You are here: Home » buddhism » mn » mn118
You are not allowed to perform this action
← mn117 
 mn119 →

MN118 ānāpānasmṛtisūtram

Summary: The Buddha presents the complete sixteen-step system of mindfulness of breathing (ānāpānasmṛti), demonstrating how conscious respiration sequentially fulfills the four foundations of mindfulness (smṛtyupasthānas). In turn, perfecting the four foundations of mindfulness fully cultivates the seven factors of enlightenment (bodhyaṅgas), which culminate in the direct realization of transcendent knowledge and liberating release.

मध्यमनिकाये उपरिपञ्चाशत्पाठेऽनुपदवर्ग आनापानस्मृतिसूत्रमष्टमम्

एवं मया श्रुतम् — एकस्मिन्समये भगवाञ्छ्रावस्त्यां विहरति स्म पूर्वारामे मृगारमातृप्रासादे सम्बहुलैरभिज्ञातैरभिज्ञातैः स्थविरैः श्रावकैः सार्धम् — आयुष्मता च शारिपुत्रेणायुष्मता च महामौद्गल्यायनेनायुष्मता च महाकाश्यपेनायुष्मता च महाकात्यायनेनायुष्मता च महाकौष्ठिलेनायुष्मता च महाकप्पिनेनायुष्मता च महाचुन्देनायुष्मता चानिरुद्धेनायुष्मता च रेवतेनायुष्मता चानन्देनान्यैश्चाभिज्ञातैरभिज्ञातैः स्थविरैः श्रावकैः सार्धम्।

तेन खलु पुनः समयेन स्थविरा भिक्षवो नवान्भिक्षूनवावादिषुरन्वशिषन्। अप्येके स्थविरा भिक्षवो दशापि भिक्षूनवावादिषुरन्वशिषन्, अप्येके स्थविरा भिक्षवो विंशतिमपि भिक्षूनवावादिषुरन्वशिषन्, अप्येके स्थविरा भिक्षवस्त्रिंशतमपि भिक्षूनवावादिषुरन्वशिषन्, अप्येके स्थविरा भिक्षवश्चत्वारिंशतमपि भिक्षूनवावादिषुरन्वशिषन्। ते च नवा भिक्षवः स्थविरैर्भिक्षुभिरवोद्यमाना अनुशिष्यमाणा उदारं पूर्वेणापरं विशेषमज्ञासिषुः।

तेन खलु पुनः समयेन भगवांस्तदहरुपोषधे पञ्चदशे प्रवारणायां पूर्णायां पौर्णमास्यां रात्र्यां भिक्षुसङ्घपरिवृतोऽभ्यवकाशे निषण्णोऽभूत्। अथ खलु भगवांस्तूष्णींभूतं तूष्णींभूतं भिक्षुसङ्घमनुविलोक्य भिक्षूनामन्त्रयत — आराद्धोऽस्मि भिक्षवोऽनया प्रतिपदा, आराद्धचित्तोऽस्मि भिक्षवोऽनया प्रतिपदा। तस्मादिह भिक्षवो भूयस्या मात्रया वीर्यमारभध्वमप्राप्तस्य प्राप्तये, अनधिगतस्याधिगमाय, असाक्षात्कृतस्य साक्षात्क्रियायै। इहैवाहं श्रावस्त्यां कौमुदीं चातुर्मासिनीमागमयिष्यामीति। अश्रौषुः खलु जानपदा भिक्षवः — भगवान्किल तत्रैव श्रावस्त्यां कौमुदीं चातुर्मासिनीमागमयिष्यतीति। ते जानपदा भिक्षवः श्रावस्तीमवासरन्भगवतो दर्शनाय। ते च खलु स्थविरा भिक्षवो भूयस्या मात्रया नवान्भिक्षूनवावादिषुरन्वशिषन्। अप्येके स्थविरा भिक्षवो दशापि भिक्षूनवावादिषुरन्वशिषन्, अप्येके स्थविरा भिक्षवो विंशतिमपि भिक्षूनवावादिषुरन्वशिषन्, अप्येके स्थविरा भिक्षवस्त्रिंशतमपि भिक्षूनवावादिषुरन्वशिषन्, अप्येके स्थविरा भिक्षवश्चत्वारिंशतमपि भिक्षूनवावादिषुरन्वशिषन्। ते च नवा भिक्षवः स्थविरैर्भिक्षुभिरवोद्यमाना अनुशिष्यमाणा उदारं पूर्वेणापरं विशेषमज्ञासिषुः।

तेन खलु पुनः समयेन भगवांस्तदहरुपोषधे पञ्चदशे कौमुद्यां चातुर्मासिन्यां पूर्णायां पौर्णमास्यां रात्र्यां भिक्षुसङ्घपरिवृतोऽभ्यवकाशे निषण्णोऽभूत्। अथ खलु भगवांस्तूष्णींभूतं तूष्णींभूतं भिक्षुसङ्घमनुविलोक्य भिक्षूनामन्त्रयत — अप्रलापेयं भिक्षवः परिषत्, निष्प्रलापेयं भिक्षवः परिषत्, शुद्धा सारे प्रतिष्ठिता। तथारूपोऽयं भिक्षवो भिक्षुसङ्घस्तथारूपेयं भिक्षवः परिषद्यथारूपा परिषदाहवनीया प्राहुणेया दक्षिणीयाञ्जलिकरणीयानुत्तरं पुण्यक्षेत्रं लोकस्य। तथारूपोऽयं भिक्षवो भिक्षुसङ्घस्तथारूपेयं भिक्षवः परिषद्यथारूपायां परिषद्यल्पं दत्तं बहु भवति, बहु दत्तं बहुतरम्। तथारूपोऽयं भिक्षवो भिक्षुसङ्घस्तथारूपेयं भिक्षवः परिषद्यथारूपा परिषद्दुर्लभा दर्शनाय लोकस्य। तथारूपोऽयं भिक्षवो भिक्षुसङ्घस्तथारूपेयं भिक्षवः परिषद्यथारूपां परिषदं योजनगणनान्यलं दर्शनाय गन्तुं पुटपाथेयेनापि।

सन्ति भिक्षवो भिक्षवोऽस्मिन्भिक्षुसङ्घेऽर्हन्तः क्षीणास्रवा उषितवन्तः कृतकरणीया अपहृतभारा अनुप्राप्तसदर्थाः परिक्षीणभवसंयोजनाः सम्यगाज्ञाविमुक्ताः — एवंरूपा अपि भिक्षवः सन्ति भिक्षवोऽस्मिन्भिक्षुसङ्घे। सन्ति भिक्षवो भिक्षवोऽस्मिन्भिक्षुसङ्घे पञ्चानामवरभागीयानां संयोजनानां परिक्षयादौपपातिकास्तत्र परिनिर्वायिणोऽनावृत्तिधर्माणस्तस्माल्लोकात् — एवंरूपा अपि भिक्षवः सन्ति भिक्षवोऽस्मिन्भिक्षुसङ्घे। सन्ति भिक्षवो भिक्षवोऽस्मिन्भिक्षुसङ्घे त्रयाणां संयोजनानां परिक्षयाद्रागद्वेषमोहानां तनुत्वात्सकृदागामिनः सकृदेवेमं लोकमागत्य दुःखस्यान्तं करिष्यन्ति — एवंरूपा अपि भिक्षवः सन्ति भिक्षवोऽस्मिन्भिक्षुसङ्घे। सन्ति भिक्षवो भिक्षवोऽस्मिन्भिक्षुसङ्घे त्रयाणां संयोजनानां परिक्षयात्स्रोतआपन्ना अविनिपातधर्माणो नियताः सम्बोधिपरायणाः — एवंरूपा अपि भिक्षवः सन्ति भिक्षवोऽस्मिन्भिक्षुसङ्घे।

सन्ति भिक्षवो भिक्षवोऽस्मिन्भिक्षुसङ्घे चतुर्णां स्मृत्युपस्थानानां भावनानुयोगमनुयुक्ता विहरन्ति — एवंरूपा अपि भिक्षवः सन्ति भिक्षवोऽस्मिन्भिक्षुसङ्घे। सन्ति भिक्षवो भिक्षवोऽस्मिन्भिक्षुसङ्घे चतुर्णां सम्यक्प्रधानानां भावनानुयोगमनुयुक्ता विहरन्ति (पूर्ववत्) चतुर्णामृद्धिपादानां (पूर्ववत्) पञ्चानामिन्द्रियाणां (पूर्ववत्) पञ्चानां बलानां (पूर्ववत्) सप्तानां बोध्यङ्गानां (पूर्ववत्) आर्यस्याष्टाङ्गिकस्य मार्गस्य भावनानुयोगमनुयुक्ता विहरन्ति — एवंरूपा अपि भिक्षवः सन्ति भिक्षवोऽस्मिन्भिक्षुसङ्घे। सन्ति भिक्षवो भिक्षवोऽस्मिन्भिक्षुसङ्घे मैत्रीभावनानुयोगमनुयुक्ता विहरन्ति (पूर्ववत्) करुणाभावनानुयोगमनुयुक्ता विहरन्ति (पूर्ववत्) मुदिताभावनानुयोगमनुयुक्ता विहरन्ति (पूर्ववत्) उपेक्षाभावनानुयोगमनुयुक्ता विहरन्ति (पूर्ववत्) अशुभभावनानुयोगमनुयुक्ता विहरन्ति (पूर्ववत्) अनित्यसंज्ञाभावनानुयोगमनुयुक्ता विहरन्ति — एवंरूपा अपि भिक्षवः सन्ति भिक्षवोऽस्मिन्भिक्षुसङ्घे। सन्ति भिक्षवो भिक्षवोऽस्मिन्भिक्षुसङ्घ आनापानस्मृतिभावनानुयोगमनुयुक्ता विहरन्ति। आनापानस्मृतिर्भिक्षवो भाविता बहुलीकृता महाफला भवति महानुशंसा। आनापानस्मृतिर्भिक्षवो भाविता बहुलीकृता चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि परिपूरयति। चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि भावितानि बहुलीकृतानि सप्त बोध्यङ्गानि परिपूरयन्ति। सप्त बोध्यङ्गानि भावितानि बहुलीकृतानि विद्याविमुक्ती परिपूरयन्ति।

कथं भाविता च भिक्षव आनापानस्मृतिः कथं बहुलीकृता महाफला भवति महानुशंसा? इह भिक्षवो भिक्षुररण्यगतो वा वृक्षमूलगतो वा शून्यागारगतो वा निषीदति पर्यङ्कमाभुज्य ऋजुं कायं प्रणिधाय परिमुखं स्मृतिमुपस्थाप्य। स स्मृत एवाश्वसिति स्मृत एव प्रश्वसिति।

दीर्घं वाश्वसन्दीर्घमाश्वसिमीति प्रजानाति, दीर्घं वा प्रश्वसन्दीर्घं प्रश्वसिमीति प्रजानाति, ह्रस्वं वाश्वसन्ह्रस्वमाश्वसिमीति प्रजानाति, ह्रस्वं वा प्रश्वसन्ह्रस्वं प्रश्वसिमीति प्रजानाति, सर्वकायप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, सर्वकायप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, प्रस्रम्भयन्कायसंस्कारमाश्वसिष्यामीति शिक्षते, प्रस्रम्भयन्कायसंस्कारं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते।

प्रीतिप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, प्रीतिप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, सुखप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, सुखप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, चित्तसंस्कारप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, चित्तसंस्कारप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, प्रस्रम्भयँश्चित्तसंस्कारमाश्वसिष्यामीति शिक्षते, प्रस्रम्भयँश्चित्तसंस्कारं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते।

चित्तप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, चित्तप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, अभिप्रमोदयँश्चित्तमाश्वसिष्यामीति शिक्षते, अभिप्रमोदयँश्चित्तं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, समादधच्चित्तमाश्वसिष्यामीति शिक्षते, समादधच्चित्तं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, विमोचयँश्चित्तमाश्वसिष्यामीति शिक्षते, विमोचयँश्चित्तं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते।

अनित्यानुदर्श्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, अनित्यानुदर्शी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, विरागानुदर्श्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, विरागानुदर्शी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, निरोधानुदर्श्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, निरोधानुदर्शी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, प्रतिनिःसर्गानुदर्श्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, प्रतिनिःसर्गानुदर्शी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते। एवं भाविता खलु भिक्षव आनापानस्मृतिरेवं बहुलीकृता महाफला भवति महानुशंसा।

कथं भाविता च भिक्षव आनापानस्मृतिः कथं बहुलीकृता चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि परिपूरयति? यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षुर्दीर्घं वाश्वसन्दीर्घमाश्वसिमीति प्रजानाति, दीर्घं वा प्रश्वसन्दीर्घं प्रश्वसिमीति प्रजानाति, ह्रस्वं वाश्वसन्ह्रस्वमाश्वसिमीति प्रजानाति, ह्रस्वं वा प्रश्वसन्ह्रस्वं प्रश्वसिमीति प्रजानाति, सर्वकायप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, सर्वकायप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, प्रस्रम्भयन्कायसंस्कारमाश्वसिष्यामीति शिक्षते, प्रस्रम्भयन्कायसंस्कारं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, काये कायानुदर्शी भिक्षवस्तस्मिन्समये भिक्षुर्विहरत्यातापी सम्प्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्ये। कायेषु कायान्यतममहं भिक्षव एतद्वदामि यदिदम् — आश्वासप्रश्वासौ। तस्मादिह भिक्षवः काये कायानुदर्शी तस्मिन्समये भिक्षुर्विहरत्यातापी सम्प्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्ये।

यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षुः प्रीतिप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, प्रीतिप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, सुखप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, सुखप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, चित्तसंस्कारप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, चित्तसंस्कारप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, प्रस्रम्भयँश्चित्तसंस्कारमाश्वसिष्यामीति शिक्षते, प्रस्रम्भयँश्चित्तसंस्कारं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, वेदनासु वेदनानुदर्शी भिक्षवस्तस्मिन्समये भिक्षुर्विहरत्यातापी सम्प्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्ये। वेदनासु वेदनान्यतमामहे भिक्षव एतद्वदामि यदिदम् — आश्वासप्रश्वासयोः साधु मनसिकारम्। तस्मादिह भिक्षवो वेदनासु वेदनानुदर्शी तस्मिन्समये भिक्षुर्विहरत्यातापी सम्प्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्ये।

यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षुश्चित्तप्रतिसंवेद्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, चित्तप्रतिसंवेदी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, अभिप्रमोदयँश्चित्तमाश्वसिष्यामीति शिक्षते, अभिप्रमोदयँश्चित्तं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, समादधच्चित्तमाश्वसिष्यामीति शिक्षते, समादधच्चित्तं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, विमोचयँश्चित्तमाश्वसिष्यामीति शिक्षते, विमोचयँश्चित्तं प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, चित्ते चित्तानुदर्शी भिक्षवस्तस्मिन्समये भिक्षुर्विहरत्यातापी सम्प्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्ये। नाहं भिक्षवो मुषितस्मृतेरसम्प्रजानत आनापानस्मृतिं वदामि। तस्मादिह भिक्षवश्चित्ते चित्तानुदर्शी तस्मिन्समये भिक्षुर्विहरत्यातापी सम्प्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्ये।

यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षुरनित्यानुदर्श्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, अनित्यानुदर्शी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, विरागानुदर्श्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, विरागानुदर्शी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, निरोधानुदर्श्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, निरोधानुदर्शी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, प्रतिनिःसर्गानुदर्श्याश्वसिष्यामीति शिक्षते, प्रतिनिःसर्गानुदर्शी प्रश्वसिष्यामीति शिक्षते, धर्मेषु धर्मानुदर्शी भिक्षवस्तस्मिन्समये भिक्षुर्विहरत्यातापी सम्प्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्ये। स यत्तदभिध्यादौर्मनस्ययोः प्रहाणं तत्प्रज्ञया दृष्ट्वा साध्वध्युपेक्षिता भवति। तस्मादिह भिक्षवो धर्मेषु धर्मानुदर्शी तस्मिन्समये भिक्षुर्विहरत्यातापी सम्प्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्ये।

एवं भाविता खलु भिक्षव आनापानस्मृतिरेवं बहुलीकृता चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि परिपूरयति।

कथं भावितानि च भिक्षवश्चत्वारि स्मृत्युपस्थानानि कथं बहुलीकृतानि सप्त बोध्यङ्गानि परिपूरयन्ति? यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षुः काये कायानुदर्शी विहरत्यातापी सम्प्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्ये, उपस्थितास्य तस्मिन्समये स्मृतिर्भवत्यसम्मुषिता। यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षोरुपस्थिता स्मृतिर्भवत्यसम्मुषिता, स्मृतिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोरारब्धं भवति। स्मृतिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षुर्भावयति, स्मृतिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोर्भावनापरिपूर्तिं गच्छति।

स तथास्मृतो विहरंस्तं धर्मं प्रज्ञया प्रविचिनोति प्रविचारयति परिमीमांसामापद्यते। यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षुस्तथास्मृतो विहरंस्तं धर्मं प्रज्ञया प्रविचिनोति प्रविचारयति परिमीमांसामापद्यते, धर्मविचयसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोरारब्धं भवति, धर्मविचयसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षुर्भावयति, धर्मविचयसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोर्भावनापरिपूर्तिं गच्छति।

तस्य तं धर्मं प्रज्ञया प्रविचिन्वतः प्रविचारयतः परिमीमांसामापद्यमानस्यारब्धं भवति वीर्यमसंलीनम्। यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षोस्तं धर्मं प्रज्ञया प्रविचिन्वतः प्रविचारयतः परिमीमांसामापद्यमानस्यारब्धं भवति वीर्यमसंलीनम्, वीर्यसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोरारब्धं भवति, वीर्यसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षुर्भावयति, वीर्यसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोर्भावनापरिपूर्तिं गच्छति।

आरब्धवीर्यस्योत्पद्यते प्रीतिर्निरामिषा। यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षोरारब्धवीर्यस्योत्पद्यते प्रीतिर्निरामिषा, प्रीतिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोरारब्धं भवति, प्रीतिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षुर्भावयति, प्रीतिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोर्भावनापरिपूर्तिं गच्छति।

प्रीतिमनसः कायोऽपि प्रस्रम्भते, चित्तमपि प्रस्रम्भते। यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षोः प्रीतिमनसः कायोऽपि प्रस्रम्भते, चित्तमपि प्रस्रम्भते, प्रस्रब्धिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोरारब्धं भवति, प्रस्रब्धिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षुर्भावयति, प्रस्रब्धिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोर्भावनापरिपूर्तिं गच्छति।

प्रस्रब्धकायस्य सुखिनश्चित्तं समाधीयते। यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षोः प्रस्रब्धकायस्य सुखिनश्चित्तं समाधीयते, समाधिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोरारब्धं भवति, समाधिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षुर्भावयति, समाधिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोर्भावनापरिपूर्तिं गच्छति।

स तथासमाहितं चित्तं साध्वध्युपेक्षिता भवति। यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षुस्तथासमाहितं चित्तं साध्वध्युपेक्षिता भवति, उपेक्षासम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोरारब्धं भवति, उपेक्षासम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षुर्भावयति, उपेक्षासम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोर्भावनापरिपूर्तिं गच्छति।

यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षुर्वेदनासु (पूर्ववत्) चित्ते (पूर्ववत्) धर्मेषु धर्मानुदर्शी विहरत्यातापी सम्प्रजानन्स्मृतिमान्विनीय लोकेऽभिध्यादौर्मनस्ये, उपस्थितास्य तस्मिन्समये स्मृतिर्भवत्यसम्मुषिता। यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षोरुपस्थिता स्मृतिर्भवत्यसम्मुषिता, स्मृतिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोरारब्धं भवति, स्मृतिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षुर्भावयति, स्मृतिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोर्भावनापरिपूर्तिं गच्छति।

स तथास्मृतो विहरंस्तं धर्मं प्रज्ञया प्रविचिनोति प्रविचारयति परिमीमांसामापद्यते। यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षुस्तथास्मृतो विहरंस्तं धर्मं प्रज्ञया प्रविचिनोति प्रविचारयति परिमीमांसामापद्यते, धर्मविचयसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोरारब्धं भवति, धर्मविचयसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षुर्भावयति, धर्मविचयसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोर्भावनापरिपूर्तिं गच्छति।

तस्य तं धर्मं प्रज्ञया प्रविचिन्वतः प्रविचारयतः परिमीमांसामापद्यमानस्यारब्धं भवति वीर्यमसंलीनम्। यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षोस्तं धर्मं प्रज्ञया प्रविचिन्वतः प्रविचारयतः परिमीमांसामापद्यमानस्यारब्धं भवति वीर्यमसंलीनम्, वीर्यसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोरारब्धं भवति, वीर्यसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षुर्भावयति, वीर्यसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोर्भावनापरिपूर्तिं गच्छति।

आरब्धवीर्यस्योत्पद्यते प्रीतिर्निरामिषा। यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षोरारब्धवीर्यस्योत्पद्यते प्रीतिर्निरामिषा, प्रीतिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोरारब्धं भवति, प्रीतिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षुर्भावयति, प्रीतिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोर्भावनापरिपूर्तिं गच्छति।

प्रीतिमनसः कायोऽपि प्रस्रम्भते, चित्तमपि प्रस्रम्भते। यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षोः प्रीतिमनसः कायोऽपि प्रस्रम्भते, चित्तमपि प्रस्रम्भते, प्रस्रब्धिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोरारब्धं भवति, प्रस्रब्धिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षुर्भावयति, प्रस्रब्धिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोर्भावनापरिपूर्तिं गच्छति।

प्रस्रब्धकायस्य सुखिनश्चित्तं समाधीयते। यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षोः प्रस्रब्धकायस्य सुखिनश्चित्तं समाधीयते, समाधिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोरारब्धं भवति, समाधिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षुर्भावयति, समाधिसम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोर्भावनापरिपूर्तिं गच्छति।

स तथासमाहितं चित्तं साध्वध्युपेक्षिता भवति। यस्मिन्समये भिक्षवो भिक्षुस्तथासमाहितं चित्तं साध्वध्युपेक्षिता भवति, उपेक्षासम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोरारब्धं भवति, उपेक्षासम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षुर्भावयति, उपेक्षासम्बोध्यङ्गं तस्मिन्समये भिक्षोर्भावनापरिपूर्तिं गच्छति। एवं भावितानि खलु भिक्षवश्चत्वारि स्मृत्युपस्थानान्येवं बहुलीकृतानि सप्त सम्बोध्यङ्गानि परिपूरयन्ति।

कथं भावितानि च भिक्षवः सप्त बोध्यङ्गानि कथं बहुलीकृतानि विद्याविमुक्ती परिपूरयन्ति? इह भिक्षवो भिक्षुः स्मृतिसम्बोध्यङ्गं भावयति विवेकनिश्रितं विरागनिश्रितं निरोधनिश्रितं व्युत्सर्गपरिणामि। धर्मविचयसम्बोध्यङ्गं भावयति (पूर्ववत्) वीर्यसम्बोध्यङ्गं भावयति (पूर्ववत्) प्रीतिसम्बोध्यङ्गं भावयति (पूर्ववत्) प्रस्रब्धिसम्बोध्यङ्गं भावयति (पूर्ववत्) समाधिसम्बोध्यङ्गं भावयति (पूर्ववत्) उपेक्षासम्बोध्यङ्गं भावयति विवेकनिश्रितं विरागनिश्रितं निरोधनिश्रितं व्युत्सर्गपरिणामि। एवं भावितानि खलु भिक्षवः सप्त बोध्यङ्गान्येवं बहुलीकृतानि विद्याविमुक्ती परिपूरयन्तीति।

इदमवोचद्भगवान्। आत्तमनसस्ते भिक्षवो भगवतो भाषितमभ्यनन्दिषुरिति।

आनापानस्मृतिसूत्रं निष्ठितमष्टमम्।

—

madhyamanikāye uparipañcāśatpāṭhe'nupadavarga ānāpānasmṛtisūtramaṣṭamam

evaṃ mayā śrutam — ekasminsamaye bhagavāñchrāvastyāṃ viharati sma pūrvārāme mṛgāramātṛprāsāde sambahulairabhijñātairabhijñātaiḥ sthaviraiḥ śrāvakaiḥ sārdham — āyuṣmatā ca śāriputreṇāyuṣmatā ca mahāmaudgalyāyanenāyuṣmatā ca mahākāśyapenāyuṣmatā ca mahākātyāyanenāyuṣmatā ca mahākauṣṭhilenāyuṣmatā ca mahākappinenāyuṣmatā ca mahācundenāyuṣmatā cāniruddhenāyuṣmatā ca revatenāyuṣmatā cānandenānyaiścābhijñātairabhijñātaiḥ sthaviraiḥ śrāvakaiḥ sārdham.

tena khalu punaḥ samayena sthavirā bhikṣavo navānbhikṣūnavāvādiṣuranvaśiṣan. apyeke sthavirā bhikṣavo daśāpi bhikṣūnavāvādiṣuranvaśiṣan, apyeke sthavirā bhikṣavo viṃśatimapi bhikṣūnavāvādiṣuranvaśiṣan, apyeke sthavirā bhikṣavastriṃśatamapi bhikṣūnavāvādiṣuranvaśiṣan, apyeke sthavirā bhikṣavaścatvāriṃśatamapi bhikṣūnavāvādiṣuranvaśiṣan. te ca navā bhikṣavaḥ sthavirairbhikṣubhiravodyamānā anuśiṣyamāṇā udāraṃ pūrveṇāparaṃ viśeṣamajñāsiṣuḥ.

tena khalu punaḥ samayena bhagavāṃstadaharupoṣadhe pañcadaśe pravāraṇāyāṃ pūrṇāyāṃ paurṇamāsyāṃ rātryāṃ bhikṣusaṅghaparivṛto'bhyavakāśe niṣaṇṇo'bhūt. atha khalu bhagavāṃstūṣṇīṃbhūtaṃ tūṣṇīṃbhūtaṃ bhikṣusaṅghamanuvilokya bhikṣūnāmantrayata — ārāddho'smi bhikṣavo'nayā pratipadā, ārāddhacitto'smi bhikṣavo'nayā pratipadā. tasmādiha bhikṣavo bhūyasyā mātrayā vīryamārabhadhvamaprāptasya prāptaye, anadhigatasyādhigamāya, asākṣātkṛtasya sākṣātkriyāyai. ihaivāhaṃ śrāvastyāṃ kaumudīṃ cāturmāsinīmāgamayiṣyāmīti. aśrauṣuḥ khalu jānapadā bhikṣavaḥ — bhagavānkila tatraiva śrāvastyāṃ kaumudīṃ cāturmāsinīmāgamayiṣyatīti. te jānapadā bhikṣavaḥ śrāvastīmavāsaranbhagavato darśanāya. te ca khalu sthavirā bhikṣavo bhūyasyā mātrayā navānbhikṣūnavāvādiṣuranvaśiṣan. apyeke sthavirā bhikṣavo daśāpi bhikṣūnavāvādiṣuranvaśiṣan, apyeke sthavirā bhikṣavo viṃśatimapi bhikṣūnavāvādiṣuranvaśiṣan, apyeke sthavirā bhikṣavastriṃśatamapi bhikṣūnavāvādiṣuranvaśiṣan, apyeke sthavirā bhikṣavaścatvāriṃśatamapi bhikṣūnavāvādiṣuranvaśiṣan. te ca navā bhikṣavaḥ sthavirairbhikṣubhiravodyamānā anuśiṣyamāṇā udāraṃ pūrveṇāparaṃ viśeṣamajñāsiṣuḥ.

tena khalu punaḥ samayena bhagavāṃstadaharupoṣadhe pañcadaśe kaumudyāṃ cāturmāsinyāṃ pūrṇāyāṃ paurṇamāsyāṃ rātryāṃ bhikṣusaṅghaparivṛto'bhyavakāśe niṣaṇṇo'bhūt. atha khalu bhagavāṃstūṣṇīṃbhūtaṃ tūṣṇīṃbhūtaṃ bhikṣusaṅghamanuvilokya bhikṣūnāmantrayata — apralāpeyaṃ bhikṣavaḥ pariṣat, niṣpralāpeyaṃ bhikṣavaḥ pariṣat, śuddhā sāre pratiṣṭhitā. tathārūpo'yaṃ bhikṣavo bhikṣusaṅghastathārūpeyaṃ bhikṣavaḥ pariṣadyathārūpā pariṣadāhavanīyā prāhuṇeyā dakṣiṇīyāñjalikaraṇīyānuttaraṃ puṇyakṣetraṃ lokasya. tathārūpo'yaṃ bhikṣavo bhikṣusaṅghastathārūpeyaṃ bhikṣavaḥ pariṣadyathārūpāyāṃ pariṣadyalpaṃ dattaṃ bahu bhavati, bahu dattaṃ bahutaram. tathārūpo'yaṃ bhikṣavo bhikṣusaṅghastathārūpeyaṃ bhikṣavaḥ pariṣadyathārūpā pariṣaddurlabhā darśanāya lokasya. tathārūpo'yaṃ bhikṣavo bhikṣusaṅghastathārūpeyaṃ bhikṣavaḥ pariṣadyathārūpāṃ pariṣadaṃ yojanagaṇanānyalaṃ darśanāya gantuṃ puṭapātheyenāpi.

santi bhikṣavo bhikṣavo'sminbhikṣusaṅghe'rhantaḥ kṣīṇāsravā uṣitavantaḥ kṛtakaraṇīyā apahṛtabhārā anuprāptasadarthāḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanāḥ samyagājñāvimuktāḥ — evaṃrūpā api bhikṣavaḥ santi bhikṣavo'sminbhikṣusaṅghe. santi bhikṣavo bhikṣavo'sminbhikṣusaṅghe pañcānāmavarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ parikṣayādaupapātikāstatra parinirvāyiṇo'nāvṛttidharmāṇastasmāllokāt — evaṃrūpā api bhikṣavaḥ santi bhikṣavo'sminbhikṣusaṅghe. santi bhikṣavo bhikṣavo'sminbhikṣusaṅghe trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ parikṣayādrāgadveṣamohānāṃ tanutvātsakṛdāgāminaḥ sakṛdevemaṃ lokamāgatya duḥkhasyāntaṃ kariṣyanti — evaṃrūpā api bhikṣavaḥ santi bhikṣavo'sminbhikṣusaṅghe. santi bhikṣavo bhikṣavo'sminbhikṣusaṅghe trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ parikṣayātsrotaāpannā avinipātadharmāṇo niyatāḥ sambodhiparāyaṇāḥ — evaṃrūpā api bhikṣavaḥ santi bhikṣavo'sminbhikṣusaṅghe.

santi bhikṣavo bhikṣavo'sminbhikṣusaṅghe caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ bhāvanānuyogamanuyuktā viharanti — evaṃrūpā api bhikṣavaḥ santi bhikṣavo'sminbhikṣusaṅghe. santi bhikṣavo bhikṣavo'sminbhikṣusaṅghe caturṇāṃ samyakpradhānānāṃ bhāvanānuyogamanuyuktā viharanti (pūrvavat) caturṇāmṛddhipādānāṃ (pūrvavat) pañcānāmindriyāṇāṃ (pūrvavat) pañcānāṃ balānāṃ (pūrvavat) saptānāṃ bodhyaṅgānāṃ (pūrvavat) āryasyāṣṭāṅgikasya mārgasya bhāvanānuyogamanuyuktā viharanti — evaṃrūpā api bhikṣavaḥ santi bhikṣavo'sminbhikṣusaṅghe. santi bhikṣavo bhikṣavo'sminbhikṣusaṅghe maitrībhāvanānuyogamanuyuktā viharanti (pūrvavat) karuṇābhāvanānuyogamanuyuktā viharanti (pūrvavat) muditābhāvanānuyogamanuyuktā viharanti (pūrvavat) upekṣābhāvanānuyogamanuyuktā viharanti (pūrvavat) aśubhabhāvanānuyogamanuyuktā viharanti (pūrvavat) anityasaṃjñābhāvanānuyogamanuyuktā viharanti — evaṃrūpā api bhikṣavaḥ santi bhikṣavo'sminbhikṣusaṅghe. santi bhikṣavo bhikṣavo'sminbhikṣusaṅgha ānāpānasmṛtibhāvanānuyogamanuyuktā viharanti. ānāpānasmṛtirbhikṣavo bhāvitā bahulīkṛtā mahāphalā bhavati mahānuśaṃsā. ānāpānasmṛtirbhikṣavo bhāvitā bahulīkṛtā catvāri smṛtyupasthānāni paripūrayati. catvāri smṛtyupasthānāni bhāvitāni bahulīkṛtāni sapta bodhyaṅgāni paripūrayanti. sapta bodhyaṅgāni bhāvitāni bahulīkṛtāni vidyāvimuktī paripūrayanti.

kathaṃ bhāvitā ca bhikṣava ānāpānasmṛtiḥ kathaṃ bahulīkṛtā mahāphalā bhavati mahānuśaṃsā? iha bhikṣavo bhikṣuraraṇyagato vā vṛkṣamūlagato vā śūnyāgāragato vā niṣīdati paryaṅkamābhujya ṛjuṃ kāyaṃ praṇidhāya parimukhaṃ smṛtimupasthāpya. sa smṛta evāśvasiti smṛta eva praśvasiti.

dīrghaṃ vāśvasandīrghamāśvasimīti prajānāti, dīrghaṃ vā praśvasandīrghaṃ praśvasimīti prajānāti, hrasvaṃ vāśvasanhrasvamāśvasimīti prajānāti, hrasvaṃ vā praśvasanhrasvaṃ praśvasimīti prajānāti, sarvakāyapratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate, sarvakāyapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate, prasrambhayankāyasaṃskāramāśvasiṣyāmīti śikṣate, prasrambhayankāyasaṃskāraṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate.

prītipratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate, prītipratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate, sukhapratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate, sukhapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate, cittasaṃskārapratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate, cittasaṃskārapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate, prasrambhayam̐ścittasaṃskāramāśvasiṣyāmīti śikṣate, prasrambhayam̐ścittasaṃskāraṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate.

cittapratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate, cittapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate, abhipramodayam̐ścittamāśvasiṣyāmīti śikṣate, abhipramodayam̐ścittaṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate, samādadhaccittamāśvasiṣyāmīti śikṣate, samādadhaccittaṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate, vimocayam̐ścittamāśvasiṣyāmīti śikṣate, vimocayam̐ścittaṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate.

anityānudarśyāśvasiṣyāmīti śikṣate, anityānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate, virāgānudarśyāśvasiṣyāmīti śikṣate, virāgānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate, nirodhānudarśyāśvasiṣyāmīti śikṣate, nirodhānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate, pratiniḥsargānudarśyāśvasiṣyāmīti śikṣate, pratiniḥsargānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate. evaṃ bhāvitā khalu bhikṣava ānāpānasmṛtirevaṃ bahulīkṛtā mahāphalā bhavati mahānuśaṃsā.

kathaṃ bhāvitā ca bhikṣava ānāpānasmṛtiḥ kathaṃ bahulīkṛtā catvāri smṛtyupasthānāni paripūrayati? yasminsamaye bhikṣavo bhikṣurdīrghaṃ vāśvasandīrghamāśvasimīti prajānāti, dīrghaṃ vā praśvasandīrghaṃ praśvasimīti prajānāti, hrasvaṃ vāśvasanhrasvamāśvasimīti prajānāti, hrasvaṃ vā praśvasanhrasvaṃ praśvasimīti prajānāti, sarvakāyapratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate, sarvakāyapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate, prasrambhayankāyasaṃskāramāśvasiṣyāmīti śikṣate, prasrambhayankāyasaṃskāraṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate, kāye kāyānudarśī bhikṣavastasminsamaye bhikṣurviharatyātāpī samprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasye. kāyeṣu kāyānyatamamahaṃ bhikṣava etadvadāmi yadidam — āśvāsapraśvāsau. tasmādiha bhikṣavaḥ kāye kāyānudarśī tasminsamaye bhikṣurviharatyātāpī samprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasye.

yasminsamaye bhikṣavo bhikṣuḥ prītipratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate, prītipratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate, sukhapratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate, sukhapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate, cittasaṃskārapratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate, cittasaṃskārapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate, prasrambhayam̐ścittasaṃskāramāśvasiṣyāmīti śikṣate, prasrambhayam̐ścittasaṃskāraṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate, vedanāsu vedanānudarśī bhikṣavastasminsamaye bhikṣurviharatyātāpī samprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasye. vedanāsu vedanānyatamāmahe bhikṣava etadvadāmi yadidam — āśvāsapraśvāsayoḥ sādhu manasikāram. tasmādiha bhikṣavo vedanāsu vedanānudarśī tasminsamaye bhikṣurviharatyātāpī samprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasye.

yasminsamaye bhikṣavo bhikṣuścittapratisaṃvedyāśvasiṣyāmīti śikṣate, cittapratisaṃvedī praśvasiṣyāmīti śikṣate, abhipramodayam̐ścittamāśvasiṣyāmīti śikṣate, abhipramodayam̐ścittaṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate, samādadhaccittamāśvasiṣyāmīti śikṣate, samādadhaccittaṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate, vimocayam̐ścittamāśvasiṣyāmīti śikṣate, vimocayam̐ścittaṃ praśvasiṣyāmīti śikṣate, citte cittānudarśī bhikṣavastasminsamaye bhikṣurviharatyātāpī samprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasye. nāhaṃ bhikṣavo muṣitasmṛterasamprajānata ānāpānasmṛtiṃ vadāmi. tasmādiha bhikṣavaścitte cittānudarśī tasminsamaye bhikṣurviharatyātāpī samprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasye.

yasminsamaye bhikṣavo bhikṣuranityānudarśyāśvasiṣyāmīti śikṣate, anityānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate, virāgānudarśyāśvasiṣyāmīti śikṣate, virāgānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate, nirodhānudarśyāśvasiṣyāmīti śikṣate, nirodhānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate, pratiniḥsargānudarśyāśvasiṣyāmīti śikṣate, pratiniḥsargānudarśī praśvasiṣyāmīti śikṣate, dharmeṣu dharmānudarśī bhikṣavastasminsamaye bhikṣurviharatyātāpī samprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasye. sa yattadabhidhyādaurmanasyayoḥ prahāṇaṃ tatprajñayā dṛṣṭvā sādhvadhyupekṣitā bhavati. tasmādiha bhikṣavo dharmeṣu dharmānudarśī tasminsamaye bhikṣurviharatyātāpī samprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasye.

evaṃ bhāvitā khalu bhikṣava ānāpānasmṛtirevaṃ bahulīkṛtā catvāri smṛtyupasthānāni paripūrayati.

kathaṃ bhāvitāni ca bhikṣavaścatvāri smṛtyupasthānāni kathaṃ bahulīkṛtāni sapta bodhyaṅgāni paripūrayanti? yasminsamaye bhikṣavo bhikṣuḥ kāye kāyānudarśī viharatyātāpī samprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasye, upasthitāsya tasminsamaye smṛtirbhavatyasammuṣitā. yasminsamaye bhikṣavo bhikṣorupasthitā smṛtirbhavatyasammuṣitā, smṛtisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorārabdhaṃ bhavati. smṛtisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣurbhāvayati, smṛtisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorbhāvanāparipūrtiṃ gacchati.

sa tathāsmṛto viharaṃstaṃ dharmaṃ prajñayā pravicinoti pravicārayati parimīmāṃsāmāpadyate. yasminsamaye bhikṣavo bhikṣustathāsmṛto viharaṃstaṃ dharmaṃ prajñayā pravicinoti pravicārayati parimīmāṃsāmāpadyate, dharmavicayasambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorārabdhaṃ bhavati, dharmavicayasambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣurbhāvayati, dharmavicayasambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorbhāvanāparipūrtiṃ gacchati.

tasya taṃ dharmaṃ prajñayā pravicinvataḥ pravicārayataḥ parimīmāṃsāmāpadyamānasyārabdhaṃ bhavati vīryamasaṃlīnam. yasminsamaye bhikṣavo bhikṣostaṃ dharmaṃ prajñayā pravicinvataḥ pravicārayataḥ parimīmāṃsāmāpadyamānasyārabdhaṃ bhavati vīryamasaṃlīnam, vīryasambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorārabdhaṃ bhavati, vīryasambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣurbhāvayati, vīryasambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorbhāvanāparipūrtiṃ gacchati.

ārabdhavīryasyotpadyate prītirnirāmiṣā. yasminsamaye bhikṣavo bhikṣorārabdhavīryasyotpadyate prītirnirāmiṣā, prītisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorārabdhaṃ bhavati, prītisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣurbhāvayati, prītisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorbhāvanāparipūrtiṃ gacchati.

prītimanasaḥ kāyo'pi prasrambhate, cittamapi prasrambhate. yasminsamaye bhikṣavo bhikṣoḥ prītimanasaḥ kāyo'pi prasrambhate, cittamapi prasrambhate, prasrabdhisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorārabdhaṃ bhavati, prasrabdhisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣurbhāvayati, prasrabdhisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorbhāvanāparipūrtiṃ gacchati.

prasrabdhakāyasya sukhinaścittaṃ samādhīyate. yasminsamaye bhikṣavo bhikṣoḥ prasrabdhakāyasya sukhinaścittaṃ samādhīyate, samādhisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorārabdhaṃ bhavati, samādhisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣurbhāvayati, samādhisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorbhāvanāparipūrtiṃ gacchati.

sa tathāsamāhitaṃ cittaṃ sādhvadhyupekṣitā bhavati. yasminsamaye bhikṣavo bhikṣustathāsamāhitaṃ cittaṃ sādhvadhyupekṣitā bhavati, upekṣāsambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorārabdhaṃ bhavati, upekṣāsambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣurbhāvayati, upekṣāsambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorbhāvanāparipūrtiṃ gacchati.

yasminsamaye bhikṣavo bhikṣurvedanāsu (pūrvavat) citte (pūrvavat) dharmeṣu dharmānudarśī viharatyātāpī samprajānansmṛtimānvinīya loke'bhidhyādaurmanasye, upasthitāsya tasminsamaye smṛtirbhavatyasammuṣitā. yasminsamaye bhikṣavo bhikṣorupasthitā smṛtirbhavatyasammuṣitā, smṛtisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorārabdhaṃ bhavati, smṛtisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣurbhāvayati, smṛtisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorbhāvanāparipūrtiṃ gacchati.

sa tathāsmṛto viharaṃstaṃ dharmaṃ prajñayā pravicinoti pravicārayati parimīmāṃsāmāpadyate. yasminsamaye bhikṣavo bhikṣustathāsmṛto viharaṃstaṃ dharmaṃ prajñayā pravicinoti pravicārayati parimīmāṃsāmāpadyate, dharmavicayasambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorārabdhaṃ bhavati, dharmavicayasambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣurbhāvayati, dharmavicayasambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorbhāvanāparipūrtiṃ gacchati.

tasya taṃ dharmaṃ prajñayā pravicinvataḥ pravicārayataḥ parimīmāṃsāmāpadyamānasyārabdhaṃ bhavati vīryamasaṃlīnam. yasminsamaye bhikṣavo bhikṣostaṃ dharmaṃ prajñayā pravicinvataḥ pravicārayataḥ parimīmāṃsāmāpadyamānasyārabdhaṃ bhavati vīryamasaṃlīnam, vīryasambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorārabdhaṃ bhavati, vīryasambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣurbhāvayati, vīryasambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorbhāvanāparipūrtiṃ gacchati.

ārabdhavīryasyotpadyate prītirnirāmiṣā. yasminsamaye bhikṣavo bhikṣorārabdhavīryasyotpadyate prītirnirāmiṣā, prītisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorārabdhaṃ bhavati, prītisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣurbhāvayati, prītisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorbhāvanāparipūrtiṃ gacchati.

prītimanasaḥ kāyo'pi prasrambhate, cittamapi prasrambhate. yasminsamaye bhikṣavo bhikṣoḥ prītimanasaḥ kāyo'pi prasrambhate, cittamapi prasrambhate, prasrabdhisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorārabdhaṃ bhavati, prasrabdhisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣurbhāvayati, prasrabdhisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorbhāvanāparipūrtiṃ gacchati.

prasrabdhakāyasya sukhinaścittaṃ samādhīyate. yasminsamaye bhikṣavo bhikṣoḥ prasrabdhakāyasya sukhinaścittaṃ samādhīyate, samādhisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorārabdhaṃ bhavati, samādhisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣurbhāvayati, samādhisambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorbhāvanāparipūrtiṃ gacchati.

sa tathāsamāhitaṃ cittaṃ sādhvadhyupekṣitā bhavati. yasminsamaye bhikṣavo bhikṣustathāsamāhitaṃ cittaṃ sādhvadhyupekṣitā bhavati, upekṣāsambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorārabdhaṃ bhavati, upekṣāsambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣurbhāvayati, upekṣāsambodhyaṅgaṃ tasminsamaye bhikṣorbhāvanāparipūrtiṃ gacchati. evaṃ bhāvitāni khalu bhikṣavaścatvāri smṛtyupasthānānyevaṃ bahulīkṛtāni sapta sambodhyaṅgāni paripūrayanti.

kathaṃ bhāvitāni ca bhikṣavaḥ sapta bodhyaṅgāni kathaṃ bahulīkṛtāni vidyāvimuktī paripūrayanti? iha bhikṣavo bhikṣuḥ smṛtisambodhyaṅgaṃ bhāvayati vivekaniśritaṃ virāganiśritaṃ nirodhaniśritaṃ vyutsargapariṇāmi. dharmavicayasambodhyaṅgaṃ bhāvayati (pūrvavat) vīryasambodhyaṅgaṃ bhāvayati (pūrvavat) prītisambodhyaṅgaṃ bhāvayati (pūrvavat) prasrabdhisambodhyaṅgaṃ bhāvayati (pūrvavat) samādhisambodhyaṅgaṃ bhāvayati (pūrvavat) upekṣāsambodhyaṅgaṃ bhāvayati vivekaniśritaṃ virāganiśritaṃ nirodhaniśritaṃ vyutsargapariṇāmi. evaṃ bhāvitāni khalu bhikṣavaḥ sapta bodhyaṅgānyevaṃ bahulīkṛtāni vidyāvimuktī paripūrayantīti.

idamavocadbhagavān. āttamanasaste bhikṣavo bhagavato bhāṣitamabhyanandiṣuriti.

ānāpānasmṛtisūtraṃ niṣṭhitamaṣṭamam.

← mn117 
mn 
 mn119 →
Search
buddhism/mn/mn118.txt · Last modified: 2026/11/13 19:51