya khalu bhāradvāja chando bahukāraḥ. no cedidaṃ chando jāyeta, nedamutsaheta. yasmācca khalu chando jāyate tasmādutsahate. tasmādutsāhasya chando bahukāra iti.
chandasya punarbhoḥ gautama katamo dharmo bahukāraḥ? chandasya bahukāraṃ dharmaṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ pṛcchāma iti. chandasya khalu bhāradvāja dharmanidhyānakṣāntirbahukārā. no cedime dharmā nidhyānaṃ kṣameran, nedaṃ chando jāyeta. yasmācca khalu dharmā nidhyānaṃ kṣamante tasmācchando jāyate. tasmācchandasya dharmanidhyānakṣāntirbahukāreti.
dharmanidhyānakṣānteḥ punarbhoḥ gautama katamo dharmo bahukāraḥ? dharmanidhyānakṣānterbahukāraṃ dharmaṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ pṛcchāma iti. dharmanidhyānakṣānteḥ khalu bhāradvāja arthopaparīkṣā bahukārā. no cedimamarthamupaparīkṣeta, neme dharmā nidhyānaṃ kṣameran. yasmācca khalvarthamupaparīkṣate tasmāddharmā nidhyānaṃ kṣamante. tasmāddharmanidhyānakṣānterarthopaparīkṣā bahukāreti.
arthopaparīkṣāyāḥ punarbhoḥ gautama katamo dharmo bahukāraḥ? arthopaparīkṣāyā bahukāraṃ dharmaṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ pṛcchāma iti. arthopaparīkṣāyāḥ khalu bhāradvāja dharmadhāraṇā bahukārā. no cedimaṃ dharmaṃ dhārayet, nemamarthamupaparīkṣeta. yasmācca khalu dharmaṃ dhārayati tasmādarthamupaparīkṣate. tasmādarthopaparīkṣāyā dharmadhāraṇā bahukāreti.
dharmadhāraṇāyāḥ punarbhoḥ gautama katamo dharmo bahukāraḥ? dharmadhāraṇāyā bahukāraṃ dharmaṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ pṛcchāma iti. dharmadhāraṇāyāḥ khalu bhāradvāja dharmaśravaṇaṃ bahukāram. no cedimaṃ dharmaṃ śṛṇuyāt, nemaṃ dharmaṃ dhārayet. yasmācca khalu dharmaṃ śṛṇoti tasmāddharmaṃ dhārayati. tasmāddharmadhāraṇāyā dharmaśravaṇaṃ bahukāramiti.
dharmaśravaṇasya punarbhoḥ gautama katamo dharmo bahukāraḥ? dharmaśravaṇasya bahukāraṃ dharmaṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ pṛcchāma iti. dharmaśravaṇasya khalu bhāradvāja śrotrāvadhānaṃ bahukāram. no cedidaṃ śrotramavadadhyāt, nemaṃ dharmaṃ śṛṇuyāt. yasmācca khalu śrotramavadadhāti tasmāddharmaṃ śṛṇoti. tasmāddharmaśravaṇasya śrotrāvadhānaṃ bahukāramiti.
śrotrāvadhānasya punarbhoḥ gautama katamo dharmo bahukāraḥ? śrotrāvadhānasya bahukāraṃ dharmaṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ pṛcchāma iti. śrotrāvadhānasya khalu bhāradvāja paryupāsanā bahukārā. no cedenaṃ paryupāsīta, nedaṃ śrotramavadadhyāt. yasmācca khalu paryupāste tasmācchrotramavadadhāti. tasmācchrotrāvadhānasya paryupāsanā bahukāreti.
paryupāsanāyāḥ punarbhoḥ gautama katamo dharmo bahukāraḥ? paryupāsanāyā bahukāraṃ dharmaṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ pṛcchāma iti. paryupāsanāyāḥ khalu bhāradvāja upasaṅkramaṇaṃ bahukāram. no cedenamupasaṅkrāmet, nedaṃ paryupāsīta. yasmācca khalvupasaṅkrāmati tasmātparyupāste. tasmātparyupāsanāyā upasaṅkramaṇaṃ bahukāramiti.
upasaṅkramaṇasya punarbhoḥ gautama katamo dharmo bahukāraḥ? upasaṅkramaṇasya bahukāraṃ dharmaṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamaṃ pṛcchāma iti. upasaṅkramaṇasya khalu bhāradvāja śraddhā bahukārā. no cedidaṃ śraddhā jāyeta, nedamupasaṅkrāmet. yasmācca khalu śraddhā jāyate tasmādupasaṅkrāmati. tasmādupasaṅkramaṇasya śraddhā bahukāreti.
satyānurakṣaṇāṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamamaprākṣma, satyānurakṣaṇāṃ bhavāngautamo vyākārṣīt, tacca punarasmākaṃ rocate caiva kṣamate ca tena ca sma āttamanasaḥ. satyānubodhaṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamamaprākṣma, satyānubodhaṃ bhavāngautamo vyākārṣīt, tacca punarasmākaṃ rocate caiva kṣamate ca tena ca sma āttamanasaḥ. satyānuprāptiṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamamaprākṣma, satyānuprāptiṃ bhavāngautamo vyākārṣīt, tacca punarasmākaṃ rocate caiva kṣamate ca tena ca sma āttamanasaḥ. satyānuprāpterbahukāraṃ dharmaṃ vayaṃ bhavantaṃ gautamamaprākṣma, satyānuprāpterbahukāraṃ dharmaṃ bhavāngautamo vyākārṣīt, tacca punarasmākaṃ rocate caiva kṣamate ca tena ca sma āttamanasaḥ. yadyadeva ca vayaṃ bhavantaṃ gautamamaprākṣma tattadeva bhavāngautamo vyākārṣīt, tacca punarasmākaṃ rocate caiva kṣamate ca tena ca sma āttamanasaḥ. vayaṃ hi bhoḥ gautama pūrvamevaṃ jānīmaḥ — ke ca muṇḍakāḥ śramaṇakā ibhyāḥ kṛṣṇā bandhupādāpatyāḥ, ke ca dharmasyājñātāra iti? ajījanadvata me bhavāngautamaḥ śramaṇeṣu śramaṇaprema, śramaṇeṣu śramaṇaprasādam, śramaṇeṣu śramaṇagauravam. abhikrāntaṃ bhoḥ gautama (pūrvavat) upāsakaṃ māṃ bhavāngautamo dhārayatvadyāgre prāṇopetaṃ śaraṇaṃ gatamiti.
caṅkisūtraṃ niṣṭhitaṃ pañcamam..